II CSKP 1976/22 · Sąd Najwyższy

II CSKP 1976/22 WYROKW IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 5 lutego 2025 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: Prezes SN Joanna Misztal-Konecka (przewodniczący)‎SSN Adam Doliwa‎SSN Piotr Telusiewicz (sprawozdawca) po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 5 lutego 2025 r. w Warszawie‎skargi kasacyjnej I. S. i J. S.‎od wyroku Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu‎z 11 stycznia 2022 r., I ACa 1412/21,‎w sprawie z powództwa I. S. i J. S.‎przeciwko Bankowi […] spółce akcyjnej w […]‎o zapłatę, uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego. Adam Doliwa Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz

UZASADNIENIE

Powodowie I. S. oraz J. S. w pozwie skierowanym przeciwko Bankowi […] spółce akcyjnej w […] wnieśli o uznanie umowy kredytu hipotecznego, zawartej 1 sierpnia 2008 r., za nieważną. Ewentualnie, na wypadek nieuwzględnienia powyższego żądania, wnieśli o zasądzenie od pozwanego kwoty, którą wyliczy biegły sądowy, stanowiącej różnicę między należnością banku względem powodów, wynikającą z przedmiotowej umowy, a kwotą zapłaconą przez powodów w wykonaniu umowy.Wyrokiem z 4 sierpnia 2021 r., Sąd Okręgowy w Legnicy ustalił, ‎że umowa kredytu hipotecznego zawarta 1 sierpnia 2008 r. jest nieważna.

W zakresie istotnym dla rozpoznania skargi kasacyjnej Sąd Okręgowy ustalił następujące okoliczności faktyczne:Powodowie 30 czerwca 2008 r. złożyli w Banku […] wniosek ‎o kredyt hipoteczny. Wnioskowali o kredyt indeksowany kursem CHF w kwocie ‎153 000 zł, który miał być przeznaczony na zakup na rynku wtórnym lokalu mieszkaniowego, refinansowanie zobowiązań konsumpcyjnych oraz inne dowolne cele konsumpcyjne.W dniu 1 sierpnia 2008 r. strony zawarły umowę kredytu hipotecznego. Zgodnie z § 2 ust. 1 umowy kwota kredytu wynosiła 153 000 zł, a jako walutę indeksacji wskazano CHF.

W § 7 ustalono, że spłata kredytu nastąpi ‎w 300 miesięcznych ratach kapitałowo-odsetkowych. Oprocentowanie kredytu ustalono jako zmienne, wynoszące na dzień sporządzenia umowy 4,09% w skali roku. Składała się na nie suma obowiązującej stawki LIBOR M3 i stałej marży banku, wynoszącej 1,3%.Zgodnie z § 2 ust. 2 umowy w dniu wypłaty kredytu lub każdej transzy kredytu kwota wypłaconych środków będzie przeliczana do CHF według kursu kupna walut, określonego w Tabeli Kursów Walut Obcych, obowiązującego w dniu uruchomienia środków w pozwanym banku.Według § 7 ust. 1 wysokość zobowiązania miała być ustalana ‎jako równowartość wymaganej spłaty wyrażonej w CHF - po jej przeliczeniu według kursu sprzedaży walut określonego w Bankowej Tabeli Kursów Walut Obcych pozwanego banku.W § 8 ust. 3 regulaminu kredytowania osób fizycznych w ramach usługi bankowości hipotecznej, obowiązującego w pozwanym banku i będącego integralną częścią umowy, zastrzeżono spłatę kredytu indeksowanego kursem waluty obcej w ten sposób, że kwota raty spłaty obliczana jest według kursu sprzedaży dewiz, ‎na podstawie obowiązującej w banku Tabeli Kursów Walut Obcych z dnia spłaty.W dniu podpisania umowy powodowie otrzymali od pozwanego banku informację dotyczącą ryzyka kursowego i ryzyka zmian stóp procentowych.

