II CSKP 2100/22 · Sąd Najwyższy

II CSKP 2100/22 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 10 stycznia 2025 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący)‎SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)‎SSN Dariusz Zawistowski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 10 stycznia 2025 r. w Warszawie‎skargi kasacyjnej […] spółki akcyjnej w W.‎od wyroku Sądu Apelacyjnego w Szczecinie I Wydział Cywilny‎z 16 grudnia 2021 r., I ACa 563/21,‎w sprawie z powództwa Z. D. i H. D.‎przeciwko […] spółce akcyjnej w W.‎o ustalenie i zapłatę oddalono skargę kasacyjną i zasądza od pozwanej na rzecz powodów tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego 2700,00 (dwa tysiące siedemset) zł z odsetkami w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas po upływie tygodnia od dnia doręczenia pozwanej odpisu postanowienia do dnia zapłaty. Grzegorz Misiurek Marta Romańska Dariusz Zawistowski

UZASADNIENIE

Sąd Okręgowy w Szczecinie wyrokiem z 14 kwietnia 2021 r. - uwzględniając powództwo Z. D. i H. D. skierowane przeciwko […] spółce akcyjnej w W. - ustalił, że umowa kredytu […] jest nieważna (pkt I), zasądził od pozwanej na rzecz powodów kwoty po 11071,62 zł z odsetkami ustawowymi za opóźnienie od 19 lutego 2020 r. do dnia zapłaty (pkt II) i orzekł ‎o kosztach procesu (pkt III), przyjmując za podstawę rozstrzygnięcia następujące ustalenia i wnioski.Powodowie […] zawarli […] umowę kredytu […], w celu sfinansowania zakupu na rynku wtórnym spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego […], zrefinansowania nakładów poniesionych w związku z zakupem tego lokalu, pokrycia kosztów przeprowadzenia w nim prac remontowych oraz kosztów okołokredytowych. […] Powodowie przy zawarciu umowy oświadczyli, że zapoznali się z zasadami spłaty kredytu, kryteriami zmiany stóp procentowych obowiązujących w banku i zasadami modyfikacji oprocentowania oraz są świadomi ryzyka kursowego i w pełni je akceptują.

Kredyt waloryzowany kursem CHF był dla nich najkorzystniejszy z oferowanych przez bank. […] Sąd Okręgowy, oceniając tak ustalony stan faktyczny, uznał powództwo ‎za usprawiedliwione. W skazał, że powodowie mają interes prawny w uzyskaniu ‎na podstawie art. 189 k.p.c. rozstrzygnięcia przesądzającego kwestię ważności umowy zawartej z bankiem. Pozwoli im ono usunąć definitywnie niepewną sytuacje prawną i zapobiec możliwym sporom w przyszłości. Samo powództwo o zapłatę kwestii tych nie przesądzałoby, gdyż żadna ze stron nie wypowiedziała umowy.

Sąd Okręgowy stwierdził, że postanowienia […] umowy, regulujące mechanizm indeksacji, przewidujące przeliczenie kwoty wypłaconego kredytu w PLN według kursu kupna CHF, zaś wysokości rat kapitałowo-odsetkowych zgodnie z kursem sprzedaży CHF - ustalonych w tabelach kursowych Banku - określały głownie świadczenia stron, nie były indywidualnie uzgodnione i nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Kształtowały prawa i obowiązki powodów ‎w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami i rażąco naruszający ich interesy ‎Nie precyzowały jasno sposobu i terminów ustalania kursu wymiany walut, ‎na podstawie którego zostały określone m.in. kwota kredytu oraz raty kapitałowo-odsetkowe.

Bank, będący profesjonalistą, nie wywiązał się należycie z ciążącego ‎na nim obowiązku informacyjnego wobec powodów – konsumentów. Zaniechał ujawnienia pełnych i rzetelnych informacji o zmianach kursu waluty waloryzacyjnej na przestrzeni dłuższego okresu poprzedzającego zawarcie umowy. Nie wyjaśnił, jak - przy możliwym maksymalnym kursie tej waluty - mogą kształtować ‎się ich zobowiązania, w szczególności wysokość miesięcznych rat oraz salda. Powodowie nie zostali również właściwie poinformowani o rzeczywistym ryzyku walutowym związanym z zawartą umową.

