II CZ 2/13 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 2/13

POSTANOWIENIE

Dnia 21 marca 2013 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Anna Owczarek (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi E. S.

o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku

Sądu Okręgowego w S.

z dnia 1 czerwca 2010 r., wydanego w sprawie z powództwa W. W. i P. S.

przeciwko E. S.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 21 marca 2013 r.,

zażalenia pozwanej (skarżącej)

na postanowienie Sądu Okręgowego w S.

z dnia 29 czerwca 2012 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. odrzucił

skargę pozwanej E. S. o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 1 czerwca 2010 r.

Sąd

stwierdził,

że

pozwana

pozbawiona

zdolności

postulacyjnej

samodzielnie wniosła wskazaną skargę i złożyła, w odpowiedzi na skierowane do

jej pełnomocnika wezwanie do usunięcia braków skargi, w imieniu własnym kolejne

pismo procesowe w dniu 18 czerwca 2012 r. zmierzające do ich usunięcia. Z treści

skargi oraz pełnomocnictwa załączonego do wymienionego pisma wynika

jednoznacznie, że umocowanie radcy prawnej S. K. dotyczyło jedynie sporządzenia

samej skargi, co narusza przepis art. 871 § 1 k.p.c. Niezastosowanie się do

wymogu przymusu adwokackiego i wniesienie skargi przez samą stronę jest

brakiem nieusuwalnym, stąd nie można go naprawić na podstawie art. 130 § 1

k.p.c.

Zażalenie, wniesione przez pełnomocnika skarżącej, zarzuca naruszenie:

- art. 871 § 1 k.p.c. w wyniku uznania, że skarga została wniesiona bez zachowania

przymusu adwokackiego,

- art. 871 § 2 k.p.c. oraz art. 124 § 3 k.p.c. w zw. art. 424 12 k.p.c. w związku

z nieuwzględnieniem wniosku pozwanej o zwolnienie z kosztów i ustanowienie

pełnomocnika z urzędu,

- art. 130 § 5 k.p.c. w wyniku uznania, iż w zakresie uzupełnienia wniosku

o zwolnienie z kosztów i ustanowienie pełnomocnika z urzędu pozwana była

zobligowana zastosować przymus adwokacki z art. 871 § 1 k.p.c.,

- art. 130 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 5 k.p.c. w wyniku niewezwania strony do

uzupełnienia braków formalnych skargi i/lub wniosku o zwolnienie z kosztów

sądowych,

złożonego

wraz

ze

skargą,

w

tym

braku

pouczenia

strony

o konieczności występowania, w tym konkretnym przypadku, przez stronę

zastępowaną przez pełnomocnika zawodowego, o ile sąd uznał, że strona działa

samodzielnie, przez co narusza art. 871 § 1 k.p.c.,

- art. 4246 § 3 k.p.c. w wyniku uznania, że braków skargi nie usunięto w terminie

oraz że pozwana wniosła o uzupełnienie braków formalnych z naruszeniem art.

871 § 1 k.p.c.,

- art. 92 k.p.c. wobec jego niezastosowania do oświadczenia woli pozwanej

wyrażonej w pełnomocnictwie.

Sąd Najwyższy zważył:

1/ Dla przejrzystości dalszych motywów i oceny zarzutów zażalenia

niezbędne jest uzupełnienie podstawy faktycznej zaskarżonego rozstrzygnięcia

poprzez wskazanie na treść dokumentów i kolejnych czynności podejmowanych

w sprawie.

Do Sądu Okręgowego w S. wpłynęła skarga pozwanej E. S. o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w S. z dnia 1

czerwca 2010 r., w której tytule wskazano „wraz z wnioskiem o zwolnienie od

kosztów sądowych”. W końcowej części skargi, obok podpisu pozwanej, znajduje

się podpis

zawodowego pełnomocnika radcy prawnej S. K., z dopiskiem

„sporządził”. Do skargi załączono dodatkowo wniosek skarżącej o zwolnienie od

kosztów sądowych, nie załączono pełnomocnictwa dla wskazanej radcy ani

oświadczenia o sytuacji majątkowej i rodzinnej pozwanej, o którym mowa w art.

