II CSKP 966/23 · Sąd Najwyższy

II CSKP 966/23 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 9 kwietnia 2025 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Mariusz Łodko (przewodniczący)‎SSN Marcin Łochowski‎SSN Dariusz Pawłyszcze (sprawozdawca)Protokolant Anna Młyniec po rozpoznaniu na rozprawie 9 kwietnia 2025 r. w Warszawie‎skargi kasacyjnej B. spółki akcyjnej w W.‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 8 października 2021 r., VII AGa 228/20,‎wydanego w sprawie z powództwa W.P. i D. GmbH w W.‎przeciwko B. spółki akcyjnej w W.‎o zapłatę, 1. odrzuca skargę kasacyjną w części dotyczącej pkt I. zaskarżonego wyroku;

2. uchyla zaskarżony wyrok w pkt II. i III. oraz przekazuje sprawę w tej części do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Marcin Łochowski Mariusz Łodko Dariusz Pawłyszcze (Ł.W.)

UZASADNIENIE

Wyrokiem z 20 listopada 2019 r. Sąd Okręgowy w Warszawie zasądził od pozwanego banku na rzecz powodów (sprzedawcy i kupującego) 114 760 zł z odsetkami z tytułu odszkodowania za dopuszczenie do wypłacenia nieustalonej osobie 230 000 zł, stanowiących cenę należną sprzedawcy od kupującego. Sąd ten zmniejszył odszkodowanie o 50% ze względu na przyczynienie się powodów do powstania szkody.Wyrokiem z 8 października 2021 r. Apelacyjny w Warszawie sprostował w wyroku Sądu Okręgowego nazwę pozwanego i oddalił jego apelację.Sąd ten ustalił, że jeden z powodów był stałym dostawcą drugiego z powodów.

W sierpniu 2015 r. sprzedawca dostarczył kupującemu towar za umówioną cenę 235 500 zł oraz załączył fakturę VAT z terminem zapłaty do 23 sierpnia 2015 r. Nieustalona osoba założyła konto poczty elektronicznej z takim samym adresem jak kupujący, jedynie z literą „q” zamiast „g” w części adresu tożsamej z elementem firmy kupującego. Z tego konta sprzedawca otrzymał prośbę o ponowne wystawienie faktury, co uczynił i odesłał e-mailem na adres, z którego otrzymał prośbę. Nieustalona osoba przerobiła fakturę w formie elektronicznej przez zmianę numeru rachunku do zapłaty ceny na rachunek w pozwanym banku, a następnie wysłała przerobioną fakturę kupującemu z konta e-mail sprzedawcy.

Sąd nie ustalił, w jaki sposób nieustalonej osobie udało się skorzystać z konta e-mail sprzedawcy.Sprzedawca twierdzi, że bezskutecznie usiłował skontaktować się z kupującym w celu potwierdzenia zmiany numeru rachunku bankowego do zapłaty ceny. Wobec braku kontaktu kupujący 24 sierpnia 2015 r. złożył w swoim banku polecenie przelewu 235 500 zł na rachunek wskazany w przerobionej fakturze jako odbiorcę wskazując sprzedawcę.Tymczasem rachunek ten w pozwanym banku został założony 7 lipca 2015 r. przez osobę legitymującą się niepodpisanym paszportem Republiki Mali na nazwisko A.W..

Osoba ta na umowie rachunku bankowego i na karcie wzoru podpisu podpisała się jako „A.”, bez nazwiska. Posiadaczka rachunku wypłaciła z niego 230 000 zł, kolejno 26 sierpnia 2015 r. – 20 000 zł, 28 sierpnia 2015 r. – 20 000 zł i 29 sierpnia 2015 r. – 190 000 zł. Po wykryciu oszustwa bank zwrócił kupującemu 5730 zł.Sprzedawca i kupujący zawarli 4 października 2016 r. ugodę, na mocy której kupujący zapłacił sprzedawcy 117 500 zł, a reszta ceny miała zostać zapłacona pod warunkiem odzyskania przez kupującego sumy wpłaconej na rachunek prowadzony przez pozwany bank.Sprzedawca i kupujący wspólnie pozwali bank odbiorcy przelewu o zapłatę 229 520 zł z odsetkami z tytułu naprawienia szkody wyrządzonej bezpodstawną wypłatą 230 000 zł nieupoważnionej osobie.

Powodowie wnieśli o zasądzenie 117 750 zł na rzecz sprzedawcy i 111 770 zł na rzecz kupującego. Sąd pierwszej instancji zasądził 50% dochodzonych sum uznając, że powodowie swoją nieostrożnością przyczynili się do powstania szkody.Sąd odwoławczy uznał, że wypłacając 230 000 zł z rachunku założonego przez A.W. bank naruszył obowiązek dołożenia szczególnej staranności w zakresie zapewnienia bezpieczeństwa przechowywanych środków pieniężnych (art. 50 ust. 2 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe; dalej: „pr.bank.”) oraz art. 355 § 2 k.c.) i odpowiada wobec powodów za powstałą szkodę (art. 415 k.c.).

