II CZ 102/16 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 102/16 POSTANOWIENIE Dnia 12 października 2016 r.Sąd Najwyższy w składzie: SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)‎SSN Jan Górowski‎SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca) w sprawie z powództwa A. M. i W. G.‎przeciwko J. G. i E. G.‎o zachowek,‎po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 12 października 2016 r.,‎zażalenia powodów na postanowienie Sądu Okręgowego w K.‎z dnia 6 czerwca 2016 r., sygn. akt WSC (…), oddala zażalenie i zasądza od każdego z powodów na rzecz pozwanego J. G. kwotę 2400 (dwa tysiące czterysta) zł tytułem kosztów postępowania zażaleniowego.

UZASADNIENIE

Powodowie A. M. i W. G. wystąpili przeciwko pozwanym J. G. (bratu powodów) i E. G. (bratowej powodów) z powództwem o zapłatę na ich rzecz zachowków po ojcu K. G. Sąd Rejonowy w K. wyrokiem z dnia 2 lutego 2015 r. zasądził od pozwanego J. G. na rzecz powodów kwoty po 62.770,83 z odsetkami ustawowymi od wskazanych w wyroku kwot i dat, oddalił powództwo w pozostałym zakresie w stosunku do J. G. oraz w całości w stosunku do E. G. oraz orzekł o kosztach. Wysokość zachowku obliczył od wartości składników majątkowych, które spadkodawca darował pozwanym do majątku wspólnego.

Na skutek apelacji pozwanego J. G. Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 1 lutego 2016 r. zmienił orzeczenie Sądu pierwszej instancji obniżając zachowki zasądzone od pozwanego na rzecz powodów do kwot po 41.302,10 zł z odsetkami ustawowymi, wskazując na błąd matematyczny w obliczeniach dokonanych przez Sąd Rejonowy. W pozostałej części apelację oddalił.Powodowie zaskarżyli wyrok Sądu Okręgowego skargą kasacyjną, której zakres określili następująco: „w części dotyczącej J. G. zmieniającej wyrok Sądu Rejonowego w K. w sprawie I C (…), tj. co do pkt I oraz w części zasądzającej koszty postępowania apelacyjnego tj. co do punktu III”.

Wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku we wskazanej części i przekazanie sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania lub o rozstrzygniecie co do jej istoty poprzez oddalenie apelacji pozwanego w całości i stosowne orzeczenie o kosztach procesu. Wartość przedmiotu zakażenia oznaczyli jako 2 x 62.771 zł, wyjaśniając w uzasadnieniu, że substrat zachowku został błędnie obliczony przez Sąd drugiej instancji, a roszczenie powodów było uzasadnione w kwocie po 68.395,83 zł, jednak ze względu na treść art. 384 k.p.c. powodowie ograniczają je do kwot po 62.770,83 zł.

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 6 czerwca 2016 r. odrzucił skargę kasacyjną powodów jako niedopuszczalną i zasądził od nich na rzecz pozwanego J. G. koszty postępowania kasacyjnego. Wyjaśnił, że dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o prawa majątkowe uzależniona została od wartości przedmiotu zaskarżenia, która wynosić musi co najmniej 50.000 zł (art. 3982 k.p.c.). Współuczestnictwo procesowe powodów, którzy dochodzą roszczeń o zachowek po tym samym spadkodawcy, jest współuczestnictwem formalnym, obejmuje jednorodzajowe samodzielne roszczenia dochodzone na jednakowej podstawie faktycznej i prawnej.

