II CZ 101/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CZ 101/08

POSTANOWIENIE

Dnia 19 lutego 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Kazimierz Zawada (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Iwona Koper

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z powództwa A.O.

przeciwko Gminy R.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lutego 2009 r.,

zażalenia powoda

na postanowienie Sądu Apelacyjnego

z dnia 15 września 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie.

Uzasadnienie

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 15 września 2008 r. powołując się na

art. 1302 § 3

w związku

z art. 373 k.p.c. odrzucił apelację powoda.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że pełnomocnik powoda oznaczył wartość przedmiotu

zaskarżenia na kwotę 1 112 628,63 zł, tj. określił ją bez wymaganego przez art.

1261 §3 k.p.c. zaokrąglenia w górę do pełnego złotego. W konsekwencji również

opłata od apelacji została uiszczona w kwocie niezaokrąglonej do pełnego złotego,

co stanowiło naruszenie dyspozycji art. 21 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (Dz. U. nr 167, poz. 1398 ze zm. –

dalej: „u.k.s.c.”) - poddanej sankcji określonej w art. 1302 § 3 k.p.c.

W zażaleniu na to postanowienie strona powodowa podniosła następujące ujęte alternatywnie - zarzuty:

- błędnej wykładni art. 1302 § 3 k.p.c. przez uznanie, że środek zaskarżenia

wniesiony przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, który

opłacono bez zaokrąglenia w górę do pełnego złotego, podlega odrzuceniu;

- zastosowanie zamiast art. 45 ust. 1 oraz art. 78 w związku z art. 8 ust. 2

Konstytucji niezgodnych z Konstytucją przepisów art. 1302 § 3 i art. 21 u.k.s.c.;

- niezastosowanie art. 193 Konstytucji

i art. 3 ustawy z dnia 1 sierpnia

1997 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. nr 102, poz. 643 ze zm.), z których

wynikał obowiązek zwrócenia się do Trybunału Konstytucyjnego z pytaniem

prawnym o zgodność art. 1302 § 3 k.p.c. z Konstytucją.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wejście w życie w dniu 2 marca 2006 r. ustawy z dnia 28 lipca 2005 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych przyniosło wiele zmian w porównaniu

z wcześniejszym stanem prawnym. Zmianą radykalną było w szczególności

wprowadzenie obowiązku „samoobliczania” opłat stosunkowych od wartości

przedmiotu sporu lub od wartości zaskarżenia przez stronę reprezentowaną przez

adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego. Obowiązek taki wprowadzał

art. 1302 k.p.c., dodany przez art. 126 pkt 12 u.k.s.c. Wniesienie przez adwokata,

radcę prawnego lub rzecznika patentowego nienależycie opłaconego środka

zaskarżenia podlegającego opłacie w wysokości stałej lub stosunkowej od wartości

przedmiotu zaskarżenia poddane zostało w nowo ustanowionym art. 130 2 §3 k.p.c.

sankcji w postaci odrzucenia. Obowiązujący wcześniej art. 17 zdanie drugie ustawy

z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych (jedn. tekst:

Dz. U. z 2002 r. nr 9, poz. 88 ze zm.) obejmował sankcją w postaci odrzucenia

a limine

jedynie wniesienie przez adwokata lub radcę prawnego nienależycie

opłaconego środka zaskarżenia podlegającego opłacie w wysokości stałej. Zakres

przypadków, w których środek zaskarżenia podlegał zgodnie z tym przepisem

opłacie w wysokości stałej, był przy tym stosunkowo nieduży. Mieściły się tu,

rzadsze niż obecnie, przypadki, w których środek zaskarżenia podlegał opłacie

stałej, lub określonemu ułamkowi takiej opłaty.

O ile przewidziana w art. 17 zdanie drugie ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r.

o kosztach sądowych w sprawach cywilnych sankcja w postaci odrzucenia a limine

nienależycie opłaconego środka zaskarżenia wniesionego przez zawodowego

pełnomocnika nie budziła wątpliwości, o tyle nasuwała je od samego początku

analogiczna sankcja ustanowiona w art. 1302 k.p.c. w odniesieniu do nieznanego

wcześniej przypadku opłaty w wysokości stałej, jakim jest uregulowana w art. 14

u.k.s.c. (i była także w jego pierwotnej postaci oraz w świetle pierwotnego

brzmienia art. 100 u.k.s.c.) opłata podstawowa, oraz w odniesieniu do

niepodlegającej wcześniej „samoobliczeniu” opłaty stosunkowej. Sankcji tej

zarzucano nadmierny rygoryzm, nie dający się pogodzić z niektórymi normami

konstytucyjnymi.