Jej treść została ukształtowana w sposób pozwalający stronie silniejszej (Bankowi) na jednostronnego określenie wysokości kwoty kredytu i rat kapitałowo–odsetkowych. Klauzule regulujące mechanizm indeksacji mają zatem charakter abuzywny w rozumieniu art. 3851 k.c. ‎a ich wyeliminowanie wyłącza możliwość utrzymania umowy. Spłaty dokonane przez powodów w wykonaniu nieważnej umowy stanowią świadczenia nienależne i jako takie podlegają zwrotowi ‎(art. 405 w związku z art. 410 § 1 i 2 k.c.). Suma tych spłat przewyższa kwoty dochodzone pozwem.

Powództwo jest więc usprawiedliwione również ‎co do wysokości dochodzonych roszczeń. Odsetki od zasądzonych kwot należą ‎się powodom od upływy terminu oznaczonego przez nich w wezwaniu pozwanej ‎do zapłaty (art. 481 k.c.). Sąd Apelacyjny, wyrokiem zaskarżonym skargą kasacyjną, oddalił apelację pozwanej od wyroku Sądu Okręgowego, aprobując ustalenia faktyczne przyjęte ‎za podstawę tego orzeczenia oraz ich ocenę prawną. W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.), pozwana wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku ‎w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Zarzuciła naruszenie: art. 3851 § 1 k.c.; art. 3851 § 1 w związku z art. 58 k.c.; ‎art. 3851 § 1 oraz art. 3852 i art. 3 ust. 1 Dyrektywy Rady 93/13/EWG ‎z dnia 5 kwietnia 1993 r. w sprawie nieuczciwych warunków w umowach konsumenckich (Dz. Urz. UE seria L z 1993 r.nr 95, s. 29 z późn. zm.; ‎dalej: „Dyrektywa 913/13”) w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c.; art. 58 § 1 w związku ‎z art. 3851 § 2 k.c.; art. 58 § 1 w związku z art. 5 k.c. 3851 § 2 w związku ‎z art. 5.k.c. oraz art. 189 k.p.c., art. 6 Dyrektywy 93/13 w zawiązku z art. 2 ‎i art. 32 Konstytucji oraz art. 3 Traktatu o Unii Europejskiej; art. 358 § 2 k.c. w związku z motywem 13 Dyrektywy 93/13 oraz art. 358 § 2 w związku z art. 3851 § 2 k.c.W odpowiedzi na skargę kasacyjną powodowie wnieśli o jej oddalenie.Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej zmierzały do podważenia oceny Sądu Apelacyjnego wskazującej na abuzywność postanowień umowy kredytu zawartej przez powódkę z poprzednikiem prawnym pozwanej oraz uznania, ‎że ich wyeliminowanie prowadzi do upadku całej umowy.

Wadliwości tej oceny ‎i wyprowadzonych z niej wniosków skarżąca upatrywała przede wszystkim ‎w niedostrzeżeniu różnicy między klauzulą ryzyka walutowego a klauzulą spreadową. Podniesione w tym zakresie zarzuty należało uznać za bezzasadne.Sąd Apelacyjny, dokonując oceny postanowień umowy kredytu zawartej przez strony pod kątem ich abuzywności, zaaprobował ustalenia i wnioski Sądu pierwszej instancji istotne z punktu widzenia tej oceny. Wynika z nich jednoznacznie, że treść postanowień umowy dotyczących waloryzacji kredytu kursem CHF, ‎w tym postanowień określających przeliczanie kursów walut, zgodnie z tabelą kursów Banku, nie były przedmiotem negocjacji i uzgodnień między stronami.

Pracownicy pozwanej nie wyjaśnili powodom (konsumentom) w sposób rzetelny mechanizmu waloryzacji. Nie przedstawili im, w jaki sposób wzrost kursu CHF w stosunku do kursu PLN może wpłynąć na wysokość kapitału kredytu i rat jego spłaty oraz jak może ‎ona zabezpieczyć się przez negatywnymi skutkami takiej zmiany. Bank posłużył ‎się gotowym wzorce umownym. Powodowie złożyli oświadczenie o świadomości ryzyka walutowego, gdyż było to warunkiem zawarcia umowy; nie mieli jednak wpływu na jego treść i nie rozumieli jego znaczenia.

