II CSKP 873/23 · Sąd Najwyższy

II CSKP 873/23 POSTANOWIENIE 24 stycznia 2024 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Władysław Pawlak‎SSN Monika Koba po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 24 stycznia 2024 r. w Warszawie‎skargi kasacyjnej J. L.‎od postanowienia Sądu Okręgowego w Zielonej Górze‎z 25 stycznia 2023 r., VI Ca 782/22,‎w sprawie z wniosku Prokuratora Rejonowego w Zielonej Górze‎z udziałem J. L.‎o zastosowanie obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, 1) uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Zielonej Górze do ponownego rozpoznania;

2) przyznaje adwokatowi T. K. od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego w Zielonej Górze kwotę 240 (dwieście czterdzieści) zł, powiększoną o podatek od towarów i usług we właściwej stawce, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawna udzieloną uczestnikowi w postępowaniu kasacyjnym.

UZASADNIENIE

Wnioskodawca Prokurator Rejonowy w Zielonej Górze wniósł o orzeczenie wobec J. L. obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu w stacjonarnym zakładzie lecznictwa odwykowego.Uczestnik J. L. nie zajął stanowiska co do wniosku.Postanowieniem z 7 lipca 2022 r. Sąd Rejonowy w Zielonej Górze uwzględnił wniosek.Sąd Rejonowy ustalił, że uczestnik ma 60 lat. Jest kawalerem, nie jest w związku, nie ma dzieci. Nie jest karany. Nie leczył się psychiatrycznie. Jego jedynym źródłem utrzymania są prace dorywcze. Mieszka z 90-letnią matką I.

L..Prokurator Rejonowy w Zielonej Górze prowadził postępowanie dotyczące znęcania się przez uczestnika nad matką zakończone umorzeniem. W związku ze stosowaniem przez uczestnika przemocy wobec matki wszczęte zostało postępowanie zmierzające do wydania tzw. Niebieskiej Karty.W miejscu zamieszkania uczestnika wielokrotnie interweniowała policja ze względu na wszczynanie przez niego awantur pod wpływem alkoholu,W okresie od 19 lipca 2019 r. do 8 czerwca 2020 r. uczestnik leczył się odwykowo od alkoholu w trybie niestacjonarnym. Odbył 14 sesji terapeutycznych, po czym przerwał leczenie bez podania przyczyn.

Uczestnik nie zachowuje abstynencji, nie podjął ponownie leczenia odwykowego.W stosunku do uczestnika toczyły się przed Sądem Rejonowym w Zielonej Górze postępowania o zastosowanie leczenia odwykowego: w sprawie RNs 126/14 zakończone postanowieniem z 3 listopada 2014 r. o zastosowaniu leczenia odwykowego w zakładzie niestacjonarnym i w sprawie RNs 87/18 zakończone postanowieniem z 28 listopada 2018 r. o zastosowaniu leczenia odwykowego w zakładzie niestacjonarnym.W opinii w przedmiocie uzależnienia od alkoholu wydanej po przeprowadzeniu badania 5 lutego 2022 r. biegli rozpoznali u uczestnika zespół zależności alkoholowej.

Uczestnik nie czuje się uzależniony. W stosunku do swojego postępowania i problemu alkoholowego jest bezkrytyczny. W ocenie biegłych uczestnik spełnia kryteria, aby objąć go zobowiązaniem do podjęcia leczenia odwykowego w warunkach stacjonarnych, gdyż podczas prób leczenia ambulatoryjnego nie zachowywał abstynencji. Po zastosowaniu leczenia stacjonarnego powinien kontynuować leczenie ambulatoryjne przez dwa lata pod kontrolą kuratora sądowego.Sąd przytoczył art. 26 w zw. z art. 24 ustawy z 26 października 1982 r. o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi (Dz.

