Supreme Court reversed lower court for failing to recognize legal title as valid defense against unjust enrichment claim.

Sygn. akt II CZ 53/17 POSTANOWIENIE Dnia 8 września 2017 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Paweł Grzegorczyk‎SSN Marta Romańska w sprawie z powództwa G. Z.‎przeciwko P.Spółce Akcyjnej w [...] o zapłatę,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 września 2017 r.,‎zażalenia strony pozwanej na wyrok Sądu Okręgowego w [...]‎z dnia 13 lutego 2017 r., 1) uchyla zaskarżony wyrok, 2) pozostawia rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie.

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy wyrokiem z dnia 9 maja 2016 r. oddalił powództwo G. Z. o zapłatę przez pozwaną spółkę kwoty 30.900 zł tytułem bezumownego korzystania od maja 2015 r. z oznaczonej nieruchomości powódki w zakresie związanym z posadowionymi na tej nieruchomości urządzeniami przesyłowymi (słupami i przewodami linii energetycznej napowietrznej 110 kV R. – R.). Orzekł tak, ponieważ ustalił, że pozwana spółka korzysta z nieruchomości we wskazanym zakresie na podstawie tytułu prawnego w postaci decyzji administracyjnej Naczelnika Urzędu Dzielnicowego […] z dnia 30 sierpnia 1976 r., wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (jedn. tekst:

Dz.U.1974.10.64 ze zm. – dalej: „u.z.t.w.n.”).Sąd Okręgowy na skutek apelacji powódki wyrokiem z dnia 13 lutego 2017 r. uchylił wyrok Sądu Rejonowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Uznał powołując się na uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, że Sąd Rejonowy błędnie przyjął, iż z wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. decyzji, którą pozwana spółka się legitymuje, wynika tytuł prawny dla pozwanej do korzystania z nieruchomości powódki w zakresie związanym z posadowionymi na tej nieruchomości urządzeniami przesyłowymi.

Wskutek oddalenia powództwa w następstwie błędnego wywiedzenia z decyzji wydanej na podstawie art. 35 ust. 1 u.z.t.w.n. uprawnienia przedsiębiorstwa przesyłowego do posadowienia i eksploatowania na nieruchomości powódki urządzeń przesyłowych, doszło, zdaniem Sądu Okręgowego, do nierozpoznania przez Sąd Rejonowy istoty sprawy, co stanowiło przewidzianą w art. 386 § 4 k.p.c. podstawę do uchylenia zaskarżonego apelacją wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.W zażaleniu wniesionym na podstawie art. 3941 § 1 k.p.c. pozwana spółka zanegowała zasadność oceny Sądu Okręgowego o nierozpoznaniu istoty sprawy przez Sąd Rejonowy, a tym samym - uchylenia przez Sąd Okręgowy zaskarżonego apelacją wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania, czyli wydania orzeczenia kasatoryjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Do nierozpoznania istoty sprawy przez sąd pierwszej instancji dochodzi w razie zaniechania zbadania przez ten sąd – obojętnie z jakiej przyczyny - materialnej podstawy żądania powoda (por. z obszernego orzecznictwa dotyczącego problemu nierozpoznania istoty sprawy np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 5 listopada 2013 r., II PZ 27/13, 10 września 2015 r., II CZ 52/15, 8 września 2016 r., II CZ 96/16, 10 listopada 2016 r., IV CZ 63/16 i 18 listopada 2016 r., I CSK 86/16). Zbadanie materialnej podstawy żądania powoda, dochodzącego roszczenia o wynagrodzenie za korzystanie bez tytułu prawnego z nieruchomości w granicach treści służebności zakłada przede wszystkim rozważenie, czy dopuszczalne jest stosowanie przepisów regulujących tzw. roszczenia uzupełniające roszczenie windykacyjne (art. 224 - 225 i 228 - 230 k.c.) do stosunków między właścicielem nieruchomości a osobą korzystającą z nieruchomości bez tytułu prawnego w granicach treści służebności, a w razie pozytywnej odpowiedzi na to pytanie - dokonanie ustaleń co do tytułu prawnego powoda do nieruchomości, korzystania z nieruchomości przez pozwanego przez określony czas, nieprzysługiwania pozwanemu do tego korzystania tytułu prawnego, dobrej lub złej wiary pozwanego oraz czynników mających wpływ na wysokość należnego wynagrodzenia.Wymienione okoliczności, wchodzące w zakres materialnej podstawy żądania powoda, dochodzącego wynagrodzenia za korzystanie bez tytułu prawnego z nieruchomości w granicach treści służebności, mogą się zmieniać w czasie.

