II CZ 144/11 · Sąd Najwyższy

Postanowienie z dnia 18 stycznia 2012 r., II CZ 144/11

Podstawą wznowienia postępowania przewidzianą w art. 401 pkt 2 k.p.c.

jest brak należytej reprezentacji, którego strona nie mogła, przy zachowaniu

należytej staranności, podnieść przed uprawomocnieniem się wyroku.

Sędzia SN Antoni Górski (przewodniczący)

Sędzia SN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

Sędzia SN Katarzyna Tyczka-Rote

Sąd Najwyższy w sprawie ze skargi "P.P.H.O." S.A. w Ł. o wznowienie

postępowania zakończonego prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi

z dnia 22 października 2010 r., w sprawie z powództwa Elżbiety W. przeciwko

"P.P.H.O." S.A. w Ł. o uchylenie uchwały lub stwierdzenie nieważności, po

rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 18 stycznia 2012 r.,

zażalenia strony pozwanej na postanowienie Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 9

czerwca 2011 r.

oddalił zażalenie oraz przyznał adwokatowi Pawłowi K. od Skarbu Państwa –

Sądu Apelacyjnego w Łodzi kwotę 270 zł powiększoną o należny podatek od

towarów i usług tytułem zwrotu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

skarżącemu z urzędu w postępowaniu zażaleniowym.

Uzasadnienie

W dniu 17 marca 2011 r. "P.P.H.O." S.A. w Ł. wniosło skargę o wznowienie

postępowania w sprawie z powództwa Elżbiety W. przeciwko skarżącej spółce o

uchylenie lub stwierdzenie nieważności uchwały walnego zgromadzenia

wspólników, zakończonej prawomocnym wyrokiem Sądu Apelacyjnego w Łodzi z

dnia 22 października 2010 r. Podstawę skargi stanowił zarzut nieważności

postępowania ze względu na nieprawidłową reprezentację pozwanej spółki.

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 9 czerwca 2011 r. Sąd Apelacyjny w

Łodzi odrzucił skargę, stwierdzając, że nie została ona oparta na ustawowej

podstawie wskazanej przez skarżącą, określonej w art. 401 pkt 2 k.p.c.

Sąd Apelacyjny ustalił m.in., że pozwaną spółkę reprezentował wiceprezes

zarządu Maciej S. Do akt został złożony odpis z Krajowego Rejestru Sądowego,

wskazujący, że według stanu na dzień 31 lipca 2009 r., organem uprawnionym do

reprezentacji spółki jest zarząd w osobach Jerzego S. – prezesa zarządu, oraz

Macieja S. – wiceprezesa zarządu, przy czym statut przewiduje reprezentację

jednoosobową. W postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji powódka

podniosła, że toczy się postępowanie o uznanie za nieistniejące uchwał rady

nadzorczej powołujących Jerzego S. i Macieja S. do zarządu spółki.

Sąd Okręgowy w Łodzi wyrokiem z dnia 18 grudnia 2009 r. uwzględnił

powództwo o ustalenie nieważności uchwał, a w uzasadnieniu stwierdził m.in., że

zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze

Sądowym (jedn. tekst: Dz.U. z 2007 r. Nr 168, poz. 1186 ze zm. – dalej:

"u.K.Rej.S.") dane wpisane do tego Rejestru korzystają z domniemania

prawdziwości, a zatem należy uznać, że osoby wpisane do Krajowego Rejestru

Sądowego jako członkowie zarządu są uprawnione do reprezentacji spółki oraz do

zwołania walnego zgromadzenia akcjonariuszy.

Wyrok ten zaskarżyła w dniu 15 lutego 2010 r. pozwana spółka, a apelację

podpisał w jej imieniu Maciej S.

W dniu 24 sierpnia 2010r. Sąd Rejonowy dla Łodzi-Śródmieścia wykreślił

Jerzego S. i Macieja S. figurujących jako prezes i wiceprezes zarządu pozwanej

spółki i wpisał w ich miejsce Tomasza S. jako prezesa i Jerzego S. jako

wiceprezesa zarządu.

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 22 października 2010 r. oddalił

apelację strony pozwanej, podzielając ustalenia i stanowisko Sądu pierwszej

instancji. Na rozprawę apelacyjną nikt się nie stawił w imieniu pozwanej spółki.

