II CSKP 142/24 · Sąd Najwyższy

II CSKP 142/24 POSTANOWIENIE 13 marca 2026 r.Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący, sprawozdawca)‎SSN Dariusz Dończyk‎SSN Paweł Grzegorczyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 13 marca 2026 r. w Warszawie‎skargi kasacyjnej H.K.‎od postanowienia Sądu Okręgowego w Ostrołęce‎z 1 czerwca 2022 r., I Ca 48/22,‎w sprawie z wniosku H.K.‎z udziałem K.P.‎o podział majątku wspólnego, I. uchyla zaskarżone postanowienie w pkt 1 f w części orzekającej o rozłożeniu zasądzonej kwoty 23 707 096,50 (dwadzieścia trzy miliony siedemset siedem tysięcy dziewięćdziesiąt sześć 50/100) zł na raty oraz w pkt 3 i w tym zakresie przekazuje sprawę Sądowi Okręgowemu w Ostrołęce do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego; II. oddala skargę kasacyjną w pozostałej części. Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk (M.M.)

UZASADNIENIE

Sąd Rejonowy w Wyszkowie postanowieniem z 27 października 2020 r. dokonał podziału majątku wspólnego byłych małżonków - wnioskodawczyni H.K. i uczestnika postepowania J.K. wartości 51 297 009,19 zł w ten sposób, że przyznał im na wyłączną własność szczegółowo opisane składniki tego majątku: wnioskodawczyni - wartości 1 875 660,36 zł, zaś uczestnikowi - wartości 49 421 409,23 zł. Ustalił, że byli małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym i zasądził od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kwotę 23 722 904,52 zł z tytułu dopłaty do jej udziału.

Dokonał również rozliczenia przychodów z majątku wspólnego, nakładów z tego majątku na majątki osobiste wnioskodawczyni i uczestnika oraz nakładów z majątku osobistego wnioskodawczyni na majątek wspólny. Postanowienie powyższe zaskarżyli apelacjami wnioskodawczyni ‎oraz uczestnik. W toku postepowania apelacyjnego uczestnik zmarł a w jego miejsce wstąpiła K.P. - spadkobierczyni testamentowa zmarłego. Sąd Okręgowy w Ostrołęce, uwzględniając częściowo apelacje obu skarżących, postanowieniem zaskarżonym skargą kasacyjną, zmienił postanowienie Sądu Rejonowego w ten sposób, że ustalił łączną wartość majątku wspólnego na sumę 52 031 094,60 zł a dopłatę należną następczyni prawnej zmarłego J.K.

– K.P. na kwotę ‎23 707 096,50 zł, płatną w pięciu równych ratach w wysokości 4 741 419,30 zł ‎do 31 grudnia każdego kolejnego roku, pierwsza rata - do 31 grudnia 2022 r., ‎z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w terminie płatności którejkolwiek z rat. Sąd Okręgowy uznał za bezzasadne żądanie K.P. rozłożenia należnego jej świadczenia na dłuższy (dziesięcioletni) okres, wskazując, ‎iż sprzeciwia się temu podeszły wiek wnioskodawczyni (70 lat), jej stan zdrowia oraz fakt, że nie korzystała dotychczas z profitów płynących z majątku wspólnego.

Zwrócił również uwagę na to, że pierwotny uczestnik postepowania nie oczekiwał rozłożenia na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni.W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c., skierowanej przeciwko rozstrzygnięciu orzekającemu o rozłożeniu zasądzonej dopłaty na raty, wnioskodawczyni domagała się uchylenia tego postanowienia w zaskarżonej części i zasądzenia należnej jej dopłaty ‎od uczestniczki z obowiązkiem jednorazowej zapłaty i odsetkami ustawowymi ‎za opóźnienie, ewentualnie o oznaczenie terminów zapłaty poszczególnych rat ‎w ten sposób, że od każdej z rat niewymagalnych zostaną zasądzone odsetki kapitałowe od 2 czerwca 2022 r.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie art. 212 § 3 w związku z art. 1035 k.c. i art. 46 k.r.o. przez ich niewłaściwe zastosowanie. Drugą zaś podstawę wypełniła zarzutem naruszenia art. 3271 § pkt 1 w związku z art. ‎387 § 21 pkt 1, art. 382, art. 516 i art. 13 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy zważył, co następuje:Skarga kasacyjna zasługiwała na uwzględnienie.Zgodnie z art. 212 § 3 k.c., mającym – w związku z art. 46 k.r.o. i art. ‎1035 k.c. – odpowiednie zastosowanie do podziału majątku wspólnego, jeżeli ‎w wyniku tego podziału zostały ustalone dopłaty lub spłaty, sąd oznaczy termin ‎i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin uiszczenia odsetek, a w razie potrzeby także sposób ich zabezpieczenia.

