II CZ 12/12 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 12/12

POSTANOWIENIE

Dnia 24 maja 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Irena Gromska-Szuster (sprawozdawca)

SSN Wojciech Katner

w sprawie z powództwa A. M.

przeciwko Skarbowi Państwa – Zakładowi Karnemu w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 24 maja 2012 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie Sądu Okręgowego

z dnia 16 listopada 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania zażaleniowego.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 listopada 2011 r. Sąd Okręgowy

odrzucił skargę kasacyjną powoda wobec nie uiszczenia opłaty sądowej.

Sąd wskazał, że powód reprezentowany przez adwokata z urzędu, wniósł

skargę kasacyjną nie uiszczając należnej opłaty sądowej, wobec czego jego

pełnomocnik został wezwany do opłacenia skargi w terminie tygodniowym pod

rygorem jej odrzucenia. W zakreślonym terminie pełnomocnik złożył wniosek

o zwolnienie powoda od kosztów sądowych, nie załączając oświadczenia o stanie

majątkowym powoda, lecz powołując się na takie oświadczenie złożone przed

Sądem pierwszej instancji i wskazując, że sytuacja powoda, odbywającego

długoletnią karę pozbawienia wolności, nie uległa zmianie. Powyższy wniosek

został zwrócony zarządzeniem z dnia 20 października 2011r. na podstawie art. 102

ust.4 u.k.s.c., a pełnomocnik powoda został wezwany do uiszczenia należnej

opłaty od skargi kasacyjnej w terminie tygodniowym, pod rygorem odrzucenia

skargi. W terminie tym pełnomocnik powoda ponownie złożył wniosek o zwolnienie

od kosztów sądowych, dołączając oświadczenie o stanie majątkowym powoda.

Sąd Okręgowy uznał, że złożenie kolejnego wniosku o zwolnienie od

kosztów sądowych nie wstrzymało biegu terminu do uiszczenia opłaty sądowej

z uwagi na wcześniejszy zwrot wniosku o zwolnienie od kosztów, a ponieważ

należna opłata, mimo wezwania, nie została uiszczona, odrzucił skargę kasacyjną

na podstawie art. 3986 § 2 k.p.c.

W zażaleniu na powyższe postanowienie pełnomocnik powoda zarzucił

naruszenie art. 3986 § 2 i art. 130 § 2 k.p.c. oraz art. 102 u.k.s.c. przez przyjęcie, że

zwrócony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wywołuje takie skutki jak

odmowa zwolnienia od kosztów i odrzucenie skargi kasacyjnej bez uprzedniego

rozpoznania wniosku o zwolnienie powoda od kosztów sądowych złożonego

w czasie biegu terminu do uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej.

Wnosił o uchylenie zaskarżonego postanowienia.

Pozwany Skarb Państwa w odpowiedzi na zażalenie wnosił o jego oddalenie

i zasądzenie kosztów postępowania zażaleniowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z uwagi na to, że rozpoznawana sprawa została wszczęta w dniu 21 lipca

2010 r., a więc po wejściu w życie (z dniem 1 lipca 2009 r.) ustawy z dnia 5 grudnia

2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych

ustaw (Dz. U. Nr 234, poz. 1571), która między innymi uchyliła art. 130 2 § 3 k.p.c.,

do kwestii związanych z obowiązkiem uiszczania opłat sądowych oraz skutków nie

uiszczenia tych opłat, stosuje się przepisy w znowelizowanym brzmieniu, zgodnie

z art. 8 powyższej ustawy nowelizacyjnej.

Jak wskazał Sąd Najwyższy między innymi w uchwale składu siedmiu

sędziów z dnia 15 czerwca 2010 r. II UZP 4/10 (OSNP 2011/3-4/38), po wejściu

w życie wskazanej wyżej ustawy nowelizacyjnej uchylającej art. 130 2 § 3 k.p.c.,

brak przepisu, który pozwalałby na odrzucenie wprost nieopłaconego środka

odwoławczego wniesionego przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika

patentowego, nie zawierającego wniosku o zwolnienie od opłat. W takiej sytuacji

konieczne jest uprzednie zarządzenie wezwania do opłacenia skargi na podstawie

art. 3986 § 2 w zw. z art. 130 § 1 k.p.c.) i dopiero w razie jego niewykonania przez

stronę, odrzucenie nieopłaconej skargi kasacyjnej.

Dlatego, wbrew odmiennemu stanowisku strony pozwanej, prawidłowo Sąd

Okręgowy wezwał pełnomocnika powoda do uiszczenia w terminie tygodniowym

stosownej

opłaty

od

skargi

kasacyjnej,

wniesionej

przez

zawodowego

pełnomocnika i nie zawierającej wniosku o zwolnienie od kosztów.