W kwestii składu osobowego rady nadzorczej i zarządu pozwanej spółki

toczyło się kilka spraw, w których w 2008 i 2010 r. zapadły prawomocne wyroki

stwierdzające nieważność uchwał o powołaniu niektórych członków zarządu oraz

ustalające skład rady nadzorczej. Zapadały także orzeczenia dotyczące wpisów

członków zarządu do Krajowego Rejestru Sądowego.

Oceniając, czy skarga strony pozwanej o wznowienie postępowania została

oparta na ustawowej podstawie, Sąd Apelacyjny wskazał, że w świetle art. 38 k.c.

oraz art. 368 k.s.h. organem uprawnionym do reprezentacji spółki akcyjnej jest

zarząd powoływany uchwałą rady nadzorczej. Prawidłowo podjęta uchwała rady o

powołaniu lub odwołaniu członka zarządu jest skuteczna niezależnie od tego, czy

zmiana członka zarządu została ujawniona w Krajowym Rejestrze Sądowym,

jednakże zgodnie z art. 17 ust. 1 u.K.Rej.S. istnieje wzruszalne domniemanie, że

dane wpisane do rejestru są prawdziwe.

W sprawie, w której wniesiono skargę o wznowienie postępowania pozwana

spółka przy pierwszej czynności procesowej wykazała umocowanie prezesa

zarządu Maciej S. do jej reprezentacji, składając aktualny odpis z Krajowego

Rejestru Sądowego, i nie podzielała twierdzenia powódki, że nie jest on członkiem

zarządu wobec nieprawidłowego powołania członków rady nadzorczej, która

dokonała jego wyboru. Także Sądy obu instancji, wskazując na przewidziane w art.

17 ust. 1 u.K.Rej.S. domniemanie prawdziwości wpisu danych dotyczących

członków zarządu, uznały, że wobec niewzruszenia tego domniemania, członkami

zarządu pozwanej spółki są Maciej S. i Jerzy S.

Sąd Apelacyjny, powołując się na stanowisko Sądu Najwyższego zajęte w

wyrokach z dnia 14 maja 2009 r., I CSK 406/08 (nie publ.) i z dnia 23 marca 2010 r.,

II UZ 2/10 (OSNP 2011, nr 17-18, poz. 241) stwierdził, że nie powinno być uznane

za nieważne postępowanie, jeżeli kapitałowa spółka handlowa, będąca stroną w

tym postępowaniu, jest przez cały czas jego trwania, aż do wydania prawomocnego

wyroku, reprezentowana przez zarząd wpisany do Krajowego Rejestru Sądowego,

a domniemanie prawdziwości wpisu nie było podważane ani wzruszone. Stwierdził,

że w nie było podstaw do obalenia wskazanego domniemania, a sytuacja uległa

zmianie dopiero w związku z wpisaniem w dniu 24 sierpnia 2010 r. do Krajowego

Rejestru Sądowego jako członków zarządu Tomasza S. i Jerzego S., jednak to

postanowienie Sądu Rejestrowego nie zostało ujawnione Sądowi Apelacyjnemu,

mimo że z jej akt wynika, iż Tomasz S., który był upoważniony do przeglądu akt i

odbierał część korespondencji kierowanej przez Sąd do spółki, wiedział o toczącym

się postępowaniu i mógł bez przeszkód poinformować Sąd Apelacyjny o zmianie

reprezentacji spółki.

W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał, że skarga nie została oparta na

ustawowej podstawie określonej w art. 401 pkt 2 k.p.c., gdyż w postępowaniu

objętym skargą pozwana spółka, stosownie do złożonego do akt odpisu z

Krajowego Rejestru Sądowego, miała organ uprawniony do jej reprezentacji, który

reprezentował ją w tej sprawie. Z tych przyczyn Sąd odrzucił skargę na podstawie

art. 410 § 1 k.p.c.

