II CZ 4/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 4/09

POSTANOWIENIE

Dnia 27 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Jan Górowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Wspólnoty Mieszkaniowej "B." Nieruchomości

przy ulicy M., C i D w M.

przy uczestnictwie Wspólnoty Mieszkaniowej "M." Nieruchomości

przy ulicy M. A i B w M.

o ustanowienie drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 27 lutego 2009 r.,

zażalenia wnioskodawcy

na postanowienie Sądu Okręgowego w S.

z dnia 16 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Pełnomocnictwo procesowe do zastępowania Wspólnoty Mieszkaniowej „B.

w M. dla adw. P.K. przed Sądem Rejonowym w Ś., w dniu 21 lipca 2003 r. udzielił

zarządca, a podpisał je mgr M.P. Sąd ten mając wątpliwość, czy umocowanie to

jest należyte, tj. czy udzielone zostało przez organ uprawniony do działania

imieniem Wspólnoty, zarządzeniem z dnia 26 kwietnia 2004 r. wezwał tego

adwokata,

aby

przedłożył

stosowną

uchwałę

pod

rygorem

zawieszenia

postępowania (por. art. 174 § 1 pkt 2 k.p.c.). W wykonaniu zarządzenia do pisma z

dnia 14 maja 2004 r. dołączony został przez tego pełnomocnika odpis uchwały nr

[...] z dnia 5 kwietnia 2003 r. i odpis protokołu z głosowania nad tą uchwałą oraz nie

potwierdzone kserokopie uchwał nr [...] z dnia 25 stycznia 2003 r. i nr [...] z dnia 24

kwietnia 2004 r. Sąd uznał te dokumenty za niewystarczające i zarządzeniem z

dnia 25 maja 2004 r. wezwał tego adwokata do wskazania w terminie 7 dni, kto

został przez właścicieli lokali tworzących Wspólnotę wybrany w skład

zarządu

powołując się na art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 24 czerwca 1994 r., o własności lokali

(jedn. tekst: Dz.U. z 2000 r. Nr 80, poz. 903, dalej: „u.w.l.”). W odpowiedzi w piśmie

z dnia 4 czerwca 2004 r. pełnomocnik ten wskazał, że przepisy rozdziału IV ustawy

o własności lokali mają charakter względnie obowiązujący i z tego względu - w

zakresie reprezentowania Wspólnoty przez zarząd

składający się z osób

fizycznych - nie znajdują w sprawie zastosowania.

Następnie zarządzeniem z dnia 30 lipca 2004 r. Sąd wezwał pełnomocnika

Wspólnoty do dołączenia odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego, dotyczącego

T.B.S. sp. z o.o. w terminie 14 dni pod rygorem zawieszenia postępowania. Po

wykonaniu tego zarządzenia przez wnioskodawcę i stwierdzeniu, że zarząd tej

spółki jest jednoosobowy podobnie jak jej reprezentacja i wchodzi w skład tego

organu tylko prezes M.P. Sąd Rejonowy nadał sprawie dalszy bieg.

Postanowieniem z dnia 22 grudnia 2005 r. Sąd Rejonowy w Ś. wezwał

jednak pełnomocnika wnioskodawcy – pod rygorem przyjęcia braku należytego

umocowania

i pominięcia dotychczasowych czynności – aby w terminie

trzydziestodniowym

udokumentował,

że

jest

prawidłowo

umocowany

do

reprezentowania wnioskodawcy, a w szczególności do wykazania, czy w dacie

udzielenia pełnomocnictwa był powołany zarząd Wspólnoty i jakie osoby wchodziły

w jego skład, czy też w tym terminie wnioskodawczyni nie miała zarządu

i reprezentowana była jedynie przez zarządcę i ewentualnie przedłożenia uchwały

Wspólnoty zatwierdzającej jego czynności dokonane w sprawie. W wykonaniu tego

orzeczenia pełnomocnik wnioskodawczyni przedłożył odpis uchwały nr [...] z dnia

30 stycznia 2006 r. z odpisem listy głosowania nad tą uchwałą w drodze

indywidualnego zbierania głosów. W takim stanie sprawy Sąd Rejonowy przyjął

należyte umocowanie przez Wspólnotę adwokata P.K. i po rozpoznaniu sprawy

postanowieniem z dnia 30 listopada 2007 r. wniosek o ustanowienie drogi

koniecznej oddalił.

