II CZ 4/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 4/07

POSTANOWIENIE

Dnia 7 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Marek Sychowicz

w sprawie z powództwa P.G.

przeciwko E.S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 7 marca 2007 r.,

zażalenia powoda na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 20 października 2006 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Nakazem zapłaty z dnia 20 lipca 2005 r. Sąd Okręgowy w Z. orzekł, że

pozwana E.S. ma w ciągu dwóch tygodni od dnia doręczenia nakazu zapłacić

powodowi P.G. kwotę 1 000 000 zł wraz z odsetkami i kosztami postępowania albo

wnieść w tym terminie zarzuty. Na skutek zarzutów pozwanej Sąd Okręgowy

wyrokiem z dnia 13 lutego 2006 r. uchylił nakaz zapłaty i oddalił powództwo.

Powód, reprezentowany w toku dotychczasowego postępowania przez

pełnomocnika będącego radcą prawnym, w dniu 20 marca 2006 r. osobiście

zaskarżył wymieniony wyrok apelacją, w której zawarł wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych.

Do

wniosku

tego

nie

dołączył

jednak oświadczenia

wymaganego treścią art. 102 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach

sądowych w sprawach cywilnych (Dz.U. Nr 167, poz. 1398 ze zm. – dalej:

„u.k.s.c.”). Pismem z dnia 27 marca 2006 r. Sąd Okręgowy wezwał pełnomocnika

powoda, radcę prawnego P.I., do uiszczenia opłaty w kwocie 51 600 zł w terminie

tygodniowym pod rygorem odrzucenia apelacji. Przed upływem tygodniowego

terminu powód osobiście ponowił wniosek o zwolnienie od kosztów, z tym że

również nie dołączył

wymaganego oświadczenia (k. 94-97). Pismem z dnia 10

kwietnia 2006 r. Sąd Okręgowy wezwał radcę prawnego P.I. do złożenia

oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2 u.k.s.c., w terminie tygodniowym

pod rygorem oddalenia wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Pismo to

zostało doręczone pełnomocnikowi powoda w dniu 13 kwietnia 2006 r., a w dniu 20

kwietnia 2006 r. wpłynęła uiszczona przez powoda opłata od apelacji w kwocie 51

600 zł ( k. 100-102).

Postanowieniem z dnia 20 października 2006 r. Sąd Apelacyjny odrzucił

przedstawioną mu apelację powoda, stwierdzając, że, na podstawie art. 102 ust. 4

u.k.s.c., zawarty w niej wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych podlegał

zwrotowi bez wzywania o uzupełnienie braków formalnych. Powołany przepis

stosuje się bowiem zarówno wtedy, gdy wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych złoży adwokat lub radca prawny w imieniu reprezentowanej strony, jak

i wtedy, gdy wniosek taki złoży sama strona, jeżeli tylko jest reprezentowana przez

adwokata lub radcę prawnego. Świadczy o tym, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

sformułowanie art. 102 ust. 4 u.k.s.c., w którym jest mowa o wniosku „strony

reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego”, a nie o wniosku

„wniesionym przez adwokata lub radcę prawnego”.

W toku postępowania powód był reprezentowany przez radcę prawnego,

wobec czego złożony przez niego w apelacji wniosek o zwolnienie od kosztów

sądowych podlegał zwrotowi na podstawie art. 102 ust. 4 u.k.s.c. Skoro zaś

podlegał zwrotowi, to – zgodnie z art. 130 § 2 zdanie drugie k.p.c. – nie wywołał

żadnych skutków prawnych, jakie ustawa wiąże z wniesieniem pisma procesowego

do sądu. Oznacza to – stwierdził Sąd Apelacyjny – że prawidłowo pełnomocnik

powoda został w dniu 26 marca 2006 r. wezwany do uiszczenia opłaty od apelacji.

Zwrotowi podlegał także kolejny wniosek powoda o zwolnienie od kosztów

sądowych. Powód powinien zatem uiścić opłatę w terminie tygodniowym od dnia

doręczenia wezwania, czyli w terminie do dnia 6 kwietnia 2006 r., a uiścił ją w dniu

20 kwietnia 2006 r. W tej sytuacji apelacja, jako nieopłacona w terminie, podlegała

odrzuceniu przez Sąd pierwszej instancji na podstawie art. 370 k.p.c. Ponieważ

Sąd pierwszej instancji nie wydał postanowienia o odrzuceniu apelacji, uczynił to

Sąd Apelacyjny na podstawie art. 373 k.p.c.

W zażaleniu powód zarzucił Sądowi Apelacyjnemu błędną wykładnię art. 102

ust. 4 u.k.s.c. polegającą na uznaniu, że przepis ten ma zastosowanie w sytuacji,

w której wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych został złożony przez samą

stronę, jeżeli była ona w toku postępowania reprezentowana przez adwokata lub

radcę

prawnego.

