II CZ 138/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 138/11

POSTANOWIENIE

Dnia 7 grudnia 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Iwona Koper

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa E. Z. iinnych,

przeciwko S. Z.

oraz „P.” Przedsiębiorstwu Produkcji, Handlu i Wdrożeń Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji w Ł.

o stwierdzenie nieważności umowy

ewentualnie uznanie umowy za bezskuteczną,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 7 grudnia 2011 r.,

zażalenia strony pozwanej – „P.” Przedsiębiorstwa Produkcji, Handlu

i Wdrożeń – Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w likwidacji w Ł.

na postanowienie zawarte w pkt. 2 wyroku Sądu Okręgowego

z dnia 12 maja 2011 r.,

oddala zażalenie.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 12 maja 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację powodów

E. Z., J. S., J. D., T. O., C. Ś., H. S. i R. Z. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 11

czerwca 2010 r. w sprawie przeciwko S. Z. i „P.” Przedsiębiorstwu Produkcji,

Handlu i Wdrożeń spółce z ograniczoną odpowiedzialnością w Ł. o stwierdzenie

nieważności umowy lub uznanie umowy za bezskuteczną. W punkcie drugim

powyższego

wyroku

Sąd

Okręgowy

zawarł

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania odwoławczego, którymi nie obciążył powodów, uznał bowiem, że w

sprawie zachodziły przesłanki do zastosowania art. 102 k.p.c. Wskazał, że

postanowieniem z dnia 22 października 2008 r. Sąd Rejonowy zwolnił powódki J.

S., H. S. i C. Ś. od kosztów sądowych w całości, zaś powodów T. O., R. Z., R. C. i

J. D. - od opłaty od pozwu. Z ustaleń poczynionych przez Sąd Rejonowy na etapie

postępowania międzyinstancyjnego wynikało, że sytuacja materialna powodów nie

polepszyła się i nadal nie są oni w stanie ponosić kosztów sądowych bez

uszczerbku dla utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Dochody J. D., T. O. i

R. Z. są bardzo niskie i oscylują miedzy 575 zł a 974 zł na utrzymanie całych

rodzin. Ponadto Sąd Okręgowy za przyczynę uzasadniającą zastosowanie art. 102

k.p.c. uznał przedmiot powództwa. Powodowie starali się uzyskać ochronę swoich

praw jako najemcy lokali, w których zamieszkują od wielu lat i na które ponieśli

liczne nakłady, a obecnie zakwestionowano możliwość wykupu przez nich tych

mieszkań.

Pozwana Spółka wniosła zażalenie na postanowienie o kosztach procesu

w drugiej instancji. Zarzuciła naruszenie art. 102 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.,

poprzez jego bezpodstawne zastosowanie; art. 98 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 k.p.c.,

poprzez jego błędne niezastosowanie; art. 233 § 1 k.p.c. poprzez bezpodstawne

przyjęcie, iż powodowie znajdują się w trudnej sytuacji materialnej i art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 361 k.p.c. oraz 391 § 1 k.p.c., poprzez brak należytego

uzasadnienia przyczyn, dla których Sąd Okręgowy zastosował zasadę słuszności

przy rozstrzyganiu o kosztach postępowania apelacyjnego.

We wniosku skarżąca domagała się zmiany zaskarżonego wyroku

i zasądzenie od powodów solidarnie na jej rzecz kwoty 1 800 zł tytułem zwrotu

kosztów postępowania apelacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W art. 102 k.p.c. ustawodawca przyznał sądowi prawo do przeprowadzenia