Po wpływie apelacji wnioskodawczyni Sąd Okręgowy w S. zarządzeniem z

dnia 13 lutego 2008 r. wezwał adw. P.K.

do złożenia w terminie 7 dni

pełnomocnictwa, upoważniającego do reprezentowania Wspólnoty przed Sądem

drugiej instancji oraz oświadczenia strony, że zatwierdza dokonane czynności, pod

rygorem przyjęcia, że nie jest należycie umocowany.

W piśmie z dnia 21 maja 2008 r. podpisanym, nieczytelnie i zaopatrzonym

pieczęcią Zarząd Wspólnoty Mieszkaniowej „B.”, wnioskodawczyni oświadczyła, że

przedkłada pełnomocnictwo dla adwokata P.K. i zatwierdza dokonane przez niego

czynności procesowe. Pełnomocnictwo dla tego adwokata pod identyczną

pieczęcią podpisał M.P., a z jego treści wynika, że uczynił to jako zarządca

Wspólnoty. Na rozprawie apelacyjnej w dniu 4 lipca 2008 r. Sąd Okręgowy wezwał

pełnomocnika wnioskodawczyni, pod rygorem odrzucenia apelacji, aby w terminie 7

dni wykazał się wyciągiem oryginalnych dokumentów, że jest umocowany do

działania w imieniu Wspólnoty.

W

wykonaniu

wezwania

pełnomocnik

wnioskodawczyni

przedłożył

następujące dokumenty: protokół z zebrania Wspólnoty z dnia 25 stycznia 2003 r.,

akt notarialny z dnia 25 stycznia 2003 r., [...], uchwałę nr [...] z dnia 5 kwietnia 2003

r. udzielenia pełnomocnictwa dla zarządcy, uchwałę nr [...] z dnia 25 stycznia 2003

r. w sprawie zmiany sposobu zarządu i uchwałę nr 1/01/06 z dnia 30 stycznia 2006

r. w sprawie udzielenia pełnomocnictwa i zatwierdzenia czynności

Postanowieniem z dnia 16 września 2008 r. Sąd Okręgowy w S. odrzucił

apelację wnioskodawczyni od postanowienia Sądu Rejonowego w Ś. z dnia 30

listopada 2008 r. oddalającego wniosek o ustanowienie drogi koniecznej. Podniósł,

że zgodnie z art. 67 § 1 k.p.c., osoby prawne i inne organizacje mające zdolność

sądową (np. wspólnoty mieszkaniowe) dokonują czynności prawne przez organy

uprawnione do działania w ich imieniu. Wspólnota działa w procesie przez swoje

organy, tj. zarząd powołany na podstawie art. 20 ust. 1 u.w.l. lub przez osoby

fizyczne lub prawne – zarządcę nieruchomości któremu powierzono zarząd (art. 18

ust 1 u.w.l.).

Podmioty te mogą też umocować do działania w sprawie pełnomocnika,

który obowiązany jest przy pierwszej czynności dołączyć do akt sprawy

pełnomocnictwo

z

podpisem

mocodawcy

lub

uwierzytelniony

odpis

pełnomocnictwa. Skoro więc pełnomocnik Wspólnoty „B.” nieruchomości przy ul. M.

w M., adwokat M.. przedstawił pełnomocnictwo podpisane przez M.P., to należało

zbadać czy była to osoba uprawniona

do reprezentowania tej Wspólnoty.

Powołując się na uchwałę nr [...] Zebrania Wspólnoty Mieszkaniowej z dnia

25 stycznia 2003 r., wskazał, że uległ zmianie sposób zarządu nieruchomością

wspólną, gdyż na jej podstawie stał się on bezpośredni i miał być pełniony przez

wybranego zarządcę; tylko zatem zarządca mógł reprezentować Wspólnotę na

zewnątrz i ustanowić pełnomocnika procesowego.

Przedłożony na wezwanie Sądu protokół zebrania Wspólnoty Mieszkaniowej

z dnia 25 stycznia 2003 r w sprawie ustalenia sposobu zarządu nieruchomością

wspólną, sporządzony w formie aktu notarialnego, podobnie jak inne dokumenty

stanowią jedynie, że zarząd ma być bezpośredni, natomiast żaden z tych

dokumentów nie wskazuje, kto jest zarządcą.