U. Nr 35, poz. 230 z zm.) i stwierdził, że uczestnik spełnia przesłanki określone w tych przepisach i uzasadniające nałożenie na uczestnika obowiązku leczenia. Jest uzależniony i nie dostrzega choroby, jest bezkrytyczny wobec uzależnienia. Uzależnienie uczestnika jest szczególnie dotkliwe dla matki zamieszkującej z nim, wobec której uczestnik, będąc pod wpływem alkoholu, jest wulgarny, wszczyna awantury. Z tego powodu kilkukrotnie w ich miejscu zamieszkania interweniowała policja. Oznacza to, że także przesłanka społeczna uzasadnia objęcie uczestnika leczeniem.

Skoro wcześniejsze próby leczenia odwykowego uczestnika w warunkach ambulatoryjnych nie powiodły się, to zasadne jest objęcie uczestnika leczeniem stacjonarnym.Postanowieniem z 25 stycznia 2023 r. Sąd Okręgowy w Zielonej Górze oddalił apelację uczestnika od postanowienia Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy podzielił ustalenia i ocenę prawną sprawy przedstawioną przez Sąd Rejonowy.W skardze kasacyjnej od postanowienia z 25 stycznia 2023 r. uczestnik zarzucił, że orzeczenie to zostało wydane z naruszeniem prawa procesowego, tj.: art. 382 k.p.c. i art. 3271 § 1 pkt 1 k.p.c. w zw. art. 391 § 1 k.p.c., art. 232 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c., przez zaniechanie dokonania uzupełniających ustaleń faktycznych na podstawie zeznań świadków, o przesłuchanie których wnioskował Prokurator, a mianowicie I.

L., R. L., D. T. i M. C., w celu ustalenia czy uczestnik powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchyla się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny, a także przez niewskazanie innych dowodów, które miałyby doprowadzić do ustalenia powyższych okoliczności.Uczestnik wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Każda osoba może swobodnie decydować o swoim zdrowiu i postępowaniu, także jeśli ono wpływa destrukcyjnie na jej stan zdrowia.

Wkroczenie w tę sferę prywatności przez organy publiczne władczymi środkami jest uzasadnione wtedy, gdy stan zdrowia pewnej osoby ma negatywny wpływ na innych ludzi w jej otoczeniu. Z punktu widzenia normatywnego stosowanie przymusowego leczenia osób uzależnionych od alkoholu leży przede wszystkim w interesie społecznym i ma służyć usunięcia zagrożenia ze strony takich osób w sferze życia rodzinnego i społecznego. Założenie to realizuje regulacja w przytoczonym przez Sądy meriti art. 24 u.w.t.p.a., w świetle którego nie samo tylko uzależnienie od alkoholu uzasadnia objęcie uzależnionego przymusem leczenia, lecz nadto stwierdzenie, że osoba ta swoim postępowaniem, pozostającym w związku z uzależnieniem, powoduje rozkład życia rodzinnego, demoralizację małoletnich, uchyla się od obowiązku zaspokajania potrzeb rodziny albo systematycznie zakłóca spokój lub porządek publiczny.

Zobowiązanie, o którym mowa w art. 26 ust. 1 w związku z art. 24 u.w.t.p.a. ma charakter wyjątku od zasady dobrowolności leczenia, co oznacza, że przesłanki zastosowania tego przepisu muszą być wykładane ściśle i stosowane po wnikliwym zbadaniu okoliczności konkretnego przypadku, czego wymaga ochrona wolności i godności osobistej osób uzależnionych (zob. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 lipca 2006 r., K 43/05, OTK-A 2006, nr 7, poz. 78, uchwała Sądu Najwyższego - zasada prawna - z 22 czerwca 1984 r. III CZP 17/84, 1984, nr 12, poz. 208, postanowienia Sądu Najwyższego z 10 stycznia 2018 r., I CSK 538/17, z 14 września 2015 r., I CSK 351/15, z 25 marca 2015 r., II CSK 828/14, z 9 listopada 2007 r., V CSK 141/07, OSNC-ZD 2009, nr A, poz. 1).