Dopłaty i spłaty mogą zostać rozłożone na raty, przy czym terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać dziesięciu lat. Orzekanie o dopłatach lub spłatach jest objęte zakresem władzy dyskrecjonalnej sądu, z której nie może on – rzecz jasna – korzystać w sposób dowolny. W orzecznictwie Sądu Najwyższego podkreśla się, że skorzystanie z tego uprawnienia w tzw. sprawach działowych powinno mieć miejsce w przypadkach szczególne uzasadnionych. Konieczne jest przy tym uwzględnienie okoliczności konkretnej sprawy. Wymaga to dokonania oceny i wyważenia uzasadnionych interesów oraz sytuacji życiowej każdej z osób zobowiązanych i uprawnionych ‎do spłat lub dopłat.

Ocena ta nie może być oderwaniu od stanu majątkowego uczestników postępowania działowego, wielkości i rodzaju masy majątkowej stanowiącej przedmiot rozstrzygnięcia oraz całej treści orzeczenia zawierającego rozliczenie uprawnionych i zobowiązanych do uiszczenia spłat lub dopłat (zob. m.in. uzasadnienie uchwały SN z 13 czerwca 1984 r., III CZP 21/84, OSNC 1984, ‎nr 12, poz. 221; postanowienie SN z 28 września 2023 r., I CSK 6578, nie publ.). Ochrona sytuacji majątkowej współwłaściciela, któremu przyznano przedmiot objęty postępowaniem podziałowym powinna nastąpić z jak najmniejszym uszczerbkiem dla ochrony interesów majątkowych pozostałych współwłaścicieli uprawnionych ‎do stosownych spłat (zob. postanowienie SN z 24 stycznia 2013 r., V CSK 79/12, nie publ.).

Konieczne jest również uwzględnienie wszelkich innych czynników, które mogą wpłynąć na pogorszenie szans realizacji prawa do spłaty i narazić uprawnionego na nieuzasadnioną krzywdę (zob. postanowienie SN z 2 lipca 2009 r., V CSK 481/08, nie publ.). Sąd Okręgowy orzeczenie o rozłożeniu na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni uzasadnił w sposób lakoniczny, wręcz zdawkowy. Wskazał, ‎że jest ono konsekwencją wstąpienia do procesu małoletniej następczyni prawnej zmarłego uczestnika J.K. – K.P. Zwrócił jednak uwagę na to, że wnioskując o rozłożenie dopłaty na raty nie przedstawiła ona żadnych argumentów usprawiedliwiających to oczekiwanie.

Jednocześnie dostrzegł podeszły wiek wnioskodawczyni i jej stan zdrowia (bez bliższego jego sprecyzowania) jako okoliczności sprzeciwiające się uwzględnieniu wniosku ‎o rozłożenia dopłaty na raty na okres dłuższy niż pięcioletni. Wskazał również na to, że zmarły uczestnik nie zgłaszał wniosku o rozłożenie zasadzonej dopłaty na raty. Trafnie zarzuciła skarżąca, że przytoczone motywy zaskarżonego rozstrzygnięcia świadczą o uchyleniu się przez Sąd Okręgowy od obowiązku rozważenia - wskazanych wyżej - przesłanek mogących usprawiedliwiać skorzystanie z przewidzianego w art. 212 § 3 k.c. w związku z art. 46 k.r.o.

‎i art. 1035 k.c. uprawnienia do rozłożenia zasądzonej dopłaty na raty. W istocie nie wyjaśniają one podstaw tej decyzji. Tak dalece idąca wadliwość uzasadnienia zaskarżonego postanowienia usprawiedliwia zarzut podniesiony w ramach podstawy kasacyjnej naruszenia przepisów postepowania. Przed ustaleniem wystąpienia w konkretnym stanie faktycznym przesłanek umożliwiających rozłożenie na raty dopłaty należnej wnioskodawczyni nie można było odeprzeć skutecznie zarzutów wypełniających podstawę kasacyjną naruszenia prawa materialnego a jednocześnie orzec o spełnieniu tego świadczenia w sposób wskazany we wnioskach skargi kasacyjnej.

Z tych względów Sąd Najwyższy uznał za usprawiedliwioną skargę kasacyjną w zakresie żądania uchylenia zaskarżonego postanowienia w części orzekającej o rozłożeniu zasądzonej kwoty 23 707 096,50 zł na raty ‎oraz rozstrzygającej o kosztach postępowania apelacyjnego i na podstawie ‎art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak w sentencji. Dariusz Dończyk Grzegorz Misiurek Paweł Grzegorczyk (G.N.-J.)[SOP]