II CSK 86/05 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 86/05

POSTANOWIENIE

Dnia 14 lutego 2006 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Maria Grzelka

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku Gminy Miasta Ł.

przy uczestnictwie […]

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2006 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy oraz uczestnika postępowania Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł. i Nadleśnictwo G

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 18 maja 2005 r., sygn. akt III Ca …/05,

uchyla zaskarżone postanowienie oraz postanowienie Sądu

w Ł. z dnia 12 stycznia 2005 r. sygn. akt III Ns

Rejonowego

…/04 i znosząc postępowania od dnia 26 listopada 1998 r.

przekazuje

sprawę

Rejonowemu

do

ponownego

rozpoznania

Sądowi

zi oraz rozstrzygnięcia o kosztach postępowań

odwoławczych.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy

postanowieniem z dnia 12 stycznia 2005 r. oddalił wniosek

Gminy Ł. o stwierdzenie nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, w

sprawie toczącej się z udziałem […].

Sąd ten ustalił, że w oparciu o protokół z dnia 12 sierpnia 1946 r. przedstawiciel

Urzędu Ziemskiego w Ł. przekazał Nadleśnictwu B. grunty o powierzchni 27,60 ha

pochodzące z majątku S., z przeznaczeniem na cele gospodarki leśnej. Łącznie z

przekazaniem gruntu nastąpiło przekazanie budynków tego majątku. Pod koniec lat

40-tych grunty przejęte przez Nadleśnictwo B. były sukcesywnie zalesiane, a w

kolejnych latach była na nich prowadzona działalność pielęgnacyjna. Pod koniec lat

60-tych została podjęta decyzja o budowie grupowej oczyszczalni ścieków dla

miasta Ł. Na potrzeby tej inwestycji, w oparciu o decyzje administracyjne wydane w

1974 r. i 1977 r., wyłączono z gospodarstwa leśnego i przekazano w zarząd i

użytkowanie Przedsiębiorstwu Wodociągów i Kanalizacji Okręgu Ł. grunty o

powierzchni łącznie około 4 ha. W dziale II księgi wieczystej Rep. Hip. 113a

Folwarku S. jako właściciel wpisany jest T.T. Spadek po nim nabyli A. T., O. S., O.

T., L. L., J. S., J. S., T. S. oraz A. S. Właścicielom tej nieruchomości nie

proponowano wykupienia gruntów. Nie było również prowadzone postępowanie

wywłaszczeniowe. Z właścicielami innych gruntów przeznaczonych pod budowę

oczyszczalni były zawierane umowy sprzedaży tych gruntów. W ocenie Sądu

pierwszej instancji wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, bowiem nieruchomość

której dotyczył, została objęta we władanie przez Skarb Państwa w ramach

wypełniania zadań publicznych, poza stosunkami cywilnoprawnymi. Nie oznacza to

wykonywania posiadania w znaczeniu przyjętym w art. 336 k.p.c. Faktyczne

władanie nieruchomością przez Skarb Państwa mieściło się w ramach „imperium"

państwa i nie mogło być uznane za objęcie nieruchomości w posiadanie samoistne.

Nie mógł mieć zatem zastosowania art. 172 k.c. i wniosek należało oddalić.

Sąd Okręgowy w Ł. po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy i uczestnika

postępowania Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta Miasta Ł.

i Nadleśnictwo G. oddalił je postanowieniem z dnia 18 maja 2005 r. Sąd drugiej

instancji podzielił ustalenia faktyczne zawarte w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia oraz ocenę, że posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa było

związane z wykonywaniem „imperium" i nie mogło stanowić podstawy nabycia

własności nieruchomości w drodze zasiedzenia. Dodatkowo Sąd Okręgowy

podkreślił, że nieruchomość, której dotyczył wniosek została objęta w posiadanie

przez Skarb Państwa w oparciu o istniejącą wówczas podstawę prawną, co

wykluczało samowolną zmianę uzyskanego w tym trybie władztwa i przekształcenie

go w posiadanie regulowane przez przepisy prawa cywilnego. Za taką oceną

przemawiał sposób przejęcia nieruchomości przez Skarb Państwa. Nastąpiło ono

na podstawie przepisów o przeprowadzeniu reformy rolnej, choć z ich naruszeniem,

bowiem nieruchomość nie spełniała kryteriów obszarowych wskazanych w tych

przepisach dla przejęcia jej na własność przez Skarb Państwa.