Sąd uznał, że w przypadku wpłynięcia na rachunek bankowy znacznej sumy, gdy posiadacz rachunku nie jest odbiorcą wskazanym w poleceniu przelewu, bank powinien wyjaśnić tę sprzeczność. Obowiązek wyjaśnienia tej sprzeczności istnieje zwłaszcza w przypadku założenia rachunku bezpośrednio przed wpływem na niego znacznych środków oraz złożenia przez jego posiadacza wzoru podpisu obejmującego tylko imię.Bank zaskarżył skargą kasacyjną wyrok Sądu drugiej instancji w całości i zarzucił naruszenie prawa materialnego:1) art. 144 ust. 1 i 2 w zw. z art. 143 ust. 1, 2 i 3 oraz w zw. z art. 2 pkt 29 i art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o usługach płatniczych (dalej:

„u.u.p.”) w brzmieniu do 11 sierpnia 2018 r. oraz art. 415 k.c. przez przyjęcie odpowiedzialności banku za szkodę powodów na podstawie art. 415 k.c., mimo uregulowania tej odpowiedzialności w ustawie o usługach płatniczych;2) art. 415 w zw. z art. 355 § 1 i 2 k.c. oraz art. 50 ust. 1 i 2 pr. bank. w zw. z art. 727 k.c. przez przyjęcie, że wypłata środków z rachunku bankowego posiadaczowi rachunku może być bezprawna;3) art. 415 w zw. z art. 361 § 1 k.c. przez przyjęcie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy działaniami banku a szkodą powodów;4) art. 362 w zw. z art. 355 § 2 k.c. przez zastosowanie art. 355 § 2 k.c. jako miernika staranności tylko banku, chociaż powodowie także są przedsiębiorcami i przy uwzględnieniu tej okoliczności powodowie przyczynili się do szkody w ponad 50%.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zamieszczone w wyroku odwoławczym postanowienie o sprostowaniu nie podlega zaskarżeniu skargą kasacyjną.

Bank objął to postanowienie zakresem zaskarżenia przez przeoczenie, gdyż pominął tę kwestię w skardze, która w tej części podlegała odrzuceniu (art. 3986 § 2 k.p.c.).Na podstawie art. 143 ust. 1 u.u.p. bank prowadzący rachunek bankowy zlecającego przelew (płatnika) jest zobowiązany do przekazania środków pieniężnych ze zlecenia płatniczego na rachunek wskazany w zleceniu „bez względu na dostarczone przez użytkownika inne informacje dodatkowe”. Tymi innymi informacjami są m.in. nazwa lub nazwisko odbiorcy. Zatem bank nie ma obowiązku sprawdzenia zgodności danych posiadacza rachunku z danymi odbiorcy wskazanymi w zleceniu płatniczym.

Z chwilą przekazania środków pieniężnych na wskazany rachunek („uznania rachunku”) posiadacz tego rachunku (odbiorca) ma prawo dysponowania tymi środkami, a bank nie ma prawa odmówić mu wypłaty (art. 727 k.c.).Zgodnie z art. 143 ust. 2 u.u.p. banki nie odpowiadają za skutki wskazania w zleceniu płatniczym nieprawidłowego numeru rachunku bankowego odbiorcy, a ich obowiązki ograniczają się do udzielenia płatnikowi pomocy w odzyskaniu sumy wpłaconej na nieprawidłowy rachunek, co jednak możliwe jest tylko dopóki środki te znajdują się na tym rachunku nieprawidłowego odbiorcy.

Jeżeli jednak posiadacz rachunku wypłacił już z niego środki przekazane mu przez pomyłkę i odmawia ich zwrotu (ewentualnie nie odpowiada na żądanie banku), bank może jedynie przekazać płatnikowi wszelkie posiadane dane o odbiorcy, w celu umożliwienia płatnikowi dochodzenia zwrotu (art. 143b u.u.p.). Powołany przez Sąd odwoławczy art. 50 ust. 2 pr.bank. stanowi o obowiązku zapewnienia bezpieczeństwa środków na rachunku bankowym wobec jego posiadacza, tj. zapewnienia takiej organizacji procesu wypłaty z rachunku, aby osoba nieuprawniona nie mogła dokonać wypłaty.