W zażaleniu strona pozwana zarzuciła naruszenie art. 410 § 1 k.p.c. przez

przyjęcie, że nie istnieje ustawowa podstawa do wniesienia skargi o wznowienie

postępowania, art. 401 pkt 2 k.p.c. przez błędne przyjęcie, że strona pozwana była

należycie reprezentowana w zaskarżonej sprawie, art. 365 § 1 k.p.c. przez

pominięcie w ustaleniach rozstrzygnięć zawartych w prawomocnych orzeczeniach

sądowych, z których jednoznacznie wynika, że Maciej S., wpisany do Krajowego

Rejestru Sądowego jako wiceprezes, nie został faktycznie powołany do zarządu

spółki, co obaliło domniemanie prawdziwości wpisu do Rejestru, naruszenie art. 17

u.K.Rej.S. przez jego zastosowanie, mimo że domniemanie wynikające z wpisu do

Rejestru zostało skutecznie obalone przedstawionymi wyżej orzeczeniami

sądowymi, art. 368 § 4 k.s.h. przez uznanie, że osoby powołane jako członkowie

zarządu przez osoby nie będące członkami rady nadzorczej są członkami zarządu

uprawnionymi do działania w imieniu pozwanej spółki oraz art. 38 k.c. w związku z

art. 17 u.K.Rej.S. i w związku z art. 67 k.p.c. przez uznanie, że osoba fizyczna

wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego jako członek zarządu, lecz de iure nie

będąca nim, może reprezentować spółkę w procesie. Wniosła o zmianę

zaskarżonego postanowienia i wznowienie postępowania, ewentualnie o uchylenie

postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 67 § 1 k.p.c., osoba prawna działa w procesie przez swoje

organy, a o tym, który organ jest do tego uprawniony decydują przepisy ustawy

regulującej działanie danej osoby prawnej oraz postanowienia opartego na ustawie

statutu (art. 38 k.c.). Pozwana, jako spółka akcyjna, działa przez zarząd powołany

zgodnie z art. 368 k.s.h. Zarząd ten powinien być ujawniony w Krajowym Rejestrze

Sądowym i zgodnie z art. 17 u.K.Rej.S. domniemywa się, że wpis określonych osób

jako członków zarządu jest prawdziwy. Domniemanie to jest wzruszalne i może być

obalone przez wykazanie, że osoba wpisana do Krajowego Rejestru Sądowego

jako członek zarządu w rzeczywistości nie jest członkiem tego organu. W doktrynie i

orzecznictwie powszechnie przyjmuje się, że wpis członka zarządu do Krajowego

Rejestru Sądowego ma charakter deklaratoryjny, a powołanie i odwołanie członka

zarządu spółki akcyjnej następuje na mocy uchwały odpowiedniego organu spółki,

której skuteczność nie jest zależna od dokonania odpowiedniego wpisu do

Krajowego Rejestru Sądowego (por. m.in. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 28

września 1999 r., II CKN 608/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 67, z dnia 4 kwietnia 2000

r., V CKN 10/00, OSNC 2000, nr 12, poz. 219, z dnia 18 stycznia 2001 r., V CKN

186/00, nie publ., z dnia 16 maja 2002 r., IV CKN 933/00, nie publ. i z dnia 7 lipca

2005 r. V CK 839/04, nie publ.). Z tego względu obalenie domniemania

przewidzianego w art. 17 u.K.Rej.S. może nastąpić m.in. przez wykazanie, że

uchwała o powołaniu lub odwołaniu członka zarządu była nieważna lub

nieistniejąca, jak również przez wykazanie, że inna osoba, niewpisana do

Krajowego Rejestru Sądowego, jest w rzeczywistości członkiem zarządu.

Okoliczności te mogą być wykazane za pomocą dowodów w postaci prawomocnych

wyroków stwierdzających nieważność lub nieistnienie uchwał powołujących

określoną osobę na członka zarządu lub wskazujących na niewłaściwy skład

organu, który powołał członka zarządu albo ustalających skład zarządu w

określonym czasie.

Skarżąca ma zatem rację, że załączone przez nią do skargi prawomocne

orzeczenia wydane w latach 2008-2010, stwierdzające nieważność uchwał rady

nadzorczej dotyczących powołania członków zarządu pozwanej spółki lub

ustalających skład rady nadzorczej, mogły stanowić dowody obalające

domniemanie prawdziwości wpisu Macieja S. i Jerzego S. jako członków zarządu

pozwanej spółki w okresie trwania postępowania w zaskarżonej sprawie. Obalenie

domniemania prawdziwości wpisu tych członków zarządu we wskazanym okresie

prowadzi do wniosku, że jej reprezentacja była nieprawidłowa; jedynie dopóki nie

zostanie obalone domniemanie prawdziwości takiego wpisu, dopóty nie może być

uznane za nieważne postępowanie sądowe, w którym kapitałowa spółka handlowa

była reprezentowana przez zarząd wpisany do rejestru. Wbrew odmiennemu

stanowisku Sądu Apelacyjnego, taki właśnie wniosek wypływa także z wyroków

Sądu Najwyższego z dnia 14 maja 2009 r., I CSK 406/08 ("Orzecznictwo Sądu

Najwyższego w Sprawach Gospodarczych" 2010, nr 1, poz. 1) i z dnia 23 marca

2010 r. II UZ 2/10; konsekwencją obalenia tego domniemania jest stwierdzenie

wadliwej reprezentacji strony, co w świetle art. 378 pkt 2 k.p.c. powoduje

nieważność postępowania, a zgodnie z art. 401 pkt 2 k.p.c. może być podstawą

skargi o wznowienie postępowania.