Sąd podniósł, że wprawdzie wnioskodawczyni przedstawiła uchwałę nr

14/03/2003 z dnia 5 kwietnia 2003 r. właścicieli lokali Wspólnoty „B.” w sprawie

udzielenia pełnomocnictwa dla zarządcy, z której wynika, iż pełnomocnictwo takie

zostało udzielone M.P., jednakże nie można na tej podstawie stwierdzić, w jakim

charakterze ta osoba występuje, skoro z jednej strony przedstawia się on jako

zarządca, a innym razem - jako Prezes TBM sp. z o.o. w M. Nie wiadomo zatem,

komu powierzono zarząd, czy osobie prawnej TBS

sp. z o.o., której M.P. jest

prezesem, czy też M.P., jako osobie fizycznej. Skoro zatem wnioskodawczyni nie

wykazała w dostateczny sposób, że M.P. jest zarządcą, to nie można mówić, że

jest on pełnomocnikiem procesowym uprawnionym do udzielenia dalszych

pełnomocnictw.

Sąd stwierdził wprawdzie, że wnioskodawczyni w toku postępowania

przedstawiła także projekt uchwały nr [...] z dnia 30 stycznia 2006 r. ogółu

właścicieli

nieruchomości, podjętą w drodze indywidualnego zbierania głosów,

upoważniającą P.K. do reprezentowania współwłaścicieli w sprawie o ustanowienie

drogi koniecznej, niemniej nie dołączono do tego dokumentu oryginału listy

indywidualnego zbierania głosów.

Wyraził pogląd, że pełnomocnictwo, oprócz czynności prawnej jest

czynnością procesową, a w procesie za osobę prawną, czy ułomną osobę prawną,

którą jest Wspólnota Mieszkaniowa czynności podejmuje jej organ, tj. jej zarząd.

Gdy występuje brak zarządu, skutkuje to tym, że sprawa z udziałem takiego

podmiotu, który nie ma organów do reprezentacji, nie może się toczyć.

Zdaniem Sądu pierwszej instancji, nie jest możliwe udzielenie pełnomocnictwa

w drodze uchwały w sytuacji, w której za jej podjęciem nie głosowali wszyscy

współwłaściciele tworzący wspólnotę mieszkaniową. Nie jest to bowiem rodzaj

uchwały, który przewidziała ustawa. W rezultacie przyjął, że adwokat P.K. nie

wykazał swego należytego umocowania do zastępowania wnioskodawczyni.

W zażaleniu pełnomocnik Wspólnoty Mieszkaniowej „B.” wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie należy zauważyć, że pełnomocnictwo dla adwokata P.K. z dnia 1

października

2008

r.

do

reprezentacji

wnioskodawczyni

w

postępowaniu

zażaleniowym przed Sądem Najwyższym za TBS sp. z o.o. zostało podpisane

przez prezesa Zarządu M.P. i wiceprezesa D.Z., gdyż jak wynikało z aktualnego

odpisu z Krajowego Rejestru Sądowego, spółka ta ma obecnie

zarząd.

dwuosobowy

Pomimo odmiennych wypowiedzi piśmiennictwa, Sąd Najwyższy przyjął,

że skutki procesowe nienależytego umocowania pełnomocnika są przewidziane

w art. 97 § 2 k.p.c. i nie prowadzą do odrzucenia pozwu. Uzasadniają jednak

w postępowaniu odwoławczym zarzut nieważności (art. 379 pkt 2 k.p.c.), której

skutkiem jest uchylenie zaskarżonego orzeczenia, zniesienie postępowania

w zakresie dotkniętym nieważnością (art. 386 § 2 k.p.c.) i przekazanie sprawy

sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 25 lutego 1999 r., I CKN 1108/97, Przegląd Sądowy 2000,

nr 10, s. 89).

Jak wynika z rozważań Sądu Okręgowego, w sprawie wystąpił jednak inny

problem, tj., czy będąca wnioskodawczynią Wspólnota w czasie udzielania adw.

P.K. pełnomocnictwa miała zarząd, czyli organ tej ułomnej osoby prawnej, którego

działania są w zasadzie działaniami samej wspólnoty (art. 20 u.w.l.), czy też być

może zarząd w znaczeniu funkcjonalnym (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

27 listopada 2003 r., III CZP 74/03, OSNC 2005, nr 1, poz. 6), czyli zarządcę (art.