Obowiązek nie obejmuje osób wpłacających środki na cudzy rachunek.Ponadto w sprawach o odszkodowanie za nienależyte wykonanie zlecenia płatniczego (przede wszystkim za przekroczenie przewidzianego ustawą terminu) każdy z dwóch banków (płatnika i odbiorcy) odpowiada tylko wobec swojego klienta: bank prowadzący rachunek płatnika odpowiada wobec płatnika (art. 144 i 146 u.u.p.), a bank prowadzący rachunek odbiorcy wobec odbiorcy (art. 145 i 146 u.u.p.). Zatem pozwany bank, jako dostawca odbiorcy, nie posiada legitymacji biernej w stosunku do powodowego kupującego.

W postępowaniu apelacyjnym bank kwestionował także legitymację czynną sprzedawcy, który nie składał zlecenia płatniczego mającego być źródłem szkody. Zagadnienie legitymacji czynnej nie zostało objęte zarzutami kasacyjnymi i Sąd Najwyższy nie oceniał, czy wniesienie wspólnego pozwu wynikało z przeniesienia przez kupującego na sprzedawcę części swojej wierzytelności o odszkodowanie.W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy art. 143 i 144 u.u.p. nie zostały zmienione ustawą z dnia 22 marca 2018 r. o zmianie ustawy o usługach płatniczych oraz niektórych innych ustaw, która weszła w życie 11 sierpnia 2018 r.

Nowelizacja ta doprecyzowała obowiązki banków w zakresie pomocy w odzyskaniu od odbiorcy omyłkowo przelanej sumy, w szczególności wprowadziła jednoznaczny obowiązek banku odbiorcy przekazania płatnikowi, za pośrednictwem jego banku, danych odbiorcy omyłkowego zlecenia płatniczego. Zatem nie była istotna, podniesiona w skardze, konieczność rozstrzygnięcia sprawy na podstawie stanu prawnego obowiązującego w chwili wykonania zlecenia w 2015 r.Przed wejściem w życie ustawy o usługach płatniczych 24 października 2011 r. dominowała linia orzecznicza przyjmująca odpowiedzialność banku na zasadzie winy za wykonanie zlecenia płatniczego na rachunek nieprawidłowego odbiorcy, tj. uznająca niesprawdzanie zgodności numeru rachunku z danymi odbiorcy za nienależyte wykonanie polecenia w rozumieniu art. 64 pr.bank.

Jednak na podstawie art. 157 u.u.p. do Prawa bankowego został dodany art. 64 ust. 2 wyłączający stosowanie art. 64 pr.bank. do usług płatniczych uregulowanych w ustawie o usługach płatniczych.Artykuł 143 u.u.p. stanowił implementację art. 74 Dyrektywy 2007/64/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 13 listopada 2007 r. w sprawie usług płatniczych w ramach rynku wewnętrznego. Obecnie są prowadzone prace nad wprowadzeniem obowiązku sprawdzania przez banki zgodności danych odbiorcy ze zleceniem płatniczym (zob. Opinia Europejskiego Komitetu Ekonomiczno-Społecznego o odpowiednich projektach, ogłoszona w Dz.U.UE C z 2024 r., poz. 1594), lecz w chwili wykonania zlecenia i obecnie banki są zwolnione z odpowiedzialności za transakcje wykonane zgodnie z numerem rachunku wskazanym przez płatnika.

Ustawodawca unijny i polski przedłożyli szybkość obrotu (bank ma obowiązek wykonać zlecenie najpóźniej w następnym dniu roboczym) nad ryzyko pomyłki płatnika. Przy tym istnieje znikome ryzyko pomylenia się płatnika w jednej lub kilku cyfrach numeru rachunku odbiorcy, ponieważ numer ten zawiera cyfry kontrolne, co niemal wyklucza przypadkowe utworzenie numeru rzeczywiście istniejącego rachunku bankowego innego odbiorcy.Zaskarżony wyrok narusza art. 143 ust. 1 i 2 u.u.p. przez przypisanie bankowi odpowiedzialności z art. 415 k.c. za niesprawdzanie zgodności danych posiadacza rachunku z danymi odbiorcy wskazanymi w zleceniu płatniczym.

Powołana przez Sąd Apelacyjny okoliczność, że posiadacz rachunku w karcie wzoru podpisu zamieściła tylko swoje imię, nie zmienia treści obowiązków banku. Rozbudowanie podpisu o nazwisko „W.” nie utrudniłoby przywłaszczenia środków odbiorcy. Nie zachodzi zatem adekwatny związek przyczynowy utraty 230 000 zł z tym uchybieniem banku, o ile w ogóle dopuszczenie do zawarcia w podpisie tylko imienia może być uchybieniem. O kształcie swojego podpisu decyduje przecież autonomicznie posiadacz rachunku.Ze względu na brak bezprawności działań banku zbędna jest ocena pozostałych podstaw kasacyjnych.

Zaskarżony wyrok został uchylony na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. a skarżący nie wnosił o zmianę orzeczenia Sądu drugiej instancji. Marcin Łochowski Mariusz Łodko Dariusz Pawłyszcze (Ł.W.)[a.ł]