Mimo wskazanej wyżej wadliwości stanowiska Sądu Apelacyjnego w

przedmiocie obalenia domniemania prawdziwości wpisu Macieja S. i Jerzego S. do

rejestru jako członków zarządu pozwanej spółki, zaskarżone postanowienie

odpowiada jednak prawu.

Nie ulega wątpliwości, że jeszcze przed uprawomocnieniem się wyroku Sądu

pierwszej instancji, w toku postępowania międzyinstancyjnego wszczętego

wniesieniem apelacji przez pozwaną spółkę, dokonany został w dniu 24 sierpnia

2010 r. wpis do rejestru jako członków zarządu osób właściwych – według

twierdzeń skarżącej – a więc wnoszącego skargę Tomasza S. jako prezesa i

Jerzego S. jako wiceprezesa. Jak wskazał Sąd Apelacyjny, zarówno Tomasz S., jak

i Jerzy S. wiedzieli nie tylko o toczącym się postępowaniu, lecz także o tym, kto

reprezentował w nim pozwaną spółkę, oraz o zapadnięciu w pierwszej instancji

niekorzystnego dla pozwanej wyroku. Jerzy S. był wówczas prezesem zarządu

spółki i w jej imieniu odebrał m.in. wezwanie Sądu do uiszczenia opłaty od apelacji,

a Tomasz S. odebrał w jej imieniu zarówno odpis wyroku Sądu Okręgowego z

uzasadnieniem, jak również odpis postanowienia z uzasadnieniem Sądu

Apelacyjnego z dnia 24 czerwca 2010 r. o oddaleniu zażalenia pozwanej spółki na

postanowienie Sądu pierwszej instancji o odmowie zwolnienia od opłaty od apelacji.

Osoby te, jako członkowie zarządu pozwanej spółki od czasu ich

prawidłowego powołania przez radę nadzorczą, miały nie tylko prawo do

reprezentacji pozwanej spółki, lecz miały także obowiązek reprezentować ją w

toczącej się sprawie, a od chwili wpisania ich do rejestru w dniu 24 sierpnia 2010 r.

miały realną możliwość to uczynić. W tym dniu, jeszcze przed uprawomocnieniem

się wyroku Sądu pierwszej instancji, który był im znany, ustała niemożność ich

działania jako osób stanowiących właściwy organ pozwanej spółki. Mieli oni zatem

obowiązek zgłosić swój udział w toczącej się sprawie jako właściwy organ

reprezentujący pozwaną spółkę oraz zawiadomić Sąd o dotychczasowej

niewłaściwej reprezentacji. Skoro tego nie uczynili bez żadnej racjonalnej

przyczyny, nie mogą żądać wznowienia postępowania z powodu niewłaściwej

reprezentacji pozwanej spółki.

Sąd Najwyższy w obecnym składzie stoi na stanowisku, że fundamentalne

zmiany zasad postępowania cywilnego jakie nastąpiły w wyniku nowelizacji

kodeksu postępowania cywilnego, dokonanej ustawą z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej – Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym,

Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) i

w wyniku kolejnych ustaw nowelizacyjnych, nie mogą pozostać bez wpływu na

wykładnię art. 401 pkt 2 k.p.c. W szczególności zdecydowane wzmocnienie zasady

kontradyktoryjności procesu, istotne ograniczenie obowiązków procesowych sądu w

zakresie dbałości o interesy stron i nałożenie tego obowiązku na strony wraz z

obowiązkiem aktywności procesowej, a także poszerzenie zakresu negatywnych

skutków procesowych braku takiej dbałości i bierności stron, nie pozwala obecnie

na kontynuowanie kierunku wykładni omawianego przepisu nadanego orzeczeniem

Sądu Najwyższego z dnia 9 grudnia 1957 r., 2 CR 930/57 (OSN 1959, nr 4, poz.