Klauzule indeksacyjne ‎nie zostały sformułowane w sposób prosty i zrozumiały, umożliwiający oszacowanie wynikających z nich konsekwencji ekonomicznych, w szczególności całkowitego kosztu kredytu; kształtowały prawa i obowiązki powodów w sposób sprzeczny ‎z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy, gdyż pozostawiały pozwanej pełną swobodę w ustalaniu kursy waluty, wpływającego w sposób istotny ‎na całkowity koszt kredytu.W orzecznictwie Sądu Najwyższego obecnie nie budzi wątpliwości, ‎że klauzule przeliczeniowe zastrzeżone w umowie kredytu indeksowanego ‎lub denominowanego do waluty obcej określają główne świadczenie kredytobiorcy (zob. m.in. wyroki: z 11 grudnia 2019 r., V CSK 382/18; z 30 września 2020 r., ‎I CSK 556/18; z 13 kwietnia 2022 r.

II CSKP 15/22; z 11 maja 2022 r., II CSKP 285/22 i z 20 maja 2022 r., II CSKP 15/22 – nie publ.). Stanowisko to znajduje oparcie ‎w orzecznictwo TSUE (zob. m.in. wyroki: z 20 września 2017 r., C-186/16; ‎z 20 września 2018 r., C-51/17; z 14 marca 2019 r., C-118/17 ‎i z 3 października 2019 r., C-260/18). Jego aprobata nie może być uznana za przejaw naruszenia wskazanych przez skarżącą przepisów prawa materialnego. Z motywów zaskarżonego wyroku wynika wyraźnie, że postanowienia kształtujące mechanizm waloryzacji, w tym określające ryzyko walutowe oraz kursowe nie były sformułowane w sposób jasny i zrozumiały, w związku z czym zostały poddane kontroli pod kątem abuzywności i ocenione jako nieuzgodnione indywidualnie oraz wprowadzające rażącą dysproporcję praw i obowiązków kontraktowych na niekorzyść powodów.

Przesłanki tej oceny zostały rozważone ‎z uwzględnieniem – istotnych dla jej prawidłowego przeprowadzenia - kryteriów wypracowanych w orzecznictwie Sądu Najwyższego oraz TSUE. Ocena ta została wyrażona w związku z twierdzeniem skarżącej, że klauzule przeliczeniowe zawarte w umowie kredytu nie określają głównych świadczenia stron. Skarżąca nie wykazała, że kontrola abuzywności tych klauzul - w istocie określających główne świadczenia stron – powinna uwzględniać inne przesłanki niż dostrzeżone przez Sąd Apelacyjny.

Nie podniosła również argumentów podważających skutecznie wyprowadzonego ‎z tej kontroli wniosku, że sporne klauzule nie zostały sformułowane w sposób jednoznaczny. Wbrew jej zapatrywaniu, ocena ta była wynikiem rozważenia postanowień umownych kształtujących tę klauzulę zarówno w aspekcie przejrzystości pod względem formalnym i gramatycznym, jak i w kontekście możliwości oddziaływania na świadomość konsumenta następstw ekonomicznych ich zastosowania. Poniesione przez skarżącą argumenty nie mogły zatem usprawiedliwiać odmiennego – wadliwego – założenia, na którym oparte zostały zarzuty naruszenia prawa materialnego.

Niedozwolone postanowienia umowne są od początku, z mocy samego prawa, dotknięte bezskutecznością na korzyść konsumenta, który może udzielić następczo świadomej i wolnej zgody na to postanowienie, przywracając ‎mu skuteczność z mocą wsteczną. W sprawie niniejszej powodowie zgody takiej ‎nie wyrazili; przeciwnie, sprzeciwili się przyjęciu takiego rozwiązania. W orzecznictwie wskazuje się, że wyeliminowanie niedozwolonych klauzul kształtujących mechanizm indeksacji i uznanie za wiążące pozostałych postanowień umowy prowadziłoby do przekształcenia kredytu złotowego indeksowanego ‎lub denominowanego do waluty obcej w zwykły kredyt złotowy, jednak oprocentowany według stawki powiązanej ze stawką LIBOR, a więc tak daleko idącej zmiany umowy kredytu, że stałaby się ona umową o odmiennej istocie i charakterze.