Wskazywano

w

szczególności,

że

błąd

zawodowego

pełnomocnika, polegający na nieuiszczeniu niewielkiej, bo wynoszącej tylko 30 zł,

opłaty podstawowej lub na nieprawidłowym obliczeniu opłaty stosunkowej nie

powinien pociągać za sobą od razu aż tak surowej sankcji, godzącej przede

wszystkim w samą stronę. Także bowiem w działalności profesjonalnej zdarzają się

pomyłki, dlatego należało wprowadzić przede wszystkim mechanizm sprawnego ich

usuwania, a nie przewidywać od razu surowe ich sankcjonowanie. Krytyka ta

zaowocowała nowelizacją art. 1302

k.p.c., polegającą na

uchyleniu § 3 i –

w konsekwencji - rozszerzeniu zakresu zastosowania §1 i 2 także na przypadki

objęte wcześniej uchylonym §3; zgodnie z tą nowelizacją, również zatem

nienależycie opłacone pismo zawodowego pełnomocnika, zawierające środek

zaskarżenia, podlega zwrotowi z możliwością uzupełnienia braku ze skutkiem od

daty pierwotnego wniesienia. Nowelizacja ta, dokonana przez art. 1 pkt 3 lit. a

ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 234, poz. 1571), wejdzie w życie

jednak dopiero w dniu 1 lipca 2009 r. (por. art. 9 tej ustawy).

W ocenie Trybunału Konstytucyjnego, obowiązujący jeszcze art. 130 2 §3

k.p.c. w zakresie, w jakim przewiduje, że sąd odrzuca nie opłaconą apelację

wniesioną przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego, bez

uprzedniego wezwania do uiszczenia należnej opłaty, jest zgodny z art. art. 2, 45

ust. 1, art. 77 ust. 2 i art. 78 Konstytucji (wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia

17 listopada 2008 r., SK 33/07, Dz. U. nr 207, poz. 1307; zob. także uzasadnienie

wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 20 grudnia 2007 r., P 39/06, OTK-A

2007, nr 11, poz.161, oraz uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

26 czerwca 2008 r., OTK-A 2008, nr 5, poz. 86).

Uznany za zgodny z wymienionymi wyżej normami konstytucyjnymi

art.

1302 § 3 k.p.c. uzasadnia, mimo wskazanych wyżej wątpliwości co do trafności

posłużenia się przez ustawodawcę określoną w nim sankcją, odrzucenie

wniesionego przez zawodowego pełnomocnika środka zaskarżenia także w razie

nieznacznego braku w należytym jego opłaceniu (por. postanowienia Sądu

Najwyższego:

z dnia 30 maja 2007 r., I CZ 48/07, LEX nr 346195, z dnia

16 kwietnia 2008 r., V CZ 18/08, niepubl., z dnia 4 września 2008 r., IV CZ 69/08,

LEX nr 465910, oraz uzasadnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia

17 listopada 2008 r., SK 33/07 - jeszcze niepubl.). Istotą bowiem takich regulacji,

jak omawiana, jest ustanowienie ścisłej granicy decydującej o spełnieniu

wymaganej przesłanki. Podobnie zatem jak bardzo nawet

nieduże opóźnienie

w dochowaniu terminu ustanowionego do wniesienia środka zaskarżenia, również

bardzo nawet nieduży brak w należytym opłaceniu środka zaskarżenia powinien

prowadzić do odrzucenia tego środka. Mówiąc obrazowo, jest tu podobnie, jak

w razie spóźnienia się na pociąg; nie może, jak widomo, odjechać pociągiem

zarówno ten, kto spóźnił się godzinę, jak i ten, kto spóźnił się tylko sekundę.

Nie ma jednak uzasadnionych podstaw do akceptacji aprobowanego

w zaskarżonym postanowieniu - w ślad za uchwałą Sądu Najwyższego z dnia

22 listopada 2006 r., III CZP 83/06 (OSNC 2007, nr 7-8, poz. 106), i nawiązującymi

do niej postanowieniami Sądu Najwyższego: z dnia 30 maja 2007 r., I CZ 57/07

(LEX nr 351201), z dnia 22 czerwca 2007 r., V CZ 60/07 (niepubl.), z dnia 7 maja

2008 r., II CZ 23/08 (niepubl.), i z dnia 28 listopada 2008 r., V CZ 78/08 (niepubl.) –

stosowania art. 1302 §3 k.p.c. w razie uiszczenia przez adwokata, radcę prawnego

lub rzecznika patentowego opłaty stosunkowej w wysokości określonej w art. 13

u.k.s.c. bez przewidzianego w art. 21 u.k.s. zaokrąglenia w górę do pełnego

złotego.