99), przywoływanym także przez niektórych przedstawicieli doktryny. W

uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd Najwyższy uznał, że zestawienie odmiennych

zastrzeżeń dopuszczalności wniesienia skargi o wznowienie postępowania

zawartych w art. 401 pkt 2 zdanie drugie k.p.c. prowadzi do wniosku, iż zarzut co do

braku należytego zastępstwa nie musi być – ze względu na dopuszczalność skargi

– zgłoszony przed uprawomocnieniem się wyroku. Dla dopuszczalności skargi o

wznowienie postępowania z powodu braku należytego zastępstwa jest więc

obojętne, czy sam zarzut mógł być przez stronę postawiony przed

uprawomocnieniem się wyroku. W konsekwencji Sąd Najwyższy stwierdził, że

zaniedbanie skorzystania z tego zarzutu przez stronę przed uprawomocnieniem się

wyroku nie pozbawia jej możności oparcia na nim skargi o wznowienie

postępowania z powodu nieważności wywołanej brakiem należytej reprezentacji.

Należy także pamiętać, że skarga o wznowienie postępowania jest

nadzwyczajnym środkiem zaskarżenia prowadzącym do wzruszenia

prawomocnego wyroku, narusza zatem pewność prawa i zaufanie do wymiaru

sprawiedliwości, a także interes strony przeciwnej, która na podstawie

prawomocnego wyroku uzyskała ochronę swoich praw. Z tych względów wykładnia

przepisów o dopuszczalności skargi powinna być nie tylko ścisła, lecz także

ukierunkowana na ograniczenie dopuszczalności skargi jedynie do przypadków, w

których określone w przepisach o podstawach skargi naruszenie interesów

procesowych strony nastąpiło bez jej winy.

Odnosząc tę zasadę do przewidzianej w art. 401 pkt 2 k.p.c. podstawy

wznowienia z powodu nieważności postępowania na skutek nienależytej

reprezentacji strony należy przyjąć, że podstawę wznowienia może stanowić tylko

taki brak należytej reprezentacji strony, którego nie mogła podnieść w formie

zarzutu w toku postępowania, także przy zachowaniu należytej dbałości o swoje

interesy procesowe, i który nie ustał przed uprawomocnieniem się wyroku. Jeżeli

strona z powodu własnych zaniedbań nie podniosła zarzutu nienależytej

reprezentacji, choć mogła to uczynić przed uprawomocnieniem się wyroku, nie

może oprzeć na tym zarzucie skargi o wznowienie postępowania.

Taka wykładnia koresponduje z przewidzianymi w art. 407 k.p.c. zasadami

dotyczącymi liczenia terminu do wniesienia skargi o wznowienie postępowania z tej

przyczyny. Termin ten liczy się od dnia, w którym o wyroku dowiedziała się strona,

jej organ lub jej przedstawiciel ustawowy. Regulacja ta zakłada zatem, że strona, jej

organ i przedstawiciel ustawowy nie wiedzieli o toczącym się postępowaniu ani o

wydanym w nim wyroku przynajmniej do czasu jego uprawomocnienia się. W

sytuacji, w której strona wie o toczącym się postępowaniu bez jej należytej

reprezentacji oraz o wydaniu nieprawomocnego wyroku i ma możliwość przed jego

uprawomocnieniem się zgłosić zarzut braku należytej reprezentacji, a nie czyni

tego, nie można do niej odnieść zawartej w art. 401 § 1 k.p.c. regulacji dotyczącej

liczenia terminu do wniesienia skargi z tego powodu.

W rozpoznawanej sprawie członkowie zarządu pozwanej spółki, stanowiący jej

prawidłową reprezentację, wiedzieli o toczącym się postępowaniu w zaskarżonej

sprawie oraz o tym, że spółka jest w nim niewłaściwie reprezentowana i mogli

zarzut ten podnieść przed uprawomocnieniem się wyroku, czego nie uczynili bez

uzasadnionego powodu, nie mogą zatem na tym zarzucie oprzeć skargi o

wznowienie postępowania z przyczyn określonych w art. 401 pkt 2 k.p.c. Należy

więc stwierdzić, że mimo błędnego uzasadnienia zaskarżone postanowienie

odpowiada prawu, co prowadzi do oddalenia zażalenia na podstawie art. 398 14 w

związku z art. 3941 § 3 k.p.c.