‎Tego samego dnia udzielili pozwanemu bankowi pełnomocnictwa do pobierania ‎z ich rachunku prowadzonego w pozwanym banku środków pieniężnych ‎z ich zaliczeniem na spłatę zobowiązań wynikających z tytułu umowy kredytu.W ocenie Sądu Okręgowego powództwo zasługiwało na uwzględnienie w zakresie żądania głównego. Sąd ten podzielił stanowisko powodów, zgodnie z którym postanowienia umowy kredytowej dotyczące przeliczania kredytu ‎i rat stanowią klauzule abuzywne, co w konsekwencji skutkuje nieważnością całej umowy kredytu.Na skutek apelacji pozwanego Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z 11 stycznia 2022 r., zmienił zaskarżony wyrok w ten sposób, że oddalił powództwo i zmienił rozstrzygnięcie o kosztach postępowania w pierwszej instancji.

‎Sąd odwoławczy nie rozstrzygnął o zasadności żądania ewentualnego, stwierdzając, że nie zostało skutecznie zgłoszone ze względu na niewskazanie przez powodów jego podstawy i wysokości.W ocenie Sądu Apelacyjnego nie ma podstaw do ustalenia, że przedmiotowa umowa jest nieważna. Sąd ten wskazał, że umowa kredytu, wiążąca wysokość udzielonego kredytu oraz wysokość jego spłat z kursem waluty obcej, ‎nie jest sprzeczna z ogólną konstrukcją umowy kredytu przewidzianą ‎w art. 69 ust. 1 pr.bank. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku stwierdzono, że nie można przyjąć, ‎iż co do zasady inne reguły należy przyjąć dla oceny zdolności konsumenta ‎w zakresie oceny ryzyka zaciągania zobowiązań w odniesieniu do zmiennego oprocentowania kredytu, a inne w zakresie zdolności konsumenta w zakresie oceny ryzyka wiążącego się ze zmiennym ryzykiem kursowym.

Sąd Apelacyjny stwierdził, że oprocentowanie, z założenia ustalone przez strony jako zmienne i uzależnione ‎od stawki LIBOR także odsyła do wartości aktualnych i możliwych do oceny w chwili zawierania umowy, a nieuwzględniających takich zjawisk, jak nagła inflacja i nadzwyczajny wzrost stóp procentowych. W ocenie Sądu nie można jednak przyjąć, że ryzyko związane ze zmianą oprocentowania, jako pochodna okoliczności nieprzewidzianych w chwili zawarcia umowy, godzi w istotę umowy kredytu. ‎Takie rozumienie praw konsumenta wypaczyłoby bowiem istotę zasady wyrażonej w treści art. 3531 k.c., w istocie zwalniając z odpowiedzialności za zaciągnięte zobowiązania.W ocenie Sądu Apelacyjnego pokrzywdzenie kredytobiorców, na które wskazują w sprawie, pozostaje skutkiem wzrostu wartości waluty, a nie skutkiem zawarcia w umowie zgodnych z prawem postanowień o indeksowaniu kredytu.

‎Tak rozumiane pokrzywdzenie konsumentów wynika z nadzwyczajnej zmiany stosunków w rozumieniu art. 3581 § 3 k.c. w zw. z art. 3571 § 1 k.c. W takiej sytuacji dopuszczono jednak możliwość zmiany treści zobowiązania lub rozwiązania umowy, ale nie - stwierdzenie jej nieważności od chwili zawarcia, uzależnione od woli jednej ze stron.Sąd odwoławczy uznał, że nie ma wątpliwości, iż klauzule zawarte ‎w § 2 ust. 1 i 2 oraz w § 7 ust. 2 umowy przewidujące przeliczenie wartości kapitału przy jego wypłacie i przeliczanie rat wyrażanych w walucie obcej w harmonogramie ustalonym w oparciu o kurs kupna i sprzedaży CHF zgodnie z Tabelą Kursów Walut Obcych pozwanego banku kwalifikować należało jako niedozwolone w rozumieniu art. 3851 k.c., skoro wysokość kredytu i rat kredytu była ustalana przez bank według reguł nieznanych kredytobiorcy.