Przyjęte w art. 21 u.k.s.c. rozwiązanie znajdowało się dawniej w art. 26

ustawy z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych;

w ostatniej swojej wersji przepis ten nakazywał zaokrąglenie wzwyż do pełnej

dziesiątki groszy. To tradycyjnie przyjmowane w prawie polskim uregulowanie,

nakazujące zaokrąglenie obliczonej opłaty sądowej w górę, mające praktyczne

znaczenie jedynie w odniesieniu do opłat stosunkowych, podyktowane jest

względami praktycznymi. Ma na celu ułatwienie prowadzenia księgowości oraz

ułatwienie dokonywania opłaty w formie gotówkowej. Racje te były ważne

zwłaszcza dawniej, kiedy dość często dokonywano opłaty w formie gotówkowej

i gdy nie używano w księgowości programów komputerowych. Obecnie ich

doniosłość praktyczna znacznie zmalała. Przy tym dopóki nie istniał obowiązek

„samoobliczania”

opłaty

stosunkowej

przez

zawodowych

pełnomocników,

i wysokość tej opłaty określał przewodniczący sądu, w praktyce nie występowały

żadne trudności w stosowaniu przepisu nakazującego zaokrąglenie opłaty.

Wskazane wyżej racje leżące u podstaw art. 21 u.k.s.c. nie pozwalają na

uznanie kwoty, będącej wynikiem zaokrąglenia, za część opłaty sądowej poddaną

sankcji określonej w art. 1302 §3 k.p.c., ponieważ nie jest ona w istocie elementem

opłaty sądowej, lecz stanowi jedynie dopłatę do niej uzasadnioną względami

„techniczno-organizacyjnymi”. Obowiązek ponoszenia kosztów sądowych służy

w szczególności

eliminowaniu

dochodzenia

roszczeń

oczywiście

nieuzasadnionych i ograniczeniu pieniactwa, jak też pokryciu przynajmniej

częściowemu (cel fiskalny) funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości (por. pkt

III.7.2. uzasadnienia wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 17 listopada 2008 r.,

SK 33/07). W przypadku opłaty stosunkowej realizacji tych funkcji służy obowiązek

wniesienia kwoty w wysokości określonej zgodnie z art. 13 u.k.s.c., niewielkiej zaś

sumie dopłacanej do niej w wyniku zaokrąglenia, mieszczącej się obecnie

w przedziale od 1 grosza do 99 groszy, przyświecają, jak wiadomo, inne, jedynie

techniczno-organizacyjne cele. Dlatego bardzo surowa sankcja przewidziana w art.

1302 §3 k.p.c. może być stosowana tylko w razie nienależytego uiszczenia opłaty

stosunkowej w zakresie przewidzianym w art. 13 u.k.s.c. Poddanie braku

zaokrąglenia opłaty sądowej tej sankcji podważałoby sens art. 21 u.k.s.c.

Z przepisu mającego usprawnić wniesienie i zaksięgowanie opłaty sądowej stałby

się on regulacją utrudniającą w sposób istotny i niezamierzony przez ustawodawcę

funkcjonowanie wymiaru sprawiedliwości. Powyższej oceny nie podważają

trudności w wyegzekwowaniu „zaokrąglenia” opłaty, w świetle obowiązującego

obecnie prawa, w inny sposób. Lepszym rozwiązaniem tych trudności jest

zastosowanie art. 122 pkt 2 u.k.s.c., pozwalającego niewszcząć bezcelowej

egzekucji należności sądowych w kwocie od 1 do 99 groszy, niż zastosowanie art.

1302 § 3 k.p.c. i na jego podstawie odrzucenie środka zaskarżenia ze względu na

niezaokrąglenie o taką kwotę wniesionej opłaty.

Podsumowując, art. 1302 § 3 k.p.c. nie ma zastosowania w razie wniesienia

przez adwokata, radcę prawnego lub rzecznika patentowego opłaty stosunkowej

w wysokości określonej zgodnie z art. 13 u.k.s.c. bez zaokrąglenia w sposób

przewidziany w art. 21 u.k.s.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 w związku z art.

3941 § 3 k.p.c. orzekł jak w sentencji.