Jest to tym bardziej konieczne, gdy wniosek uprawnionego podmiotu zmierza do zastosowania leczenia stacjonarnego, gdyż prowadzi ono do istotnego ograniczenia wolności osoby, która zostanie mu poddana. Do wniosku o wszczęcie postępowania w niniejszej sprawie, w celu wykazania przesłanek określonych w art. 26 ust. 1 w związku z art. 24 u.w.t.p.a., Prokurator dołączył zaświadczenia, że w stosunku do uczestnika w latach 2019-2021 nie toczyło się postępowanie w sprawach o wykroczenia, nie przebywał też w tym okresie w Izbie Wytrzeźwień oraz że do czerwca 2020 r. uczestnik stawiał się na sesje terapeutyczne w poradni leczenia uzależnień (od lipca 2019 r. do czerwca 2020 r. - 14 sesji), a Komisja Rozwiązywania Problemów Alkoholowych w Z. nie prowadziła w latach 2018-2021 postępowania, które by dotyczyło uczestnika.

Do wniosku dołączona została też sporządzona na polecenie Prokuratury Rejonowej przez psychologa opinia stwierdzająca uzależnienie uczestnika od alkoholu.Okolicznością, która w świetle danych wynikających z dokumentów omówionych wyżej miała realizować przesłanki społeczne orzeczenia o obowiązku poddania się przez uczestnika leczeniu było wyłącznie jego nieprawidłowe zachowanie się w stosunku do matki, z którą wspólnie zamieszkuje. O konfliktach uczestnika z matką relacjonowała notatka policyjna, z której wynikło, że w ostatnim okresie miało miejsce siedem interwencji w miejscu zamieszania uczestnika, o przeprowadzenie których wnosiły osoby bliskie I.

L.. Prokurator wnioskował o przeprowadzenie dowodów z akt postępowania, które prowadzi i zgromadzonych w nich protokołów przesłuchań świadków R. L., D. T., M. C.. Sąd uzyskał te akta do wglądu, po czym zwrócił je Prokuraturze. Od żadnej z osób zeznających w postępowaniu przygotowawczym, a w szczególności I. L., Sąd nie odebrał z zachowaniem zasady bezpośredniości zeznań na temat sposobu funkcjonowania uczestnika w jego miejscu zamieszkania i stosunku do osób najbliższych. Sąd dysponował wywiadem kuratora, który zastał uczestnika w trakcie prac w ogrodzie, odnotował, że czuje od niego alkohol, lecz poza tym nie dostrzegł jakichś nieprawidłowości w zachowaniu uczestnika.

Kurator nie przeprowadził rozmowy z matką uczestnika czy innymi osobami z kręgu jego bliskich lub sąsiadów, które by opisały nieprawidłowe funkcjonowania uczestnika w miejscu zamieszkania. Dzielnicowy, do którego Sąd zwrócił się o przeprowadzenie wywiadu poinformował, że pomimo wielokrotnych wizyt w miejscu zamieszkania uczestnika, nie zastał go w tym miejscu. Ani Sąd Rejonowy, ani Sąd Okręgowy, który orzekł w sprawie na posiedzeniu niejawnym, bez jakiegokolwiek uzupełnienia materiału dowodowego, nie poczyniły ustaleń na temat tego, czy uczestnik ma tytuł prawny do zamieszkiwania z matką inny niż wynikający z jej przyzwolenia na korzystanie z jej mieszkania, w jaki sposób uczestnik funkcjonuje w miejscu zamieszkania, jaki ma stosunek do matki, z którą zamieszkuje i czy przyczyną konfliktów z matką jest uzależnienie uczestnika od alkoholu.

Rozstrzygnięcie w przedmiocie nałożenia na uczestnika obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu, w szczególności w warunkach stacjonarnych, musi być poprzedzone zebraniem danych wskazujących na spełnienie przesłanki społecznej zastosowania tego środka.Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzeczono jak w sentencji. [SOP](r.g.)