W ocenie Sądu Apelacyjnego umowa jednak może obowiązywać ‎i być wykonywana. Sąd ten wskazał, że nie ma potrzeby wypełniania luki w umowie, a istnieje jedynie potrzeba wyeliminowania z klauzuli waloryzacyjnej elementów, które pozostają abuzywne. Kurs waluty pozostaje wartością ekonomiczną i założenie, że konsument, zawierając umowę indeksowaną do CHF na wysokie kwoty, nie rozumie czym jest kurs waluty, pozostaje założeniem nieuprawnionym w kontekście ochrony przyznanej dyrektywą 93/13.Sąd odwoławczy stwierdził, że eliminacja nieznanych składników wartości kursu walutowego w postaci dodanej marży nie może prowadzić do wyeliminowania samego mechanizmu odniesienia do innego miernika wartości w postaci kursu danej waluty.

W tym zakresie zawarta w umowie klauzula jest pozbawiona elementów abuzywnych i przyjęta w wysokości odpowiadającej średniej wartości rynkowej, stosownie do przyjętego przez strony założenia leżącego u podstaw łączącego strony stosunku prawnego w postaci umowy kredytu indeksowanego.W ocenie Sądu Apelacyjnego kwestionowane klauzule waloryzacyjne ‎mogą zostać uznane za element umowy zawierający odrębne postanowienia, podlegające odrębnej eliminacji bez wpływu na istotę zobowiązania i możliwość realizacji umowy.Według Sądu odwoławczego uznanie skutku w postaci nieważności całej umowy w związku ze wskazanymi wyżej umownymi postanowieniami abuzywnymi prowadziłoby do niczym nieusprawiedliwionego zwolnienia dłużnika ‎ze zobowiązania, a w wielu przypadkach do upadku zabezpieczeń i nieściągalności kwot udzielonych w znacznych rozmiarach.

Taki skutek, stanowiący podstawę zaskarżonego wyroku, w ocenie Sądu, nie jest akceptowalny i nie znajduje uzasadnienia w obowiązujących przepisach.Od powyższego wyroku skargę kasacyjną wywiedli powodowie, zaskarżając ten wyrok w całości.Skarżący podnieśli zarzuty naruszenia prawa materialnego, obejmujące błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 58 § 1 i 2 k.c., art. 3531 § 1 k.c., art. 3851 § 1 i 2 k.c., art. 69 ust. 1 i 2 pkt 5 pr.bank., art. 6 ust. 1 i 7 ust. 1 dyrektywy 93/13.Skarżący wnieśli o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenie ‎co do istoty sprawy poprzez uwzględnienie powództwa w całości oraz zasądzenie ‎od pozwanego łącznie na rzecz powodów zwrotu kosztów postępowania, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy ‎do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu we Wrocławiu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna okazała się zasadna.Zgodzić się należy, że postanowienia zawarte w § 1 ust. 2 i § 7 ust. 1 spornej umowy kredytu oraz w § 8 ust. 3 stanowiącego jej część regulaminu, określające wysokość zadłużenia powodów oraz wysokość poszczególnych rat w oparciu ‎o kurs CHF z Tabeli Kursów Walut Obcych pozwanego banku kształtują prawa ‎i obowiązki powodów w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami, rażąco naruszając ich interesy. W powołanych klauzulach wysokość świadczeń kredytobiorców określona została poprzez odwołanie do kryterium, którego ustalenie, według postanowień umowy, pozostawione zostało swobodnemu uznaniu kontrahenta, ‎tj. pozwanego banku.

Postanowienia tego rodzaju wielokrotnie były przedmiotem oceny Sądu Najwyższego i w orzecznictwie utrwalony jest pogląd, że spełniają przesłanki zakwalifikowania ich jako niedozwolonych postanowień umownych ‎w rozumieniu art. 3851 § 1 k.c. (m.in. wyroki SN: z 31 stycznia 2023 r., ‎II CSKP 334/22; z 13 maja 2022 r., II CSKP 464/22; z 30 września 2020 r., ‎I CSK 556/18; z 29 października 2019 r., IV CSK 309/18, OSNC 2020 r. Nr 7-8, ‎poz. 64; z 9 maja 2019 r., I CSK 242/18; z 4 kwietnia 2019 r., III CSK 159/17, ‎OSP 2019, z. 12, poz. 115; z 27 lutego 2019 r., II CSK 19/18; z 13 grudnia 2018 r., V CSK 559/17; z 24 października 2018 r., II CSK 632/17; z 1 marca 2017 r., ‎IV CSK 285/16; z 8 września 2016 r., II CSK 750/15; z 22 stycznia 2016 r., ‎I CSK 1049/14, OSNC 2016, nr 11, poz. 134).Ocena powołanych postanowień jako abuzywnych została przyjęta przez Sądy obu instancji.

