II CZ 26/03 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 26 marca 2003 r., II CZ 26/03

Nienależyte wykonanie obowiązków procesowych przez adwokata

ustanowionego z urzędu nie może stanowić podstawy wznowienia

postępowania polegającej na pozbawieniu strony możności działania (art. 401

pkt 2 k.p.c.).

Sędzia SN Helena Ciepła (przewodniczący)

Sędzia SN Bronisław Czech

Sędzia SN Marek Sychowicz (sprawozdawca)

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi Zbigniewa P. o wznowienie postępowania

w sprawie (...) z powództwa Skarbu Państwa – Agencji Restrukturyzacji i

Modernizacji Rolnictwa w W. przeciwko Zbigniewowi P., Rafałowi D. i Jackowi R. –

wspólnikom spółki cywilnej Przedsiębiorstwa Produkcyjno – Handlowego "D." w R.

o zapłatę 50 314,26 zł, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 26 marca 2003 r., zażalenia pozwanego Zbigniewa P. (skarżącego) na

postanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 19 grudnia 2002 r.

oddalił zażalenie.

Uzasadnienie

Pozwany Zbigniew P., działając osobiście, wniósł o wznowienie postępowania

w sprawie z powództwa Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w

Warszawie m.in. przeciwko temu pozwanemu o zasądzenie kwoty 50.314,26 zł z

odsetkami ustawowymi i kosztami procesu. W sprawie tej postanowieniem z dnia 6

grudnia 2001 r. Sąd Najwyższy odmówił przyjęcia do rozpoznania kasacji

wniesionej przez pełnomocnika pozwanego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi

z dnia 7 stycznia 2000 r., oddalającego apelację pozwanego od wyroku Sądu

Okręgowego w Łodzi, utrzymującego w mocy nakaz zapłaty wydany w stosunku do

pozwanego. Jako podstawę wznowienia pozwany powołał „nienależyte jego

reprezentowanie” przez pełnomocnika z urzędu adwokat Renatę N.-W., wyrażające

się w tym, że adwokat nie zapoznał się z całością sprawy i nie prowadził jej we

właściwy sposób oraz nie zapoznał pozwanego z treścią wniesionej kasacji i nie

powiadomił go o odmowie przyjęcia jej do rozpoznania przez Sąd Najwyższy.

Postanowieniem z dnia 19 grudnia 2002 r., wydanym na rozprawie, w której

udział wziął pełnomocnik pozwanego z urzędu adw. Anna B., Sąd Apelacyjny w

Łodzi odrzucił skargę

o

wznowienie

postępowania

oraz oddalił

wniosek

pełnomocnika pozwanego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu. Odrzucenie skargi Sąd Apelacyjny uzasadnił wniesieniem jej

po upływie przepisanego terminu (art. 407 in fine k.p.c.), albowiem odpis

postanowienia Sądu Najwyższego o odmowie przyjęcia kasacji do rozpoznania

doręczony został pełnomocnikowi pozwanego w dniu w dniu 16 kwietnia 2002 r. a

skarga o wznowienie postępowania wniesiona została w dniu 18 października 2002

r. Poza tym Sąd Apelacyjny stwierdził, że przytoczona w skardze podstawa

wznowienia tylko formalnie wypełnia wymaganie jej przytoczenia, a faktycznie

pozwany był należycie reprezentowany w toku procesu. Oddalenia wniosku

pełnomocnika pozwanego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej przez adwokata ustanowionego z urzędu Sąd Apelacyjny nie uzasadnił.

W

zażaleniu

na

wymienione

postanowienie

Sądu

Apelacyjnego,

sporządzonym przez pełnomocnika pozwanego z urzędu adwokat Anna B.,

zarzucono błędne przyjęcie przez Sąd Apelacyjny, że w postępowaniu apelacyjnym

i przy sporządzeniu kasacji pozwany był należycie reprezentowany, niewzięcie pod

uwagę, że o odmowie przez Sąd Najwyższy przyjęcia kasacji do rozpoznania

pozwany dowiedział się dopiero w dniu 21 sierpnia 2002 r. oraz bezpodstawną

odmowę przyznania kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej pozwanemu

przez adwokata ustanowionego z urzędu. Żalący się wniósł o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i

zmianę tego postanowienia w zakresie orzeczenia o kosztach nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej pozwanemu przez adwokata ustanowionego z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga o wznowienie postępowania została odrzucona przez Sąd Apelacyjny

przede wszystkim z powodu niezachowania terminu do jej wniesienia, niemniej na

plan pierwszy wysuwa się zagadnienie, czy została ona oparta na ustawowej

podstawie wznowienia.