102 ust. 2 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach

cywilnych (tekst jedn. Dz. U. z 2010 r., Nr 90, poz. 594 z późn. zm.) – dalej jako:

u.k.s.c. Wniosek powyższy, jako złożony bez dołączenia oświadczenia, został

zwrócony bez wezwania do uzupełnienia braków formalnych (art. 102 ust. 4

u.k.s.c.). Wezwanie do usunięcia braków obejmujących odpis skargi, opłatę

sądową i pełnomocnictwo do reprezentowania pozwanej w postępowaniu ze

skargi przed Sądem Najwyższym, skierowane do wskazanego pełnomocnika,

doręczono mu w dniu 3 lipca 2012 r.

W dniu 20 czerwca 2012 r. pismo procesowe złożyła sama pozwana.

Wskazując, że „ze względu na stwierdzone braki uzupełnia je następująco”,

przedstawiła

dwa

odpisy

skargi,

upoważnienie

dla

radcy

prawnego

do

sporządzenia skargi, kolejny wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych

z oświadczeniem wskazanym w art. 102 ust. 2 u.k.s.c. i pierwszy wniosek

o ustanowienie pełnomocnika z urzędu. Z przedstawionego

pełnomocnictwa

z dnia 30 kwietnia 2012 r. (1) wynika, że upoważniało ono radcę wyłącznie „do

sporządzenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem”. Pismo pozwanej

uzupełniające braki zostało zwrócone w oparciu o art. 130 § 5 k.p.c., jako

naruszające art. 871 k.p.c.

Sąd Okręgowy w S. postanowieniem z dnia 29 czerwca 2012 r. odrzucił

skargę kasacyjną.

W dniu 10 lipca 2012 r. radca prawna S. K. skierowała do Sądu pismo, w

którym wskazała, że uzupełnia braki formalne skargi. W piśmie jednoznacznie

oświadczyła, że sporządziła skargę „w oparciu o upoważnienie do sporządzenia

skargi, natomiast upoważnienie nie obejmowało reprezentowania w toku innych

czynności procesowych przed Sądem Najwyższym oraz sądem niższej instancji”.

Do pisma dołączono kolejne (2) pełnomocnictwo (z dnia 10 lipca 2012 r.)

zatytułowane

„do

niektórych

czynności

procesowych”,

upoważniające

„do niektórych czynności procesowych związanych z postępowaniem przed Sądem

Najwyższym, a podejmowanych przed sądem niższej instancji”, ze wskazaniem,

że jest ono udzielone w związku z pismem skierowanym przez Sąd do radcy

prawnej, która „pełnomocnikiem nie została ustanowiona, a udzielone jej

upoważnienie

obejmowało

jedynie

sporządzenie

skargi

(…).

Niniejsze

pełnomocnictwo udzielone zostaje wyłącznie dla zadośćuczynienia formalnościom

zażądanym przez Sąd”. Opatrzono je ponadto dopiskiem w brzmieniu „Niniejsze

pełnomocnictwo przyjmuję warunkowo i tymczasowo, wyłącznie do czynności

procesowych podejmowanych przed sądem niższej instancji, tj. do czasu

rozpoznania

wniosku

pozwanej

o zwolnienie

od

kosztów

i

ustanowienie

pełnomocnika z urzędu zgodnie z procedurą. R.Pr. przyjmujący pełnomocnictwo

(tu: podpis)”

W trakcie postępowania zażaleniowego złożono, na wezwanie Sądu, kolejne

(3) pełnomocnictwo opatrzone datą 6 sierpnia 2012 r. zatytułowane „do niektórych

czynności procesowych”, w którego treści zamieszczone zostało umocowanie do

„występowania w sprawie ze skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem

prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w S. (…) w czynnościach procesowych

związanych ze złożonymi do Sądu Najwyższego zażaleniami”.

2/ Skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia,

wnoszona do Sądu Najwyższego za pośrednictwem sądu odwoławczego, jest

nadzwyczajnym procesowym środkiem prawnym, dla którego ustawodawca

przewidział

przymus

adwokacko-radcowski.