Podkreśla się przy tym, że w rozważanym przypadku zastosowanie w umowie kredytu złotowego oprocentowania według stawki LIBOR byłoby sprzeczne z naturą stosunku prawnego zawiązanego przez strony. Skoro zaś po wyeliminowaniu tego rodzaju klauzul utrzymanie umowy o charakterze zamierzonym przez strony nie jest możliwe, to nie można uznać, że strony pozostają związane umową w pozostałej części. W takiej sytuacji zachodzi podstawa do stwierdzenia nieważności umowy kredytu (zob. m.in. uchwały Sądu Najwyższego: z 16 lutego 2012 r., III CZP 11/20, OSNC 2021, nr 6, poz. 40 oraz z 7 maja 2021 r.

– zasada prawna - III CZP 6/21, OSNC 2021, nr 9 poz. 56, oraz wyroki Sądu Najwyższego: z 22 stycznia 2016 r., ‎I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134; z 13 kwietnia 2022 r., II CSKP 15/22 ‎i z 10 maja 2022 r., II CSKP 285/22 - nie publ.).Możliwości usunięcia luki w umowie nie stwarza art. 358 § 2 k.c., wprowadzony do Kodeksu cywilnego ustawą z dnia 23 października 2008 r. ‎o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz ustawy – Prawo dewizowe; Dz.U. z 2008 r., Nr 228, poz. 1506) z dniem 24 stycznia 2009 r., a więc po zawarciu umowy przez strony.

Oceny, czy postanowienie umowne jest niedozwolone dokonuje się według stanu z chwili zawarcia umowy (zob. uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17). Sankcje stanowiące konsekwencją abuzywności postanowień umownych działają ze skutkiem ex tunc, ‎co oznacza, że zdarzenia o charakterze następczym w stosunku do chwili zawarcia umowy zawierającej klauzule abuzywne pozostają zasadniczo bez znaczenia ‎dla takiego charakteru tych postanowień. Wypada też zauważyć, że zobowiązanie wynikające z umowy kredytu indeksowanego do waluty obcej jest wyrażone w złotych polskich; waluta obca stanowi w przypadku tej umowy jedynie miernik wartości zobowiązania zaciągniętego w walucie polskiej oraz świadczeń spełnianych przez kredytobiorcę w walucie polskiej.

Tymczasem art. 358 § 2 k.c. - co wynika jednoznacznie z treści art. 358 § 1 k.c. - odnosi się do zobowiązań wyrażonych ‎w walucie obcej. W orzecznictwie TSUE zostało również wyjaśniane, że sądy krajowe ‎są uprawnione do eliminowania z umowy niedozwolonych postanowień umownych, jednak bez możliwości dokonywania ich redukcji utrzymującej lub zastąpienia innymi postanowieniami (zob. wyroki: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10; z 6 marca 2019 r., ‎C- 0 i C-197/17 oraz z 30 maja 2013 r., C-488/11). Ochrona konsumentów należy do priorytetowych zadań Unii Europejskiej ‎(art. 38 Karty Praw Podstawowych).

Konstrukcja zastosowana w art. 3851 k.c. ‎i art. 3852 k.c. ma realizować dyrektywne zadanie sankcyjne, zniechęcając profesjonalnych kontrahentów zawierających umowy z konsumentami ‎do wprowadzania do nich niedozwolonych postanowień ‎(zob. wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2024 r., II CSKP 13/23, nie publ.). Pozwana wprowadzając do umowy z powodami klauzule niedozwolone, nie może w sporze z nimi powoływać się skutecznie na klauzule generalne w postaci zasad współżycia społecznego.Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39814 k.p.c. orzekł, ‎jak w sentencji.

Grzegorz Misiurek Marta Romańska Dariusz Zawistowski (A.T.)[a.ł]