II CZ 19/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 19/12

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Maria Szulc

w sprawie z powództwa T. F.

przeciwko Miejskiemu Przedsiębiorstwu Komunikacyjnemu Spółce

z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł.

o zapłatę ,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2012 r.,

zażalenia powoda na postanowienie o kosztach zawarte w punkcie 2 wyroku

Sądu Okręgowego z dnia 28 września 2011 r.,

1) oddala zażalenie;

2) przyznaje

adwokat M.

W. ze środków

budżetowych

Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego kwotę 120 (sto

dwadzieścia) zł wraz z należnym podatkiem od towarów i

usług, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną

powodowi w postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

W wyroku z 28 września 2011 r. Sąd Okręgowy zasądził od T. F. na rzecz

Miejskiego Przedsiębiorstwa Komunikacyjnego sp. z o.o. w Ł. kwotę 600 zł tytułem

kosztów postępowania odwoławczego.

W zażaleniu na postanowienie Sądu Okręgowego powód zarzucił,

że zapadło ono z naruszeniem art. 102 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie oraz

art. 98 § 1 i 3 k.p.c. poprzez zaniechanie zwolnienia powoda od kosztów

postępowania apelacyjnego, pomimo jego wyjątkowo ciężkiej sytuacji finansowej,

która nie pozwala na pokrycie tychże kosztów bez wywołania uszczerbku

w koniecznym utrzymaniu powoda.

Powód wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy w tym zakresie Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Ponadto

wniósł o zasądzenie od pozwanego na jego rzecz kosztów postępowania

zażaleniowego według norm przepisanych oraz przyznanie wynagrodzenia

pełnomocnikowi, który udziela mu pomocy prawnej z urzędu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zgodnie z art. 102 k.p.c., w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd

może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać

jej w ogóle kosztami. Zasada słuszności w orzekaniu o kosztach stanowi wyjątek od

zasady odpowiedzialności za wynik procesu, która ma podstawowe znaczenie przy

rozstrzyganiu o kosztach postępowania cywilnego (art. 98 k.p.c.).

W art. 102 k.p.c. ustawodawca nie sprecyzował pojęcia „wypadek

szczególnie

uzasadniony”,

pozostawiając

sądowi

swobodę

w

dokonaniu

takiej kwalifikacji, przy uwzględnieniu całokształtu okoliczności danej sprawy

(por. m.in. postanowienie Sądu Najwyższego z 20 grudnia 1973 r., II CZ 210/73,

nie publ.). Wprowadzona w art. 102 k.p.c. możliwość odstąpienia od obciążania

strony przegrywającej kosztami postępowania stanowi zatem dyskrecjonalną

kompetencję sądu rozpoznającego sprawę. Nie oznacza to jednak, by stosowanie

tego przepisu mogło mieć charakter całkowicie dowolny (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z 25 marca 2011 r., IV CZ 136/10, nie publ. oraz wyrok Sądu

Najwyższego z 15 czerwca 2011 r., V CZ 23/11, nie publ.).

Odstąpienie od obciążenia strony przegrywającej obowiązkiem zwrotu

kosztów procesu przeciwnikowi mogą uzasadniać zarówno fakty związane

z samym procesem, jak i leżące poza nim, a dotyczące sytuacji życiowej,

stanu majątkowego stron, które powinny być oceniane przede wszystkim

z uwzględnieniem zasad współżycia społecznego. Przepis art. 102 k.p.c. powinien

być zatem zastosowany wówczas, gdy w okolicznościach danej sprawy obciążenie

strony przegrywającej kosztami procesu na rzecz przeciwnika byłoby rażąco

niezgodne z zasadami słuszności. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla

się, że o nieobciążeniu strony przegrywającej kosztami procesu sąd orzeka na

podstawie okoliczności konkretnej sprawy zasługujących na miano wyjątkowych

(wyrok z 15 lipca 2004 r., V CK 648/03, nie publ.). Stwierdzenie zaś, że dane

okoliczności mają charakter „wypadków szczególnie uzasadnionych” następuje

niezależnie od przyznanego stronie zwolnienia od kosztów sądowych - art. 108

ustawy z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst:

Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm., dalej: „u.k.s.c.”) (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z 26 stycznia 2007 r., V CSK 292/06, nie publ.; z 13 października

2010 r., I CZ 100/10, nie publ.; z 19 stycznia 2011 r., V CZ 91/10, nie publ.;

z 9 lutego 2011 r., V CZ 97/10, nie publ.).