W

konkluzji

żalący

wniósł

o

uchylenie

zaskarżonego

postanowienia.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 102 ust. 2 u.k.s.c., do wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych powinno być dołączone oświadczenie obejmujące szczegółowe dane

o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby ubiegającej

się o zwolnienie od kosztów. Jeżeli oświadczenie nie zostało złożone albo nie

zawiera wszystkich wymaganych danych, stosuje się art. 130 k.p.c. Artykuł 102 ust.

4 u.k.s.c. stanowi natomiast, że wniosek o zwolnienie od kosztów strony

reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez oświadczenia,

o którym mowa w ust. 2, przewodniczący zwraca bez wezwania o uzupełnienie

braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Jak wynika

z przytoczonych

przepisów, niedołączenie

do wniosku

o zwolnienie od kosztów sądowych oświadczenia, o którym mowa w art. 102 ust. 2

u.k.s.c.,

a

także

dołączenie

oświadczenia

niezawierającego

wszystkich

wymaganych danych, zostało uznane za brak formalny wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych, który podlega naprawieniu lub uzupełnieniu w trybie art. 130

k.p.c. Zgłaszającego wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych przewodniczący

wzywa zatem do złożenia w terminie tygodniowym, pod rygorem zwrotu wniosku,

oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania osoby

ubiegającej się o zwolnienie od kosztów. Po bezskutecznym upływie terminu

wydaje natomiast zarządzenie o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych. Zarządzenie to – zgodnie z art. 130 § 4 w związku z art. 102 ust. 2

u.k.s.c. – doręcza się tylko stronie, która złożyła wniosek o zwolnienie od kosztów

(art. 130 § 2 i 4 w związku z art. 102 ust. 2 u.k.s.c.). Trybu tego niestosuje się

w sytuacji wskazanej w art. 102 ust. 4 u.k.s.c.

Odwołując się do dyrektyw językowych, Sąd Apelacyjny doszedł do wniosku,

że przewidziany w art. 102 ust. 4 u.k.s.c. rygor zwrotu wniosku bez wzywania

o uzupełnienie braków formalnych stosuje się także do wniosku złożonego przez

stronę osobiście, jeżeli tylko jest ona w toku postępowania reprezentowana przez

adwokata lub radcę prawnego. Trzeba zgodzić się z wywodami żalącego, że

wykładnia ta nie może być uznana za prawidłową. Ustalając znaczenie zawartej

w art. 102 ust. 4 u.k.s.c. normy prawnej, trzeba uwzględnić kontekst systemowy

analizowanej

regulacji.

Wynika

z

niego,

że

ustawodawca

nałożył

na

profesjonalnych pełnomocników procesowych dodatkowe obowiązki w zakresie

obliczania i uiszczania opłat, a za ich naruszenie przewidział surowe sankcje (np.

art. 1302 k.p.c.). Nie ulega wątpliwości, że nowe regulacje zmierzają do

przyspieszenia postępowania, są one jednak adresowane do profesjonalnych

pełnomocników,

pełnomocnika

nie

zaś

procesowego

do

stron

nie

działających

pozbawia

strony

osobiście.

możności

Ustanowienie

osobistego

dokonywania czynności procesowych, dlatego przepis art. 102 ust. 4 u.k.s.c. należy

rozumieć w ten sposób, że przewidziany w nim rygor zwrotu wniosku bez wzywania

o uzupełnienie braków formalnych dotyczy wyłącznie sytuacji, w której wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych złożył reprezentujący stronę adwokat lub radca

prawny.

Gdyby natomiast – ujmując rzecz teoretycznie – zachodziły podstawy do

zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, przewodniczący powinien

wydać zarządzenie o zwrocie wniosku, doręczyć je osobie, która wystąpiła

z wnioskiem, i wezwać ją do uiszczenia należnej opłaty. Nie wystarczy w takiej

sytuacji samo wezwanie strony do uiszczenia opłaty poprzedzone oceną, że

zachodziły podstawy do zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych (zob.

też postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 4 października 2006 r., I CZ 81/06,

OSNC 2007, nr 2, poz. 36, z dnia 7 listopada 2006 r., I CZ 69/06, niepubl. oraz

z dnia 11 stycznia 2007 r., II CZ 118/06, niepubl., a także uchwałę Sądu

Najwyższego z dnia 28 listopada 2006 r., III CZP 98/06, niepubl.).

Skoro w sprawie nie wydano zarządzeń o zwrocie złożonych przez powoda

wniosków o zwolnienie od kosztów sądowych ani nie było podstaw do wydania

takich zarządzeń, zaskarżone postanowienie Sądu Apelacyjnego podlegało

uchyleniu (art. 39815 § 1 zdanie pierwsze w związku z art. 3941 § 3 k.p.c.).