Prawidłowo również Sąd Okręgowy zwrócił na podstawie art. 102 ust. 4

u.k.s.c. złożony przez tego pełnomocnika, w terminie otwartym do uiszczenia

opłaty, wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, nie zawierający oświadczenia

o stanie majątkowym powoda. Nie można bowiem uznać za spełnienie

przewidzianego w art. 102 ust. 3 u.k.s.c. wymagania dołączenia do wniosku

o zwolnienie od kosztów aktualnego dokumentu w postaci oświadczenia

majątkowego – powołania się na złożone niemal rok wcześniej takie oświadczenie

ze stwierdzeniem, że sytuacja powoda nie zmieniła się (porównaj między innymi

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 września 2007 r. I CZ 104/07,

niepubl.). Powoływana przez skarżącego okoliczność, że cały czas przebywa

w zakładzie karnym odbywając karę pozbawienia wolności, nie wyłącza bowiem

możliwości zmiany jego sytuacji majątkowej w wyniku różnych zdarzeń, a zatem

złożenie wymaganego oświadczenia majątkowego – niekoniecznie na „urzędowym

druku” (porównaj między innymi postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 marca

2007 r. V CZ 11/07, niepubl.) – jest niezbędnym warunkiem merytorycznego

rozpoznania wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych.

Słusznie także Sąd Okręgowy, doręczając pełnomocnikowi powoda

zarządzenie o zwrocie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, wezwał go do

uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej w terminie tygodniowym pod rygorem

odrzucenia skargi. Nie jest bowiem trafne stanowisko strony pozwanej, że Sąd

powinien w takiej sytuacji zastosować w drodze analogii przepis art. 112 ust. 3

u.k.s.c. i doręczyć pełnomocnikowi powoda tylko odpis zarządzenia o zwrocie

wniosku o zwolnienie od kosztów, a pełnomocnik ma obowiązek samodzielnego

obliczenia należnej opłaty i uiszczenia jej, bez wezwania sądu, w terminie

tygodniowym od dnia doręczenia zarządzenia o zwrocie wniosku o zwolnienie od

kosztów, pod rygorem odrzucenia skargi kasacyjnej. Jak słusznie przyjmuje się

w literaturze, przepis art. 112 ust. 3 u.k.s.c. nie dotyczy sytuacji odrzucenia ani

zwrotu wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych, a jedynie oddalenia takiego

wniosku, a zatem w razie zwrotu wniosku sąd obowiązany jest wezwać

zawodowego pełnomocnika do uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej w terminie

tygodniowym pod rygorem odrzucenia skargi. Podzielając to stanowisko trzeba

podkreślić, że niedopuszczalne jest stosowanie w drodze analogii przepisu

procesowego przewidującego niekorzystne dla strony skutki w postaci odrzucenia

środka odwoławczego, w ściśle określonej w tym przepisie sytuacji, do sytuacji

zbliżonych ale innych. Inna jest bowiem sytuacja gdy wniosek o zwolnienie od

kosztów sądowych został merytorycznie rozstrzygnięty i oddalony a inna gdy

wniosek, bez merytorycznego rozpoznania, został zwrócony. Zgodnie z art. 130 § 2

zd. 2 k.p.c. zwrócony wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych nie wywołuje

żadnych skutków, jakie ustawa wiąże z jego wniesieniem, nie można więc,

w drodze analogii, wiązać z nim niekorzystnych dla strony skutków, jakie ustawa

przewiduje dla oddalonego wniosku.

Rację ma natomiast skarżący zarzucając bezpodstawne odrzucenie skargi

kasacyjnej przed rozpoznaniem przez Sąd Okręgowy złożonego w czasie biegu

terminu do uiszczenia opłaty od skargi, kolejnego wniosku powoda o zwolnienie od

kosztów sądowych, do którego złączone zostało wymagane oświadczenie o stanie

majątkowym powoda.

W razie złożenia kolejnego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych

w czasie biegu terminu do uiszczenia należnej opłaty, sąd ma bowiem obowiązek

ustosunkowania się do tego wniosku w sposób formalny albo merytoryczny przez

wydanie odpowiedniego orzeczenia. Zgodnie z art. 112 ust. 4 u.k.s.c., jedynie

wniosek, oparty na tych samych okolicznościach, nie ma wpływu na bieg terminu

do opłacenia pisma, jednak, czy taka sytuacja występuje w rozpoznawanej sprawie

musi ocenić sąd i dać temu wyraz w stosownym orzeczeniu. Nie jest bowiem

możliwa ocena, czy skarga kasacyjna podlega odrzuceniu z powodu nie uiszczenia

należnej opłaty, przed rozstrzygnięciem, czy kolejny wniosek o zwolnienie od

kosztów miał wpływ na bieg terminu do jej opłacenia. Należy przy tym zwrócić

uwagę, że art. 107 u.k.s.c., stwierdzający niedopuszczalność ponownego

domagania się przez stronę zwolnienia od kosztów z powołaniem się na te same

okoliczności i przewidujący odrzucenie takiego ponownego wniosku, dotyczy

jedynie sytuacji, gdy poprzedni wniosek został oddalony. W rozpoznawanej sprawie

poprzedni wniosek powoda o zwolnienie od opłaty od skargi kasacyjnej został

zwrócony, a więc, jak wskazano wyżej, nie wywołał żadnych skutków, jakie ustawa

wiązała z jego wniesieniem.

Ponieważ Sąd Okręgowy w żaden sposób nie rozstrzygnął kolejnego

wniosku powoda o zwolnienie od kosztów sądowych, wniesionego w czasie biegu

terminu do uiszczenia opłaty od skargi kasacyjnej, przedwczesne było odrzucenie

skargi z powodu nie uiszczenia tej opłaty. Prowadziło to do uchylenia zaskarżonego

postanowienia na podstawie art. 39815 w zw. z art. 3941 § 3 k.p.c.