Zgodnie

z

art. 871 § 1

k.p.c.,

w postępowaniu przed Sądem Najwyższym strona (poza wyjątkami nie mającymi

zastosowania w sprawie) pozbawiona jest tzw. zdolności postulacyjnej, stąd

obowiązuje zastępstwo procesowe profesjonalnych pełnomocników (adwokatów lub

radców prawnych).

Zastępstwo

to

dotyczy także

czynności procesowych

związanych z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowanych przed

sądem niższej instancji, za wyjątkiem wniosku o doręczenie odpisu orzeczenia

sądu drugiej instancji wraz z uzasadnieniem (art. 387 § 3 k.p.c.). Sama strona

może również złożyć przed upływem terminu do wniesienia skargi kasacyjnej

wniosek o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 124 § 3 k.p.c., a przed

zmianą wskazanego przepisu por. postanowienie z dnia 28 listopada 2006 r., IV CZ

91/06, Biul. SN 2007, nr 12). Przymusu adwokacko-radcowskiego co do zasady nie

stosuje się także w postępowaniu o zwolnienie od kosztów sądowych oraz

o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego (art. 87 1 § 2 k.p.c.). Niemniej, z mocy

szczególnej regulacji (art. 102 ust. 4 u.k.s.c.), wniosek o zwolnienie od kosztów

strony reprezentowanej przez adwokata lub radcę prawnego złożony bez

dołączenia oświadczenia, o którym mowa w ust. 2, przewodniczący zwraca bez

wzywania o uzupełnienie braków formalnych wniosku o zwolnienie od kosztów

sądowych. Ten sam rygor stosuje się w odniesieniu do wniosku o ustanowienie

adwokata lub radcy prawnego złożonego przez stronę reprezentowaną przez

adwokata lub radcę prawnego bez dołączenia wskazanego oświadczenia (art. 1171

§ 3 k.p.c.). Judykatura przyjmuje, że zwrot „zastępstwo” jest równoznaczny

ze sformułowaniem „reprezentowanie” i oznacza udzielenie pełnomocnictwa

procesowego do podejmowania czynności w procesie (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 26 października 2011 r., sygn. akt I CZ 102/11, niepubl.).

Wniesienie skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia podpisanej przez profesjonalnego pełnomocnika, zawierającej wniosek

o zwolnienie od kosztów sądowych, oznacza że mają zastosowanie rygory

przewidziane art. 102 ust. 4 u.k.s.c. Taki pełnomocnik, sporządzając pismo

procesowe w imieniu strony, obowiązany jest do dokonywania wszystkich objętych

nim czynności procesowych z należytą starannością i kompetentnie, czyli zgodnie

z ciążącymi na

nim powinnościami procesowymi. Skarga

o

stwierdzenie

niezgodności z prawem stanowi czynność procesową, uzewnętrznioną w piśmie

procesowym o szczególnym stopniu sformalizowania. Nie znajduje oparcia

w przepisach postępowania cywilnego twierdzenie skarżącej, że w odniesieniu do

wskazanego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych wymogi powyższe nie

mają zastosowania. Podzielenie tego stanowiska prowadziłoby bowiem do

dokonywania, w odniesieniu do jednej czynności procesowej, wybiórczej oceny

praw i obowiązków ciążących na pełnomocniku. Konsekwentnie złożeniem wniosku

o zwolnienie strony reprezentowanej przez radcę prawnego w rozumieniu art. 102

ust. 4 u.k.s.c. jest wniesienie skargi opracowanej i podpisanej przez pełnomocnika,

działającego w oparciu o pełnomocnictwo ograniczające umocowanie tylko do

sporządzenia skargi, stąd do przedmiotowego wniosku powinno być załączone

oświadczenie, o którym mowa w art. 102 ust. 2 u.k.s.c.

Z tych względów postępowanie naprawcze zmierzające do uzupełnienia

braku wniosku dotyczącego oświadczenia byłoby niedopuszczalne i zarządzenie

Przewodniczącego o zwrocie wniosku odpowiadało prawu. Zarzuty zażalenia

oznaczone jako naruszenie art. 130 § 5 k.p.c., art. 130 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 5

k.p.c. nie zasługują zatem na uwzględnienie.