Wprawdzie jako podstawa wznowienia powołana została w skardze

„nienależyta reprezentacja” pozwanego, ale nie ulega wątpliwości, że okoliczności,

które według skarżącego uzasadniają tę podstawę, a mianowicie prowadzenie

sprawy przez adwokata ustanowionego przez sąd w sposób niedbały i wadliwy, nie

zapewniający należytej ochrony praw reprezentowanej przez niego strony, nie

stanowią podstawy wznowienia określonej w art. 401 pkt 2 k.p.c., polegającej na

tym, że „strona nie była należycie reprezentowana”. Ta podstawa wznowienia

zachodzi bowiem wówczas, gdy w sprawie nie działał organ osoby prawnej albo

jednostki organizacyjnej nie posiadającej osobowości prawnej, powołany do jej

reprezentacji (art. 67 k.p.c.) albo występujący w sprawie reprezentant strony nie ma

wymaganych przymiotów do występowania w tej roli (np. nie jest przedstawicielem

ustawowym małoletniego – art. 98, 159 k.r.o.). Strona, za którą w procesie działa

jako jej pełnomocnik adwokat ustanowiony przez sąd, nie jest nienależycie

reprezentowana w rozumieniu art. 401 pkt 2 k.p.c.

Ze względu na okoliczności, które pozwany powołał na uzasadnienie

powołanej przez niego podstawy wznowienia, wymaga rozważenia, czy pomimo

posłużenia się przez pozwanego pojęciem „nienależytej reprezentacji”, w

rzeczywistości podstawą tą nie jest pozbawienie go możności działania (art. 401 pkt

2 k.p.c.). Pogląd, że nienależyte wykonywanie swych obowiązków przez

pełnomocnika z urzędu, może stanowić przewidzianą w art. 401 pkt 2 k.p.c.

podstawę wznowienia, polegającą na pozbawieniu strony możności działania,

wyraził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 3 marca 1997 r., III CKN 10/96

(OSP 1997, nr 9, poz. 172). Poglądu tego skład Sądu Najwyższego rozpoznający

zażalenie jednakże nie podziela.

Pozbawienie strony możności działania wskutek naruszenia przepisów prawa

jest – w rozumieniu art. 401 pkt 2 k.p.c. –– pojęciem szerokim, ale niewątpliwie

pojęcie to nie obejmuje nieudolnego czy wadliwego – bez względu na przyczynę

tego stanu rzeczy – prowadzenia sprawy przez samą stronę. Jego zakresem są

objęte bowiem tylko okoliczności, które powodują pozbawienie strony możności

działania w procesie nie spowodowane przez samą stronę i niezależne od jej

zachowania się, chociażby postępowanie strony stanowiło naruszenie przepisów

prawa. Działanie pełnomocnika, na podstawie udzielonego mu pełnomocnictwa, jest

równoznaczne z działaniem samego mocodawcy (art. 95 § 2 k.c.). Zasada ta

dotyczy także pełnomocnika procesowego (art. 86 k.p.c.). Ustanowienie adwokata

lub radcy prawnego dla strony zwolnionej od kosztów sądowych (art. 117 § 1 k.p.c.)

jest zaś równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa procesowego (art. 118

k.p.c.). Tak więc nienależyte wykonywanie swych obowiązków procesowych przez

adwokata ustanowionego z urzędu nie może także stanowić przewidzianej w art.

401 pkt 2 k.p.c. podstawy wznowienia, polegającej na pozbawieniu strony możności

działania. Pogląd taki wynika też z uzasadnienia uchwały Sądu Najwyższego z dnia

14 kwietnia 1980 r., III CZP 19/80 (OSNCP 1980, nr 11, poz. 205), według której nie

uzasadnia wznowienia postępowania w myśl art. 401 pkt 2 k.p.c. wskazana przez

wnoszącego

skargę

o

wznowienie

postępowania

okoliczność,

że

kurator

ustanowiony przez sąd rejonowy w sprawie o dział spadku na podstawie art. 99

k.r.o. nienależycie bronił jego interesów.

O pozbawieniu strony możności działania wskutek naruszenia przepisów

prawa można by mówić w związku z nienależytym wykonywaniem obowiązków

procesowych przez adwokata ustanowionego z urzędu, gdyby nie spotkało się ono

z odpowiednią reakcją sądu, do której był on zobowiązany stosownie do

odpowiednich przepisów (np. art. 203 § 4, art. 223 § 2 w związku z art. 203 § 4, art.

469 k.p.c.) lub gdyby sąd nie reagował na bezczynność adwokata, np. w drodze

wystąpienia do właściwej rady adwokackiej, mimo iż określona aktywność adwokata

była w sprawie konieczna. Z twierdzeń pozwanego określających podstawę

wznowienia postępowania nie wynika jednakże by takie okoliczności stanowiły tę

podstawę.

