II CZ 141/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 141/12

POSTANOWIENIE

Dnia 19 grudnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

(przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Barbara Myszka

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z powództwa "K." Spółki Akcyjnej

przeciwko Zakładom Naprawczym Taboru Kolejowego

Spółce Akcyjnej

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 grudnia 2012 r.,

zażalenia strony pozwanej

na wyrok Sądu Apelacyjnego

z dnia 10 maja 2012 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i pozostawia Sądowi rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

zażaleniowego

kończącym postępowanie w sprawie.

Uzasadnienie

w

orzeczeniu

Wyrokiem zaocznym z dnia 23 marca 2009 r. Sąd Okręgowy w P. zasądził

od strony pozwanej Zakładów Naprawczych Taboru Kolejowego S.A. na rzecz

strony powodowej K. S.A. kwotę 9 025 339 zł 18 gr. wraz z odsetkami ustawowymi

od dnia 26 stycznia 2009 r. do dnia zapłaty oraz rozstrzygnął o kosztach procesu.

Wyrokiem z dnia 27 stycznia 2012 r. Sąd Okręgowy uchylił wyrok zaoczny z

dnia 23 marca 2009 r. i oddalił powództwo K. S.A. przeciwko Zakładom

Naprawczym Taboru Kolejowego S.A. o zapłatę oraz rozstrzygnął o kosztach

procesu.

W uzasadnieniu przyjął, że strona powodowa nie wykazała przesłanek

odpowiedzialności deliktowej z art. 415 k.c. Powodowa spółka nie udowodniła

zasadności dochodzonego roszczenia, nie przedstawiając środków dowodowych

pozwalających ustalić, że szkoda powstała w okresie, w którym była ona

właścicielem spornych lokomotyw. W ocenie Sądu Okręgowego, strona powodowa

nie wykazała również rozmiaru szkody, gdyż nie zaoferowała dowodów na

okoliczność stanu spornych lokomotyw w momencie, w którym nabyła ich

własność, tj. w październiku 2005 r. Przedstawione dowody w postaci protokołów,

sporządzonych przy przekazywaniu lokomotyw na przechowanie pozwanemu, nie

oddawały rzeczywistego stanu tych lokomotyw, która to okoliczność została

potwierdzona za pomocą dowodów z zeznań świadków. Powyższe braki uczyniły

niemożliwym wydanie opinii przydatnej dla rozstrzygnięcia sprawy, bez której

ustalenie wysokości szkody nie było możliwe. Sąd Okręgowy uznał w konsekwencji

za niezasadne powództwo w całości, przy uwzględnieniu faktu, że pełnomocnik

powoda na rozprawie w dniu 13 stycznia 2012 r. przyznał, że nie kwestionuje opinii

biegłego w zakresie wartości ustalonej przez biegłego. W związku z powyższym

uchylił wyrok zaoczny w całości i powództwo oddalił.

Wyrokiem z dnia 10 maja 2012 r. Sąd Apelacyjny uchylił zaskarżony wyrok w

części, w jakiej oddalono powództwo o zapłatę kwoty 5 213 009 zł 37 gr. wraz z

odsetkami oraz kosztami procesu i sprawę przekazał do ponownego rozpoznania.

W

uzasadnieniu

Sąd

Apelacyjny

zarzucił

Sądowi

Okręgowemu

nieprzeprowadzenie postępowania dowodowego w całości, albowiem Sąd ten nie

rozstrzygnął w ogóle o losach dowodów z dokumentów, nie odniósł się w pełnym

zakresie do przedmiotu sporu oraz zaniechał zbadania materialnej podstawy

żądania i merytorycznych zarzutów stron, bezpodstawnie przyjmując, że nie

zachodzą przesłanki zastosowania art. 415 k.c. Nie rozpatrzył zaś w ogóle

odpowiedzialności określonej w art. 224 § 2 i n. k.c., co stanowiło o nierozpoznaniu

istoty sprawy, to jest żądania zasądzenia na rzecz powódki wynagrodzenia za

bezumowne korzystanie z jej nieruchomości. Podstawą rozstrzygnięcia był art. 386

§ 4 k.p.c.

W zażaleniu na wyrok Sądu Apelacyjnego strona pozwana zarzuciła, że

zapadł on z naruszeniem art. 386 § 4 k.p.c., gdyż Sąd drugiej instancji powinien

rozpoznać sprawę merytorycznie, na podstawie dostępnego mu materiału

dowodowego.