3/ Rozważenia wymaga, czy w opisanej sytuacji został zachowany wymóg

zastępstwa strony w postępowaniu przed Sądem Najwyższym w rozumieniu art.

871 § 1 k.p.c., zatem czy odpowiada mu czynność „sporządzenia” skargi w oparciu

o pełnomocnictwo ograniczające zakres umocowania jedynie do tej czynności.

Nie ulega wątpliwości, że ustawowy zakres umocowania pełnomocnika, oznaczony

w art. 91 k.p.c. może zostać ograniczony, w szczególności strona może udzielić go

do poszczególnych czynności procesowych (art. 92 k.p.c.). W takim wypadku,

zakres i skutki umocowania ocenia się według treści pełnomocnictwa oraz

przepisów prawa cywilnego.

Przepisy

działu

k.p.c.

odnoszącego

się

do

skargi

o

stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia posługują się zwrotem

„wnoszenie skargi” i przewidują w art. 4246 § 3 k.p.c. rygor odrzucenia skargi

„wniesionej z naruszeniem art. 871 § 1 k.p.c.”. Rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności

adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej z urzędu (tekst. jedn. Dz. U. 2002r., Nr 163, poz. 1348 z późn.

zm.) oraz z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców

prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy

prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (tekst. jedn.

Dz. U. 2002 r., Nr 163, poz. 1349 z późn. zm.) wyraźnie odróżniają czynności

sporządzenia skargi, wniesienia skargi oraz udział w rozprawie przed Sądem

Najwyższym (odpowiednio § 13 ust. 5 i § 12 ust. 5). Nie ulega wątpliwości, że przez

„wniesienie

skargi”

nie

można

rozumieć

czynności

faktycznej,

tożsamej

ze złożeniem w biurze podawczym czy nadaniem przesyłki listowej, obojętnej

z punktu widzenia przepisów procesowych (poza sposobem wniesienia, który musi

być zgodny z art. 125 i nast. k.p.c.), którą może dokonać każda osoba bez

ograniczeń. Wniesieniem w omawianym znaczeniu jest zatem samodzielna

czynność procesowa, której celem jest złożenie skargi. Judykatura, jak dotąd, nie

zajmowała się powyższymi zagadnieniami w odniesieniu do skargi o stwierdzenie

niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. Co do zbliżonej instytucji

procesowej kasacji (skargi kasacyjnej) przyjęła natomiast że wniesienie, o jakim

mowa w art. 3932 § 1 k.p.c. (stan prawny przed zmianą), oznacza, że powinna być

ona sporządzona i podpisana przez adwokata oraz zawierać wymienienie

wnoszącego ją pełnomocnika (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

15 kwietnia 1997 r., II CZ 35/97, OSNC 1997, nr 10, poz. 151, postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 8 stycznia 1998 r., II CZ 154/97, OSNC 1998, nr 7-8, poz.

122). Nie jest przekonywujący odosobniony pogląd doktryny, wyrażony w związku

z postanowieniem Sądu Najwyższego z dnia 14 grudnia 1999r., II CZ 139/99, że

udzielenie pełnomocnictwa „celem sporządzenia skargi kasacyjnej” ma jedynie

znaczenie legitymujące do przejrzenia akt sprawy w sekretariacie sądu, nie

umocowuje natomiast, nawet implicite, do jej wniesienia, a dokonanie tej czynności

przez pełnomocnika umocowanego jedynie do sporządzenia kasacji daje podstawę

do zarzutu przekroczenia granic pełnomocnictwa. Zauważyć w tym miejscu należy,

że dla wykładni powyższych pojęć nie ma istotnego znaczenia zmiana stanu

prawnego

dotycząca

charakteru

procesowego

kasacji

(skargi

kasacyjnej)

i brzmienia art. 393 § 1 k.p.c., a następnie jego uchylenie (w okresie od dnia

1 lipca 1996 r. do dnia 30 czerwca 2007 r. przepis powyższy określał, że kasacja

powinna być „wniesiona” przez pełnomocnika będącego adwokatem lub radcą

prawnym, a 1 lipca 2007 r. do 4 lutego 2005 r. „sporządzona” przez takiego

pełnomocnika). Modyfikacja treści wskazanego przepisu uzasadniona była bowiem

innymi względami. Od dnia 5 lutego 2005r. obowiązuje norma ogólna art. 87 1 k.p.c.,