własnej oceny, czy w konkretnych okolicznościach danej sprawy nie zachodzą

szczególne przyczyny, niemieszczące się w stanach uregulowanych w art. 100

zd. 2, art. 101, art. 102 i art. 103 k.p.c., w których zastosowanie zasady

odpowiedzialności za wynik sporu kłóciłoby się z poczuciem słuszności i które

przemawiają za częściowym lub nawet całkowitym odstąpieniem od obciążania

strony przegrywającej kosztami. Przepis ten ma charakter wyjątkowy, co akcentuje

zawarte w nim ograniczenie możliwości jego wykorzystania do wypadków

szczególnie uzasadnionych. W orzecznictwie wykształciły się pewne kryteria

ocenne, odwołujące się do okoliczności podmiotowych, wynikających z trudnego

położenia materialnego strony, jej sytuacji życiowej, ale także nawiązujące do

przebiegu procesu, charakteru sprawy (w szczególności kiedy cel prawny może być

osiągnięty wyłącznie na drodze sądowej). Nie jest to jednak zestaw zamknięty,

podstawowym punktem odniesienia pozostaje bowiem sędziowskie poczucie

słuszności oparte na obowiązujących w społeczeństwie przesłankach etycznych

(np. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 9 lutego 2011 r., V CZ 98/10; z dnia

11 lutego 2011 r., I CZ 38/10 czy z dnia 22 lutego 2011 r., II PZ 1/11, wszystkie

nie publ.).

W

rozpatrywanej

sprawie

zastosowanie

art.

k.p.c.

wynikało

z uwzględnienia przez Sąd bardzo trudnej sytuacji materialnej powodów

i motywów, którymi kierowali się, wytaczając powództwo, to znaczy dążenia do

zagwarantowania sobie trwałych praw do zajmowanych mieszkań, które uzyskali

w przeszłości jako pracownicy w budynku położonym na nieruchomości rolnej

należącej do Skarbu Państwa.

Skarżąca podważa ustalenia dotyczące trudnego położenia pozwanych,

powołując się na ich oświadczenia oraz na twierdzenia drugiego z pozwanych

o posiadaniu przez niektórych z pozwanych nieujawnionego w oświadczeniach

majątku. Podnosi też, że charakter sprawy nie uprawniał do przyznania zwolnienia,

ponieważ dokonanie przez sąd negatywnej weryfikacji roszczeń, o których

słuszności była przeświadczona strona nie stanowi szczególnego wypadku

z art. 102 k.p.c.

Ocena sytuacji majątkowej powodów przeprowadzona została przez Sąd

Okręgowy w oparciu o oświadczenia, które – w świetle art. 102 § 1 – 3 ustawy

z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (tekst jedn.:

Dz.U. z 2010 r. Nr 90, poz. 594 ze zm.), stanowią ustawowo określoną podstawę

dokonywania tego rodzaju ustaleń w postępowaniu o zwolnienie od kosztów

sądowych. Powoływane przez skarżącą twierdzenia pozwanego S. Z., które nie

zostały wsparte żadnymi wnioskami dowodowymi, nie są wystarczające do

podważenia treści oświadczeń powodów. Analiza tych oświadczeń spowodowała

zwolnienie powodów od kosztów sądowych w określonym zakresie i takie

zwolnienie powodom przysługiwało do końca postępowania – co prawidłowo

stwierdził Sąd Okręgowy.

Również powołanie się na przedmiot postępowania, akcentujące motywy

wystąpienia powodów na drogę sądową, którymi było poczucie zagrożenia dalszej

możliwości zamieszkiwania przez nich w zajmowanych od ponad 20 lat

mieszkaniach, nawiązuje do okoliczności uprawniających do zastosowania

słusznościowego art. 102 k.p.c. Istotą tego przepisu jest możliwość ochrony strony

przed

rygoryzmem

zasady

odpowiedzialności

za

wynik

sporu.

Sądowi

orzekającemu przyznana została w tym zakresie znaczna swoboda oceny, co

oznacza, że jedynie wówczas, kiedy w sposób oczywisty nie zachodzą przesłanki,

usprawiedliwiające zastosowanie art. 102 k.p.c. ocena ta może zostać skutecznie

zakwestionowana. Taki wypadek nie ma miejsca w rozpatrywanej sprawie.

Skarżący powołuje się również na swoją złą sytuację materialną związaną

procesem likwidacji spółki, powodującą, że ciężar ponoszenia kosztów sądowych

przeniesiony został na wspólników. Nie jest to jednak przesłanka, która wymaga

rozważenia, ponieważ nie została wykazana.

Z przytoczonych względów Sąd Najwyższy oddalił zażalenie na podstawie

art. 3941 § 3 w zw. z art. 39814 k.p.c.