II CZ 148/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 148/11

POSTANOWIENIE

Dnia 18 stycznia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Banku - Spółki Akcyjnej w W.

przeciwko Bogdanowi M.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 stycznia 2012 r.,

zażalenia pozwanego

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 18 maja 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie o odrzuceniu wniosku

o sporządzenie uzasadnienia wyroku.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 21 października 2010 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację

pozwanego Bogdana M., a następnie – postanowieniem z dnia 18 maja 2011 r.

oddalił jego wniosek o przywrócenie terminu do złożenia wniosku o sporządzenie

uzasadnienia wyroku i odrzucił ten wniosek. Wyjaśnił, że wskazana przez

skarżącego przyczyna spóźnionego złożenia wniosku – zaniechanie pouczenia go

przez pełnomocnika świadczącego pomoc prawną z urzędu oraz niepouczenie

przez Sąd Apelacyjny przy ogłoszeniu wyroku o możliwości wystąpienia o

uzasadnienie tego wyroku oraz o prawie złożenia skargi kasacyjnej – nie

usprawiedliwia poglądu, iż pozwany nie złożył wniosku w terminie bez swojej winy.

Zaniedbanie pełnomocnika traktuje się jak winę strony, a sąd nie miał obowiązku

pouczania pozwanego, skoro był on reprezentowany przez profesjonalnego

pełnomocnika. Konsekwencją oddalenia wniosku o przywrócenie terminu do

złożenia wniosku było odrzucenie tego wniosku z uwagi na wniesienie go po

terminie tygodniowym od dnia ogłoszenia wyroku.

Pozwany zażalił się na powyższe postanowienie domagając się jego zmiany

i przywrócenia terminu do złożenia wniosku o sporządzenie uzasadnienia

i doręczenie wyroku Sądu Apelacyjnego z dnia 21 października 2010 r. lub też

uchylenia tego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania. Wniósł też o rozpoznanie postanowienia o oddaleniu

wniosku o przywrócenie terminu w trybie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 398 21 i art. 3941

§ 3 k.p.c. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenia art. 168 § 1 k.p.c.

przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, a także art. 5 k.p.c. w zw.

z art. 118 § 2 i art. 327 § 1 k.p.c. oraz art. 391 k.p.c. przez błędną wykładnię.

Zdaniem skarżącego wadliwe było stanowisko Sądu Apelacyjnego przypisujące

pełnomocnikowi

z

urzędu

reprezentującemu

pozwanego

w

postępowaniu

apelacyjnym obowiązek pouczenia pozwanego o sposobie i terminie wniesienia

skargi kasacyjnej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Argumentacja skarżącego odnosi się do wykładni art. 118 § 2 k.p.c.,

a konkretnie zakresu obowiązków pełnomocnika z urzędu w postępowaniu

odwoławczym. Zdaniem skarżącego z treści art. 118 § 2 k.p.c., wprowadzonego

ustawą z dnia 17 grudnia 2009 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2010 r. Nr 7, poz. 45) wynika,

że pomoc udzielana przez adwokata lub radcę prawnego kończy się z chwilą

prawomocnego zakończenia postępowania, co oznacza, że jej zakres nie obejmuje

już czynności po ogłoszeniu wyroku przez sąd drugiej instancji, skoro orzeczenie

to jest prawomocne z chwilą jego ogłoszenia. Dlatego obowiązkiem sądu powinno

być pouczenie strony, która z chwilą ogłoszenia orzeczenia nie ma już zapewnionej

pomocy prawnej, o tym, że przysługuje jej prawo wniesienia skargi kasacyjnej oraz

o terminie i wymaganiach, jakie muszą być spełnione, aby skarga mogła być

wywiedziona.

Przedstawione przez skarżącego wątpliwości pojawiły się już wcześniej,

przed wprowadzeniem do przepisów proceduralnych art. 118 § 2 k.p.c.,

w związku z przyjęciem w orzecznictwie stanowiska o nierozciąganiu się

pełnomocnictwa ogólnego, określonego w art. 91 k.p.c., na postępowanie

kasacyjne. Konsekwencją tego poglądu stała się konieczność wyznaczenia granic

umocowania. W uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 5 czerwca 2008 r. (III CZP 142/07, OSNC 2008/11/122) przyjęto,

że uprawomocnienie się orzeczenia kończącego postępowania w sprawie nie

stanowi przeszkody, aby ustanowiony w niej pełnomocnik podejmował skutecznie

działania związane z fazami postępowania poprzedzającymi uprawomocnienie się

orzeczenia kończącego postępowanie jako całość. Za dopuszczalne, mieszczące

się z mocy samego prawa w zakresie pełnomocnictwa procesowego uznano

dokonywanie przez umocowanego w sprawie pełnomocnika czynności - w sensie

czasowym - już po uprawomocnieniu się orzeczenia kończącego postępowanie

w sprawie, ale - w sensie merytorycznym - dotyczących wcześniejszych jego faz.