w myśl której w postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo

stron przez adwokatów lub radców prawnych.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie opowiada się zatem za przyjęciem, że

przy wnoszeniu skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego

orzeczenia strona jest zastąpiona przez adwokata lub radcę prawnego, jeżeli

sporządził on i podpisał pismo procesowe obejmujące wskazaną czynność

procesową. Za pozbawione samodzielnego znaczenia procesowego uznać trzeba

fakty umieszczenia przez stronę pod skargą własnoręcznego podpisu i opatrzenia

podpisu pełnomocnika adnotacją „sporządził”. Brak uzasadnionych przyczyn dla

przypisywania dystynkcji pojęć w cyt. rozporządzeniach Ministra Sprawiedliwości

dotyczących opłat za czynności pełnomocników szerszego znaczenia, aniżeli

wskazanie na rodzaj ich czynności związany ze zróżnicowaniem nakładu pracy

i skutkujący inną wysokością wynagrodzenia. Oznacza to, że na pytanie czy jest

skutecznie wniesiona skarga o stwierdzenie niezgodności z prawem w oparciu

o pełnomocnictwo upoważniające radcę prawnego „do sporządzenia skargi” należy

udzielić odpowiedzi twierdzącej. Tym samym odmienne stanowisko Sądu

Okręgowego, odwołujące się do judykatów dotyczących wniesienia kasacji (skarg

kasacyjnych) sporządzonych i podpisanych przez samą stronę (por. m.in.

wskazane w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia

postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r., II CZ 23/96, OSNC 1997, nr 6-7, poz. 77),

nie jest prawidłowe i zarzut zażalenia dotyczący naruszenia art. 871 § 1 k.p.c. jest

częściowo trafny.

Niemniej nie może być on uznany za uzasadnioną podstawę zażalenia

z następujących względów. Nie można przyjąć aby, z uwagi na treść art. 92 k.p.c.

w zw. z art. 871 § 1 k.p.c., oświadczenie woli strony i jej czynność procesowa

ograniczająca zakres pełnomocnictwa do sporządzenia (wniesienia) skargi w tym

zakresie były pozbawione znaczenia prawnego i procesowego. Umocowanie do

sporządzenia skargi umożliwia zatem jej wniesienie, ale nie dalsze działanie,

w tym co do uzupełniania ewentualnych braków formalnych i fiskalnych.

Skoro pełnomocnik nie jest do umocowany do dokonywania czynności w tym

zakresie,

ewentualne

kierowane

do

niego

zarządzenia

przewodniczącego

i czynności podjęte w ich wykonaniu będą procesowo bezskuteczne. Z kolei strona

pozbawiona

zdolności

postulacyjnej,

wobec

ustawowego

zastrzeżenia

dokonywania czynności przez pełnomocnika, nie może ich podjąć samodzielnie.

Wskazać przy tym należy, że dostatecznym zabezpieczeniem praw strony jest

korzystanie przez nią z usług profesjonalisty, którego zawodowym obowiązkiem jest

wyprzedzające

udzielanie

stosownych,

dostosowanych

do

danej

sytuacji

procesowej pouczeń. Z tych względów bezzasadne są zarzuty zażalenia dotyczące

naruszenia art. 130 § 1 i 3 k.p.c. oraz art. 5 k.p.c., art. 4246 § 3 k.p.c. i art. 92 k.p.c.,

a postanowienie o odrzuceniu skargi odpowiada prawu (art. 4246 § 3 k.p.c.).

Podkreślić również trzeba, że dla ustalenia i oceny prawidłowości czynności

wniesienia skargi i uzupełnienia braków w przedmiotowej sprawie znaczenie

procesowe ma wyłącznie opisane wyżej pełnomocnictwo (1). Jego ograniczenia nie

mogły być skutecznie zmienione ze skutkiem sanacyjnym przez przedstawione

później pełnomocnictwa (2) i (3).

Z powyższych względów zażalenie, jako oparte na nieuzasadnionych

podstawach, podlega oddaleniu (art. 39814 i art. 39821 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c.).

db