W

konkluzji

skarżąca

wniosła

o

uchylenie

zaskarżonego

rozstrzygnięcia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, ewentualnie

o wydanie orzeczenia co do istoty sprawy na zasadzie art. 3986 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3941 § 11 k.p.c. – w brzmieniu nadanym ustawą z 16 września

2011 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz.U. Nr 233, poz. 1381), która weszła w życie z dniem 3 maja 2012 r. –

zażalenie do Sądu Najwyższego przysługuje także w razie uchylenia przez sąd

drugiej instancji wyroku sądu pierwszej instancji i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania.

Charakter prawny zażalenia na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji

związany jest z obowiązującym w polskim postępowaniu cywilnym tzw. modelem

apelacji pełnej. Określając charakter prawny tego środka prawnego, należy

wskazać, że zażalenie przysługujące na podstawie art. 3941 § 11 k.p.c. jest

środkiem odwoławczym, a kwestionowane orzeczenie nie staje się prawomocne

przed upływem terminu do jego wniesienia. Jednocześnie w systemie apelacji

pełnej sąd odwoławczy zobowiązany jest rozpoznać sprawę merytorycznie ex novo,

z wykorzystaniem materiału procesowego zgromadzonego w postępowaniu przed

sądem pierwszej i drugiej instancji. Postępowanie apelacyjne stanowi bowiem

kontynuację postępowania przed sądem pierwszej instancji, a jego przedmiotem

jest także rozpoznanie zgłoszonego w pozwie żądania, nie zaś wyłącznie kontrola

zaskarżonego orzeczenia (zob. uchwała składu siedmiu sędziów z 31 stycznia

2008 r., III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Oznacza to, że podstawowym

celem postępowania apelacyjnego jest merytoryczne rozstrzygnięcie sprawy

i wyłącznie wyjątkowo sąd odwoławczy może uchylić się od obowiązku wydania

w sprawie orzeczenia kończącego postępowanie, co do jej meritum (art. 386 § 2, 3

i 4 k.p.c.). Konglomerat powyższych uwarunkowań związanych z umiejscowieniem

zażalenia na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej instancji w systemie apelacji

pełnej wyznacza zakres kognicji Sądu Najwyższego w postępowaniu wywołanym

wniesieniem zażalenia z art. 3941 § 11 k.p.c. W doktrynie oraz orzecznictwie,

podkreśla się, że w analizowanym zakresie kontrolą Sądu Najwyższego objęta jest

wyłącznie prawidłowość wyboru między kasatoryjnym a reformatoryjnym sposobem

rozstrzygnięcia przez sąd rozpoznający apelację (zob. postanowienie SN z dnia

7 listopada 2012 r., IV CZ 147/12, niepubl.). Granicą tej kontroli, ocenianą ad casu

w konkretnej sprawie, jest konieczność dokonania merytorycznej kontroli

zaskarżonego orzeczenia. Należy podzielić pogląd, że zażalenie, o którym mowa

w art. 3941 § 11 k.p.c. nie zostało pomyślane jako środek pełnej kontroli

zaskarżonego rozstrzygnięcia, a zatem nie ma miejsca na ingerencje w ocenę

zasadności powództwa lub wniosku.

Ponadto, analiza art. 386 § 2 - 4 k.p.c.

wskazuje, że możliwość uchylenia wyroku przez sąd drugiej instancji została

ograniczona wyłącznie do sytuacji wyczerpująco w tych przepisach wymienionych.

Wynika stąd jasno, że nie ma podstawy do dokonywania wykładni rozszerzającej,

a w konsekwencji dokonywania interpretatio extensiva przesłanek „nierozpoznania

istoty sprawy” oraz „przeprowadzenia postepowania dowodowego w całości”.

Biorąc pod uwagę dotychczasowe rozważania należy przyznać skarżącemu

rację, że w okolicznościach sprawy pominięcie przez Sąd Okręgowy dowodów

z dokumentów

przeprowadzenia

nie

uzasadnia

postępowania

przyjęcia,

iż

dowodowego

wydanie

w

całości.

wyroku

wymaga

Sąd

Okręgowy

przeprowadził postępowanie dowodowe, dopuszczając i przeprowadzając na

okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia dowody z dokumentu, zeznań świadków,

czy

opinii

biegłych.

W

tej

sytuacji,

przeprowadzenie

jeszcze

dowodów

z dokumentów należy oceniać jako uzupełnienie postępowania dowodowego.

