II CZ 61/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 61/12

POSTANOWIENIE

Dnia 20 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Zbigniew Kwaśniewski (przewodniczący)

SSN Anna Owczarek

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa K. .

przeciwko W. T.

o uznanie za niegodnego dziedziczenia,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 lipca 2012 r.,

zażalenia powódki

na postanowienie Sądu Okręgowego w P.

z dnia 19 grudnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 24 marca 2011 r. oddalił powództwo K. S. o

uznanie W. T. za niegodnego dziedziczenia po synu J. T. Powódka wywiodła

apelację od tego orzeczenia i zawarła w niej wniosek o zwolnienie jej od

ponoszenia kosztów postępowania w całości oświadczając, iż jej sytuacja

materialna i osobista nie uległa

pierwszego

wniosku

żadnej

zmianie

od

momentu

złożenia

wraz z oświadczeniem majątkowym. Do nowego wniosku

nie zostało dołączone oświadczenie majątkowe. Na podstawie tego wniosku Sąd

Rejonowy w P. zwolnił K. S. od ponoszenia kosztów postępowania.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 17 sierpnia 2011 r. oddalił apelację powódki.

Od

powyższego

rozstrzygnięcia

powódka

złożyła skargę kasacyjną z

wnioskiem o zwolnienie jej od ponoszenia kosztów postępowania kasacyjnego

ponownie wskazując, iż jej aktualna sytuacja materialna i osobista nie uległa żadnej

zmianie od momentu złożenia pierwszego wniosku i dołączonego do niego

oświadczenia majątkowego. Sąd Okręgowy zarządzeniem z dnia 17 listopada

2011 r. na podstawie art. 102 ust. 4 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych sprawach cywilnych (tekst jedn. Dz.U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 ze zm.,

dalej powoływanej jako „u.k.s.c.”) zwrócił wniosek o zwolnienie od kosztów z uwagi

na brak oświadczenia majątkowego, a następnie wezwał pełnomocnika powódki do

uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej. W terminie wyznaczonym do uiszczenia

opłaty, pełnomocnik powódki złożył kolejny wniosek o zwolnienie powódki od

kosztów sądowych, dołączając oświadczenie o stanie majątkowym.

Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2011 r. Sąd Okręgowy odrzucił skargę

kasacyjną

K.

S. jako

nieopłaconą,

wyjaśniając w uzasadnieniu, że art.

102 ust. 4 u.k.s.c. nakłada na pełnomocników szczególny obowiązek opatrzony

sankcją i musi być interpretowany ściśle, wobec czego ponowienie wniosku o

zwolnienie od kosztów sądowych nie wstrzymało biegu terminu do uiszczenia

opłaty sądowej z uwagi na wcześniejszy zwrot wniosku powódki dotyczącego tej

kwestii.

Od powyższego rozstrzygnięcia powódka wniosła zażalenie zarzucając

naruszenie art. 398 6 § 2 k.p.c., art. 102 u.k.s.c. oraz naruszenie art. 130 § 2 k.p.c.

poprzez odrzucenie skargi kasacyjnej bez uprzedniego rozpoznania wniosku

o zwolnienie powódki od kosztów sądowych złożonego w terminie wyznaczonym

na uiszczenie opłaty od skargi w wyniku błędnego przyjęcia, iż zwrócony wniosek

o zwolnienie od kosztów wywołuje takie same skutki jak odmowa zwolnienia od

kosztów sądowych.

W konkluzji wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozstrzygnięcia celem rozpoznania

wniosku o zwolnienie powódki od kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

Wejście w życie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (Dz. U. Nr 167, poz. 1398 ze zm.), nie zdezaktualizowało

poglądu, iż obowiązek uiszczenia opłaty przy wniesieniu pisma do sądu nie

pozbawia strony prawa ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych, przy

czym złożenie wniosku o zwolnienie od tych kosztów wyłącza obowiązek

uiszczenia opłaty od wniesionego pisma. Problem, kiedy obowiązek uiszczenia

opłaty objętej nakazem samoobliczenia (art. 1302 § 1 k.p.c.) powstaje ponownie,

rozwiązany został w orzecznictwie przez przyjęcie, że po oddaleniu w całości lub

w części wniosku o zwolnienie od kosztów, konieczne jest wezwanie do uiszczenia

należnej opłaty (por. m. in. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 26 lutego 1976 r.

III CZP 11/76, OSNC 1976/7-8/162, z dnia 21 kwietnia 1999 r. I CKN 1461/98,

OSNC 1999/11/196, z dnia 31 maja 2006 r. IV CZ 40/06, z dnia 6 października

2006 r. V CZ 66/06, nie publ.). Takie samo stanowisko zajął Sąd Najwyższy

w odniesieniu do sytuacji, gdy zawodowy pełnomocnik w złożonym środku

odwoławczym zawarł wniosek o zwolnienie strony od kosztów sądowych, jednak

nie dołączył do niego stosownego oświadczenia o stanie rodzinnym i majątkowym

strony, co spowodowało niezaskarżalny zwrot wniosku na podstawie art. 102 ust. 4

u.k.s.c. (por. m. in. postanowienia z dnia 7 listopada 2006 r. I CZ 69/06, z dnia 10

stycznia 2007 r. I CZ 123/06 i z dnia 28 listopada 2007 r. V CZ 104/07, nie publ.).

Wprowadzenie do art. 112 u.k.s.c., w wyniku zmiany dokonanej ustawą

z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz

niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45), nowego paragrafu 3, który

wyznaczył termin do uiszczenia opłaty, a jednocześnie wyłączył obowiązek

wzywania profesjonalnego pełnomocnika przez sąd do realizacji tego obowiązku,

spowodowało, że w wypadku, kiedy wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

zostanie oddalony – termin do obliczenia i uiszczenia opłaty przez pełnomocnika

otworzy doręczenie

postanowienia

odmawiającego

zwolnienia

od

kosztów

sądowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 lipca 2011 r., V CZ

30/11, Lex nr 898279). W każdym więc wypadku po oddaleniu lub zwrocie wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych otwiera się stronie na nowo termin do

uiszczenia opłaty. Jednocześnie nie została generalnie wyłączona możliwość

ponownego ubiegania się o zwolnienie od kosztów sądowych – art. 107 u.k.s.c.

zakazał jedynie powtórnego domagania się zwolnienia od kosztów sądowych

w oparciu o te same okoliczności, które były już przedmiotem badania, ponieważ

stanowiły uzasadnienie wcześniejszego

wniosku,

oddalonego przez

sąd.

W wypadku naruszenia tego zakazu ponowny wniosek zostaje odrzucony. Przepis

ten nie znajduje jednak zastosowania w wypadku, kiedy poprzedni wniosek został

zwrócony, ponieważ przyczyną zwrotu na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c. jest

niedołączenie oświadczenia uniemożliwiające merytoryczne zbadanie okoliczności

mających uzasadnić żądanie zwolnienia od kosztów sądowych.

W konsekwencji złożenie kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych po dokonaniu zwrotu wcześniejszego wniosku na podstawie art. 102 ust.

4 u.k.s.c. i w ciągu terminu do uiszczenia opłaty wyznaczonego w skierowanym do

pełnomocnika

wezwaniu,

ponownie

wyłącza

obowiązek

uiszczenia

opłaty,

natomiast aktualizuje obowiązek orzeczenia przez sąd o zasadności zgłoszonego

wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Stanowisko zajęte przez Sąd Okręgowy nie było więc prawidłowe, co

uzasadnia uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 3941 § 3 w zw.

z art. 39815 § 1 k.p.c.