O dopuszczalności skargi kasacyjnej nie decydowała w tym wypadku suma wartości przedmiotów zaskarżenia, ale wartość każdego z nich z osobna. Sąd Okręgowy stwierdził, że powodowie błędnie określili wartość przedmiotu zaskarżenia, ponieważ wskazana przez nich kwota 2 x 62.771 zł określona została w oparciu o kwotę należności głównej zasądzoną na ich rzecz przez Sąd pierwszej instancji. Zmiana wyroku dokonana przez Sąd drugiej instancji polegała na zasądzeniu na rzecz powodów kwot po 41.302,10 zł z odsetkami. Uwzględniona część roszczenia (41.302,10 zł) nie może być wliczana do wartości przedmiotu zaskarżenia, bo nie stanowi o interesie prawnym powodów, którzy domagają się uzyskania korzystniejszego orzeczenia.

Sąd Okręgowy ustalił, że rzeczywista wartość przedmiotu zaskarżenia odpowiada różnicy pomiędzy kwotą zasądzoną na rzecz powodów pierwotnie a kwotą zmienioną, przyznaną im w postępowaniu apelacyjnym i - po odpowiednim zaokrągleniu - wynosi dla każdego z powodów 21 469 zł. W związku tym, że wartość ta nie sięga 50 000 zł - skarga kasacyjna powodom nie przysługiwała. W zażaleniu powodowie zarzucili naruszenie art. 19 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3982 § 1 k.p.c. i wnieśli o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

W odpowiedzi na zażalenie pozwany wniósł o jego oddalenie oraz o zasądzenie od każdego z powodów na jego rzecz kosztów postępowania zażaleniowego. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Argumentacja skarżących opiera się na założeniu, że skoro kwestionują sposób obliczenia substratu zachowku, to wartość przedmiotu zaskarżenia należy liczyć od całości żądania. Takie rozumowanie, być może w założeniu nawiązujące do koncepcji przyjmowanych w tzw. postępowaniach działowych, prowadzonych w trybie nieprocesowym, nie znajduje żadnego uzasadnienia w rozpatrywanej sprawie.

Przedmiot zaskarżenia określa zgłoszone żądanie ujęte we wniosku kasacyjnym. Powodowie domagają się w nim uchylenia wyroku Sądu Okręgowego w części zmieniającej wyrok Sądu Rejonowego. Zmiana polegała na umniejszeniu kwoty zasądzonej przez Sąd pierwszej instancji o 21.468,73 zł, do kwoty 41.302,10 zł. Nie budzi więc wątpliwości, że wartość przedmiotu zaskarżenia stanowi kwota, o którą mniej zachowku przyznano powodom. Dodatkowo należy zwrócić uwagę, że w związku ze sposobem sformułowania wyroku przez Sąd Okręgowy wątpliwe jest, czy w ogóle wyrok ten zawiera rozstrzygnięcie, które zaskarżone zostało przez powodów.

Konsekwencją obniżenia przez Sąd Okręgowy wysokości zachowku przypadającego powodom powinno być oddalenie ich powództwa zakresie, w jakim nie zostało uwzględnione po zmianie - czy to przez wyraźne rozstrzygnięcie o jego oddaleniu, czy też przez dokonanie jednocześnie zmiany punktu 2-go wyroku Sądu Rejonowego, tak, by jasne było, że Sąd Okręgowy włączył do tego rozstrzygnięcia część powództwa ujętą z punktu pierwszego wyroku Sądu Rejonowego na skutek dokonanej zmiany. Niezamieszczenie orzeczenia o oddaleniu tej (obecnie skarżonej) części powództwa w żadnej w tych form powoduje, że wyrok nie zawiera tzw. substratu zaskarżenia, czyli rozstrzygnięcia, które może być podważane skargą kasacyjną.

Jest to pierwotna podstawa odrzucenia skargi kasacyjnej.Z tych przyczyn zażalenie powodów podlegało oddaleniu na podstawie art. art. 3941 § 3 i art. 39814 § 1 k.p.c., jako nieuzasadnione. Orzeczenie o kosztach postępowania zażaleniowego wynika z postanowień art. 3941 § 3 w zw. z art. 39821, art. 391 § 1, art. 98 § 1 i 3 oraz art. 99 k.p.c. jw r.g.