18 u.w.l.) Dalsza kwestia to, czy w razie przyjęcia, że ma zarządcę jest nim osoba

prawna TBS sp. z o.o., czy osoba fizyczna M.P. W dodatku w razie ustalenia, że

ma zarządcę, należałoby odpowiedzieć, czy do reprezentowania wspólnoty

mieszkaniowej przed sądem przez zarządcę wymagane jest dodatkowe jego

umocowanie w umowie o określeniu sposobu zarządu nieruchomością wspólną,

bądź w uchwale wspólnoty. Brak zarządu i zarządcy z kolei stanowiłby przyczynę

nieważności postępowania, określoną także w art. 379 pkt 2 k.p.c. Nieusunięty ten

brak w sposób określony w art. 70 k.p.c. stanowiłby podstawę do uchylenia

zaskarżonego postanowienia i odrzucenia pozwu (art. 386 § 3 k.p.c.).

Z powyższych uwag wynika, że problem istnienia zarządu, albo zarządcy

wnioskodawczyni (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września

2005 r., III CZP 62/05, LEX 171751) wystąpił w sprawie od nadania jej biegu, a w

aktualnym jej stadium postępowania, to przede wszystkim kwestia ważności

postępowania pierwszoinstancyjnego. Jego nieważność Sąd drugiej instancji bierze

pod uwagę z urzędu (art. 378 § 1 k.p.c.). Dla rozwiązania wskazanych kwestii

konieczna jest uprzednia kompleksowa wykładnia wszystkich przedłożonych przez

skarżącego dokumentów, w tym uchwał, wypisu aktu notarialnego z dnia

25 stycznia 2003 r., a także umowy o sprawowanie zarządu nieruchomością

wspólną z dnia 20 sierpnia 2002 r., której Sąd Okręgowy nie dokonał.

Skoro od oceny ważności i skuteczności tych czynności prawnych, zależy

ważność postępowania przed sądem pierwszej instancji, to rozstrzygnięcie

zagadnienia istnienia organu albo podmiotu

powołanego do reprezentowania

Wspólnoty nie może nastąpić na etapie badania formalnych przesłanek apelacji.

W takim wypadku w fazie badania dopuszczalności apelacji należy przyjąć

domniemanie istnienia tej przesłanki procesowej. Innymi słowy, w okolicznościach

sprawy trzeba założyć na tym etapie postępowania apelacyjnego istnienie organu

Wspólnoty albo podmiotu zdolnego do działania za wnioskodawczynię. Już z tego

względu odrzucenie apelacji nie było trafne i zaskarżone orzeczenie należało

uchylić.

Zgodnie z art. 18 ust. 1 u.w.l., właściciele lokali mogą w umowie

o ustanowieniu odrębnej własności lokali albo w umowie zawartej później w formie

aktu

notarialnego

ustalić

sposób

zarządu

nieruchomością

wspólną,

a w szczególności mogą powierzyć zarząd osobie fizycznej albo prawnej.

W umowie tej mogą powierzyć sprawowanie zarządu zarządcy, mogą ustanowić

swój organ w postaci zarządu, który sam będzie zarządzał nieruchomością albo

zleci to zarządcy, jakiego sam wybierze. Na tym właśnie polega określenie

sposobu zarządu.

Właściciele mogą zmienić sposób ustalonego już zarządu (np. w miejsce

zarządu powierzyć zarządzanie zarządcy), co wymaga podjęcia uchwały wspólnoty

zaprotokołowanej przez notariusza (art. 18 ust 2a u.w.l.). Zmiana osoby zarządcy

nie jest zmianą sposobu zarządu, stąd powstaje problem, czy uchwała w tym

przedmiocie wymaga zaprotokołowania przez notariusza i jaki charakter ma wpis

tego podmiotu w księdze wieczystej. Poza tym w wypadku występowania

w postępowaniu adwokata należy rozważyć, czy powinien legitymować się

pełnomocnictwem

udzielonym

przez

zarządcę,

czy

też

w

tym

zakresie

reprezentacja zarządcy musi mieć źródło w dodatkowym upoważnieniu wspólnoty,

czy też wystarczy gdy będzie się legitymował wprost pełnomocnictwem udzielonym

przez wspólnotę (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 27 listopada 2003 r.,

III CZP 74/03, OSNC 2005 nr 1, poz. 6 i z dnia 21 stycznia 2009 r., III CZP 129/08,

dot. niepubl. i postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 września 2005 r., III CZP

62/05 LEX 171751).

Z tych względów na podstawie art. 3941 § 2 i 3 k.p.c. w zw. z art. 39815 k.p.c.

orzeczono jak w sentencji.