Należy nadmienić, że nienależyte wykonywanie obowiązków procesowych

przez adwokata ustanowionego przez sąd, tak zresztą jak i przez adwokata

ustanowionego z wyboru, stanowi naruszenie przepisów ustawy z dnia 26 maja

1982 r. – Prawo o adwokaturze (jedn. tekst: Dz.U. z 2002 r. Nr 123, poz. 1058 ze

zm.), nakładających na adwokatów, jako pełnomocników procesowych, określone

obowiązki. Może ono dawać podstawę do odpowiedzialności dyscyplinarnej

adwokata, jak również do jego odpowiedzialności cywilnej.

Ponieważ stosownie do art. 407 k.p.c. początek biegu terminu do wniesienia

skargi o wznowienie postępowania jest uzależniony od podstawy wznowienia, brak

takiej podstawy czyni niemożliwym ustalenie, jaka chwila jest miarodajna dla

określenia początku biegu terminu do wniesienia skargi. Jednakże odniesienie

wskazanego w art. 407 k.p.c. zdarzenia, określającego początek biegu terminu do

wniesienia skargi, do podstawy wznowienia powołanej przez wnoszącego skargę,

daje możliwość takiego ustalenia. Wobec tego, że pozwany skargę o wznowienie

oparł na podstawie braku należytej reprezentacji, termin do jej wniesienia wynosił –

stosownie do art. 407 in fine k.p.c. – trzy miesiące, liczone od dnia „w którym o

wyroku dowiedziała się strona, jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy”. W

sytuacji, gdy wobec odmowy przyjęcia kasacji do rozpoznania przez Sąd

Najwyższy, prawomocnym wyrokiem, którym zakończone zostało postępowanie

(art. 399 k.p.c.), jest wyrok sądu drugiej instancji, za chwilę – w rozumieniu art. 407

k.p.c. – dowiedzenia się o tym wyroku należy uznać chwilę dowiedzenia się o

postanowieniu Sądu Najwyższego o odmowie przyjęcia kasacji do rozpoznania. Tak

też uczynił Sąd Apelacyjny. Przyjął przy tym, że znaczenie ma chwila dowiedzenia

się o tym postanowieniu przez pełnomocnika pozwanego. Jednakże skoro

podstawę

wznowienia

skarżący

upatrywał

w

nienależytym

wykonywaniu

obowiązków procesowych przez tego pełnomocnika, m.in. polegającym na

nieprzekazaniu pozwanemu wiadomości o odmowie przez Sąd Najwyższy przyjęcia

kasacji do rozpoznania i wiadomość tę pozwany – jak twierdzi w zażaleniu –

powziął w dniu 21 sierpnia 2002 r., to ta data powinna być przyjęta za początkową

datę biegu terminu do wniesienia skargi o wznowienie, co oznacza, że skarga

została wniesiona w terminie. Wobec zasadnego odrzucenia skargi przez Sąd

Apelacyjny ze względu na brak ustawowej podstawy wznowienia, okoliczność ta nie

uzasadnia jednakże uwzględnienia zażalenia w części dotyczącej odrzucenia

skargi.

Nieuzasadnienie przez Sąd Apelacyjny oddalenia wniosku pełnomocnika

pozwanego o przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez

adwokata ustanowionego z urzędu jest uchybieniem (art. 361 w związku z art. 328

§ 2 k.p.c.). Uchybienie to pozostaje jednakże bez wpływu na zasadność tego

rozstrzygnięcia. Zgłaszając na rozprawie wniosek „o zasądzenie kosztów z tytułu

zastępstwa adwokackiego”, potraktowany przez Sąd Apelacyjny jako wniosek o

przyznanie

kosztów

nieopłaconej

pomocy

prawnej

udzielonej

z

urzędu,

pełnomocnik pozwanego nie złożył bowiem oświadczenia, że opłaty za czynności

adwokackie nie zostały zapłacone w całości lub w części. Stosownie do § 20

rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat

za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348)

oświadczenie takie jest zaś nieodzownym elementem uzasadnienia wniosku.

Stanowi

ono

przesłankę

do

przyjęcia,

że

praca

adwokata

nie

została

wynagrodzona, a zatem zachodzi podstawa do poniesienia kosztów z tego tytułu

przez Skarb Państwa na podstawie art. 29 ust. 1 Prawa o adwokaturze

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 14 października 1998 r., II CKN 687/98,

OSNC 1999, nr 3, poz. 63). Wniosek pełnomocnika pozwanego o przyznanie

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez adwokata ustanowionego z

urzędu, jako nieuzasadniony, został więc zasadnie oddalony przez Sąd Apelacyjny.

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 393-18 § 3 w związku z art. 397 §

2 i art. 385 k.p.c., zażalenie należało oddalić.