2. W niniejszej sprawie powód nie powołał się na takie okoliczności, które

można by uznać za szczególnie wyjątkowe, uzasadniające zmianę zaskarżonego

postanowienia przez sąd wyższej instancji, ze względu na status materialny

powoda czy charakter sprawy (zob. m. in. postanowienia SN z 3 grudnia 2007 r.,

I CZ 110/07, nie publ. i z 1 października 2010 r., I CZ 142/10, nie publ.).

Z akt sprawy wynika, że powód opłacił pozew kwotą 300 zł, a następnie

wystąpił o ustanowienie dla niego pełnomocnika z urzędu i ten jego wniosek został

uwzględniony postanowieniem z 23 lipca 2010 r. (k. 118). Wyrokiem z 21 grudnia

2010 r. Sąd Rejonowy oddalił powództwo, nie obciążył powoda kosztami procesu i

przyznał pełnomocnikowi ustanowionemu dla powoda z urzędu kwotę 1.464 zł

tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną świadczoną mu z urzędu (k. 201). O

odstąpieniu od obciążania powoda kosztami postępowania w sprawie (art. 102

k.p.c.) zadecydowała konieczność ponoszenia przez niego wydatków na leczenie.

Zażalenie pozwanego na to postanowienie zostało uwzględnione przez Sąd

Okręgowy, który postanowieniem z 28 września 2011 r. zmienił rozstrzygnięcie o

kosztach wydane przez Sąd Rejonowy w ten sposób, że zasądził od powoda na

rzecz pozwanego 1.217 zł tytułem kosztów postępowania pierwszoinstancyjnego

oraz 360 zł tytułem kosztów postępowania zażaleniowego.

W apelacji powód wnioskował o zwolnienie go od opłat od tego środka

zaskarżenia, a w złożonym wówczas oświadczeniu majątkowym ujawnił, że nie ma

nikogo na utrzymaniu, a jego jedyne dochody to wynagrodzenie za pracę

w wysokości 981,40 zł. Kwotę tę powód przeznacza na stałe wydatki miesięczne

(czynsz, opłaty za media itp.). Na żądanie Sądu powód wyjaśnił, że wyżywienie

i inne wydatki pokrywał z dwóch kredytów bankowych, które spłaca. Ostatecznie

wniosek powoda o zwolnienie go od opłaty od apelacji został oddalony przez

referendarza sądowego i następnie – po rozpoznaniu sprzeciwu od orzeczenia

referendarza – przez Sąd, po ustaleniu, że powód na rachunku bankowym

zgromadził kwotę przekraczającą 3.000 zł. Powód opłacił apelację kwotą 300 zł.

W toku postępowania apelacyjnego i następnie zażaleniowego nie zostały

ujawnione takie okoliczności faktyczne, które by świadczyły o pogorszeniu się

sytuacji materialnej powoda i usprawiedliwiały przyjęcie, że jego status majątkowy

jest istotnie gorszy od przeciętnego

Decyzji o zastosowaniu w sprawie art. 102 k.p.c. nie uzasadniają także inne

okoliczności,

dotyczące

charakteru

dochodzonego

roszczenia,

przebiegu

postępowania i postaw procesowych obu stron. Sprawa zainicjowana przez

powoda nie miała skomplikowanego charakteru, czy to pod względem faktycznym,

czy prawnym. Powód, podejmując decyzję o wytoczeniu pozwu, a następnie

zaskarżeniu niekorzystnego dla siebie wyroku Sądu pierwszej instancji, powinien

był uwzględnić możliwość ponoszenia konsekwencji procesowych - w postaci

obowiązku zwrotu kosztów poniesionych przez stronę przeciwną - w razie

przegrania sprawy, tym bardziej w sytuacji, gdy powód korzystał z pomocy

profesjonalnego pełnomocnika, z którym mógł skonsultować celowość zaskarżenia

orzeczenia Sądu pierwszej instancji.

Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3941 § 3

k.p.c. orzeczono jak w postanowieniu. Pełnomocnikowi reprezentującemu powoda

z urzędu w postępowaniu zażaleniowym przyznane zostało wynagrodzenie,

zgodnie z § 2 ust. 3, § 6 pkt 2, § 13 ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Sprawiedliwości z 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie

oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej

udzielonej z urzędu (Dz.U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.)