Podkreślić należy, iż po zmianie przepisu art. 386 § 4 k.p.c. z dniem 1 stycznia

2000 r. nawet potrzeba znacznego uzupełnienia postępowego dowodowego nie

może stanowić podstawy do wydania przez sąd drugiej instancji orzeczenia

kasatoryjnego. Z treści powołanego przepisu wynika w sposób jednoznaczny, że

przyczyną tą może być jedynie, poza nierozpoznaniem przez sąd pierwszej

instancji istoty sprawy, przymus przeprowadzenia postępowania dowodowego

w całości.

Trafny jest także zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. poprzez przyjęcie, że

Sąd Okręgowy nie rozpoznał istoty sprawy. W orzecznictwie Sądu Najwyższego

jednolicie przyjmuje się, że do nierozpoznania istoty sprawy dochodzi wówczas,

gdy rozstrzygnięcie sądu pierwszej instancji nie odnosi się do tego, co było

przedmiotem sprawy, gdy zaniechał on zbadania materialnej podstawy żądania

albo merytorycznych zarzutów strony, bezpodstawnie przyjmując, że istnieje

przesłanka materialnoprawna lub procesowa unicestwiająca roszczenie (por. wyrok

Sądu Najwyższego z 9 stycznia 1936 r., C 1839/36, Zb. Orz. 1936, poz. 315;

postanowienia Sądu Najwyższego z 23 września 1998 r., II CKN 897/97, OSNC

1999, nr 1, poz. 22; z 15 lipca 1998 r. II CKN 838/97, LEX nr 50750; z 3 lutego

1999 r., III CKN 151/98, LEX nr 519260; wyroki Sądu Najwyższego z 12 lutego

2002 r., I CKN 486/00, OSP 2003 nr 3, poz. 36; z 21 października 2005 r., III CK

161/05, LEX nr 178635; z 12 listopada 2007 r., I PK 140/07, OSNP 2009, nr 1-2,

poz. 2). Co do zasady zatem przez pojęcie „nierozpoznania istoty sprawy” należy

rozumieć nierozstrzygnięcie żądań stron, czyli niezałatwienie przedmiotu sporu.

Wykładnia językowa, systemowa i funkcjonalna tego zwrotu pozwala na przyjęcie,

że wszelkie inne wady rozstrzygnięcia, dotyczące naruszeń prawa materialnego,

czy

też

procesowego

(oczywiście

poza

nieważnością

postępowania

i nieprzeprowadzeniem postępowania dowodowego w całości), nie uzasadniają

uchylenia wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania. Wszystkie

tego rodzaju braki powinny być w systemie apelacji pełnej załatwiane bezpośrednio

w postępowaniu apelacyjnym. W tym miejscu należy podkreślić, iż przy

częściowym przeprowadzeniu postępowania dowodowego przez sąd pierwszej

instancji, dopuszczalne jest skorygowanie uchybień w zakresie przebiegu i wyników

postępowania dowodowego oraz ich ewentualne skorygowanie przez sąd

apelacyjny. Niewyjaśnienie okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia

sprawy nie jest bowiem równoznaczne z nierozpoznaniem ich istoty (zob. wyrok

Sądu Najwyższego z dnia 22 kwietnia 1999, II UKN 589/98, OSNP 2000, nr 12,

poz. 484.). Skoro przedmiotem procesu jest roszczenie procesowe, które obejmuje

żądanie oraz okoliczności faktyczne uzasadniające żądanie, to przy uwzględnieniu

obowiązującej konstrukcji zażalenia na orzeczenie kasatoryjne sądu drugiej

instancji w systemie apelacji pełnej, niewystarczające - w ocenie sądu drugiej

instancji – rozważenie prawa materialnego mającego zastosowanie w sprawie

przez sąd pierwszej instancji, przy konieczności jedynie uzupełnienia postępowania

dowodowego, nie może być kwalifikowane jako nierozpoznanie istoty sprawy

(zob. postanowienie SN z dnia 9 listopada 2012 r., sygn. akt IV CZ 156/12,

niepubl.).

Uznając zarzut naruszenia art. 386 § 4 k.p.c. za uzasadniony Sąd Najwyższy

na podstawie art. 39815 § 1 w związku z art. 3941 § 3 k.p.c. uchylił zaskarżony

wyrok, a orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego pozostawił, zgodnie

z 108 § 2 w zw. z art. 39821 i art. 3941 § 3 k.p.c., Sądowi Apelacyjnemu.

db