Sąd Apelacyjny uznał jednak, odmiennie niż Sąd Okręgowy, ‎że wyeliminowanie ze spornej umowy klauzul abuzywnych skutkuje utrzymaniem ‎jej w mocy jako umowy kredytu waloryzowanego kursem franka szwajcarskiego. Poglądu tego nie można jednak podzielić. W pkt 1 uchwały składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r., ‎III CZP 25/22 (OSNC 2024, nr 12, poz. 118) Sąd Najwyższy rozstrzygnął, ‎że w razie uznania, że postanowienie umowy kredytu indeksowanego ‎lub denominowanego odnoszące się do sposobu określania kursu waluty obcej stanowi niedozwolone postanowienie umowne i nie jest wiążące, w obowiązującym stanie prawnym nie można przyjąć, że miejsce tego postanowienia zajmuje ‎inny sposób określenia kursu waluty obcej wynikający z przepisów prawa lub zwyczajów.

Z kolei w myśl pkt 2 - w razie niemożliwości ustalenia wiążącego strony kursu waluty obcej w umowie kredytu indeksowanego lub denominowanego umowa nie wiąże także w pozostałym zakresie. Powyższa uchwała ma moc zasady prawnej, wiążącej Sąd Najwyższy również w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę ‎(art. 87 § 1 u.SN). Ewentualne odstąpienie od niej wymagałoby ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały składu całej Izby Cywilnej, przy czym brak jest przesłanek do wystąpienia o podjęcie takiego rozstrzygnięcia. Motywy cytowanej uchwały, wyrażone w jej uzasadnieniu, należy uznać za aktualne.Nie można podzielić zawartej w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku argumentacji dotyczącej nadmiernych korzyści uzyskiwanych przez konsumentów kosztem banku na skutek uznania umowy za nieważną.

W orzecznictwie przyjmuje się stanowisko przeciwne, wskazując, że w razie stwierdzenia klauzuli abuzywnej działania sądu mają charakter sankcyjny, zniechęcając przedsiębiorców ‎do zawierania w umowach postanowień niedozwolonych. Powyższy skutek ‎nie mógłby zostać osiągnięty, gdyby umowa mogła zostać uzupełniona ‎przez wprowadzenie do niej warunków uczciwych. Przedsiębiorca niczym by bowiem ‎nie ryzykował, narzucając nieuczciwe postanowienia umowne, skoro mógłby liczyć na to, że sąd uzupełni umowę przez wprowadzenie warunków, które powinny ‎być przez niego zaproponowane od razu (m.in. wyroki SN: z 12 września 2024 r., ‎II CSKP 189/24; z 29 maja 2024 r., II CSKP 1048/23; z 17 marca 2022 r., ‎II CSKP 474/22; z 27 listopada 2019 r., II CSK 483/18; wyroki TSUE: z 14 czerwca 2012 r., C-618/10, Banco Español de Crédito, SA przeciwko Joaquínowi Calderónowi Caminie; z 30 kwietnia 2014 r., C-26/13, Kásler i Káslerné Rábai;

‎z 26 marca 2019 r., C-70/17, Abanca Corporación Bancaria SA i Bankia SA).Skoro zaskarżony wyrok został oparty na odmiennej niż wyrażona ‎w uchwale składu całej Izby Cywilnej z 25 kwietnia 2024 r. ocenie prawnej, ‎na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji wyroku, pozostawiając Sądowi Apelacyjnemu orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego, zgodnie ‎z art. 108 § 1 k.p.c.[ał] Adam Doliwa Joanna Misztal-Konecka Piotr Telusiewicz