Przykładowo wskazano, że pełnomocnik może w ramach umocowania określonego

w art. 91 k.p.c. złożyć, już po prawomocnym zakończeniu sprawy, wniosek

o wydanie odpisu wcześniejszego orzeczenia, wniosek o sporządzenie i doręczenie

uzasadnienia albo wniosek o przywrócenie terminu do dokonania czynności

procesowej itp. Wprawdzie uwagi te dotyczyły pełnomocnictwa procesowego,

udzielonego przez stronę pełnomocnikowi z wyboru, a nie umocowania

pełnomocnika świadczącego pomoc prawną z urzędu, jednak – z uwagi na treść

art. 118 § 1 k.p.c. (przed nowelizacją - art. 118 k.p.c.) - ustanowienie adwokata lub

radcy prawnego przez sąd jest równoznaczne z udzieleniem pełnomocnictwa

procesowego. Uwagi zawarte w uzasadnieniu powołanej uchwały zachowują więc

aktualność również w odniesieniu do zakresu uprawnień i obowiązków adwokata

świadczącego pomoc prawną z urzędu.

Zwrócić przy tym należy uwagę, że w okresie do dnia wprowadzenia do

art. 3941 § 1 k.p.c. postanowienia umożliwiającego zaskarżenie postanowienia

o kosztach procesu, które nie były przedmiotem orzeczenia sądu pierwszej instancji

(co nastąpiło od dnia 22 maja 2009 r.), wyroki sądu drugiej instancji były

prawomocne z chwilą wydania co do całości zawartych w nich rozstrzygnięć (także

postanowienia o kosztach). Od tego czasu natomiast – z uwagi na możliwość

zaskarżenia określonego w art. 3941 § 1 pkt. 1 k.p.c. postanowienia o kosztach

procesu zażaleniem – ta część orzeczeń nie stawała się prawomocna z chwilą

ogłoszenia. Tym bardziej więc nie można przyjąć, że pełnomocnik z urzędu strony

tracił z chwilą ogłoszenia orzeczenia wszelkie uprawnienia do reprezentowania

strony. Przeciwnie, nadal był uprawniony do zaskarżenia orzeczenia o kosztach,

jak też do zgłoszenia wniosku o sporządzeni uzasadnienia i doręczenie orzeczenia

wraz z uzasadnieniem. Jego obowiązkiem było także udzielenie stronie informacji

odnoszących się do możliwości skorzystania ze skargi kasacyjnej, ponieważ były

to informacje odnoszące się do orzeczenia, które wydane zostało w postępowaniu

objętym umocowaniem pełnomocnika. Niedopełnienie tych obowiązków przez

pełnomocnika, co do zasady nie upoważnia strony do powoływania się na

niezawinione przez nią niedotrzymanie terminu złożenia wniosku o sporządzenie

i doręczenie jej uzasadnienia wyroku sądu drugiej instancji. Jednak – zważywszy,

że czynności w niniejszej sprawie podejmowane były przez pełnomocnika z urzędu

w niedługim okresie po wejściu w życie przepisów nowelizujących art. 118 k.p.c.,

a stanowcze brzmienie art. 118 § 2 k.p.c. mogło budzić u pełnomocnika

uzasadnione wątpliwości co do jego umocowania w zakresie czynności związanych

z pouczeniem strony o możliwości zaskarżania prawomocnej części orzeczenia

i koniecznych czynnościach jakie w tym celu należy podjąć – strona nie powinna

ponosić konsekwencji takiego stanu rzeczy. Dlatego w realiach niniejszej sprawy

uznać należało, że ustalona przez Sąd Apelacyjny przyczyna uchybienia terminu do

złożenia wniosku o doręczenie orzeczenia uzasadniała przywrócenie terminu

do dokonania tej czynności, co Sąd Najwyższy zgodnie z wnioskiem skarżącego

zbadał na podstawie art. 380 k.p.c. w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c.

Z tych względów należało uchylić zaskarżone postanowienie na podstawie

art. 3941 § 3 w zw. z art. 39816 k.p.c.