Poza tym tytuł prawny pozwanego do korzystania z nieruchomości, którego istnienie podważa zasadność dochodzonego powództwa, może wynikać z różnych, nie zawsze łatwych do ustalenia źródeł w zagmatwanych na skutek wieloletnich zaniedbań regulacyjnych stosunkach prawnych związanych z zakładaniem i eksploatowaniem urządzeń przesyłowych. Źródłem takiego tytułu może być w szczególności umowa ustanowienia służebności przesyłu, zawarta na podstawie art. 175 dekretu z 11 października 1946 r. – Prawo rzeczowe ‎(Dz.U.1946.57.319 ze zm.), decyzja wydana na podstawie art. 35 u.z.t.w.n., decyzja wydana na podstawie art. 70 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami (jedn. tekst:

Dz.U.1991.30.127 ze zm.), decyzja mająca za podstawę art. 124 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (jedn. tekst: Dz.U.2016.2147 ze zm.), umowa ustanowienia służebności przesyłu zawarta na podstawie art. 3051 - 3052 k.c., a nawet przepisy ustawy – w szczególności przepisy o zasiedzeniu (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 9 marca 2008 r., II CSK 457/06, 11 grudnia 2008 r., II CSK 314/08, 8 kwietnia 2014 r., III CZP 87/13, 21 maja 2015 r., IV CSK 514/14, 8 grudnia 2016 r., III CZP 86/16, 15 lutego 2017 r., II CSK 205/16).

Nieustalenie zatem takiego tytułu po stronie pozwanego w procesie o wynagrodzenie za bezumowne korzystanie, dotyczącym wcześniejszego okresu korzystania, nie wyklucza ustalenie takiego tytułu w procesie obejmującym późniejszy okres (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2017 r., III CZ 63/16).W konkretnej sprawie jednak nie wszystkie wymienione wyżej okoliczności objęte materialną podstawą żądania powoda, dochodzącego wynagrodzenia za korzystanie przez pozwanego bez tytułu prawnego z nieruchomości w granicach treści służebności, muszą być przedmiotem rozstrzygnięć sądu.

Jeżeli rozstrzygnięcie co do jednej z tych okoliczności przesądza o bezzasadności żądania powoda, bezprzedmiotowe byłyby rzecz jasna ustalenia odnoszące się do pozostałych okoliczności. W szczególności w razie stwierdzenia, że pozwanemu przysługuje tytuł prawny do korzystania z nieruchomości powoda w granicach treści służebności przesyłu, odpada potrzeba ustaleń co do czasu trwania korzystania z nieruchomości przez pozwanego, jego dobrej lub złej wiary oraz czynników mających wpływ na wysokość wynagrodzenia z tytułu bezumownego korzystania z nieruchomości.

Nie daje to jednak podstaw do uznania, że sąd nie rozpoznał istoty sprawy, oddalając powództwo dlatego, że pozwanemu przysługuje tytuł prawny do korzystania z nieruchomości powoda, za które powód dochodzi wynagrodzenia. Uznanie takiego rozstrzygnięcia za bezzasadne jest kwestią negatywnej oceny wyniku rozpoznania istoty sprawy, a nie kwestią braku rozpoznania istoty sprawy. Nie dochodzi zatem do nierozpoznania przez sąd pierwszej instancji istoty sprawy o zapłatę wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z nieruchomości w razie oddalenia powództwa wskutek, błędnego w ocenie sądu odwoławczego, stwierdzenia przysługiwania pozwanemu tytułu prawnego do korzystania z nieruchomości.

W konsekwencji, zasadnie zarzucono w zażaleniu brak podstaw do uznania w zaskarżonym wyroku, że oddalenie powództwa z powodu stwierdzenia przez Sąd Rejonowy, iż pozwana spółka ma tytuł prawny do korzystania z nieruchomości powódki, nie zostało poprzedzone rozpoznaniem istoty sprawy.Kontrola Sądu Najwyższego w toku rozpoznawania zażalenia na orzeczenie sądu drugiej instancji, uchylające zaskarżony apelacją wyrok i przekazujące sprawę do ponownego rozpoznania (art. 3941 § 11 k.p.c.), ogranicza się do samej oceny istnienia powołanej przez sąd odwoławczy procesowej przesłanki uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (zob. co do tego np. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 marca 2017 r., I CZ 29/17).

Ze względu na zasadność podniesionego w zażaleniu strony pozwanej zarzutu nieziszczenia się powołanej przez Sąd Okręgowy procesowej przesłanki wydanego orzeczenia kasatoryjnego (uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania) i tym samym naruszenia przez Sąd Okręgowy art. 386 § 4 k.p.c., Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony wyrok, a rozstrzygnięcie o kosztach postępowania zażaleniowego pozostawił, zgodnie z art. 108 § 2 w związku z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., sądowi, który wyda orzeczenie kończące postępowanie w sprawie. kc aj