Od postanowienia Sądu Okręgowego

wnioskodawca i uczestnicy

postępowania, których apelacje zostały oddalone, złożyli skargi kasacyjne oparte

o obie podstawy określone w art. 398 § 1 k.p.c. W skardze kasacyjnej

wnioskodawcy Gminy Ł. i Skarbu Państwa reprezentowanego przez Prezydenta

Miasta Ł.zostały zawarte zarzuty naruszenia art. 172 i art. 339 k.c. oraz art. 233 § 1

k.p.c., art. 234 k.p.c. oraz art. 379 pkt 5 w związku z art. 144 § 1, 510 § 1 i 2 k.p.c.

Reprezentujące Skarb Państwa Nadleśnictwo G. zarzuciło naruszenie art. 172 k.c.

w związku z art. 336 k.c. oraz art. 234 k.p.c., art. 382 k.p.c. i art. 386 § 1 k.p.c.

Wszyscy skarżący w oparciu o wskazane wyżej zarzuty wnieśli o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności, z uwagi na najdalej idące skutki, podlegał

rozpoznaniu zarzut nieważności postępowania. Został on oparty o twierdzenie, że

dla części uczestników postępowania ustanowiono kuratora, z naruszeniem art.

144 § 1 k.p.c., co spowodowało pozbawienie ich możliwości obrony swoich praw

(art. 379 pkt 5 k.p.c.)

Art. 144 § 1 k.p.c. przewiduje, że przewodniczący ustanawia kuratora dla strony,

której

miejsce

pobytu

nie

jest

znane,

jeżeli

wnioskodawca

powyższe

uprawdopodobni. Konstrukcja tego przepisu, w powiązaniu z treścią art. 143 k.p.c.

wskazuje, że jego celem jest zagwarantowanie reprezentacji stronie, której miejsce

pobytu nie jest znane, a zachodzi potrzeba doręczenia pozwu lub innych pism

procesowych wywołujących potrzebę obrony jej praw. Przepis ten nie może służyć

zatem za instrument służący przyśpieszeniu postępowania w innych przypadkach,

w których dokonanie doręczenia jest utrudnione. Ustanowienie kuratora w oparciu

o treść art. 144 § 1 k.p.c. jest możliwe jedynie w tym przypadku, gdy istnieje

wyłącznie wątpliwość co do miejsca pobytu strony. Dla takiej oceny nie było zaś

podstaw w sytuacji, kiedy wiek kilku uczestników postępowania, dla których

ustanowiono kuratora sądowego przekraczałby znacznie sto lat, w przypadku

każdej z tych osób. Nie sposób podzielić oceny Sądu Okręgowego, że wyłącznie

dokument stwierdzający fakt zgonu strony postępowania sądowego mógłby

stanowić podstawę dla niezastosowania art. 144 § 1 k.p.c., gdy miejsce pobytu

strony nie jest znane. Wydanie w dniu 26 listopada 1998 r. postanowienia

o ustanowieniu

kuratora

dla

części

uczestników

postępowania

stanowiło

naruszenie art. 144 § 1 k.p.c. także z innego powodu. Nie ulega wątpliwości, że

przepis ten może znaleźć zastosowanie jedynie w przypadku, gdy zostanie złożony

stosowny wniosek, a wnioskodawca uprawdopodobni, że miejsce pobytu strony nie

jest znane. Wynika to w sposób jednoznaczny z treści art. 143 i 144 § 1 k.p.c.

Tymczasem postanowienie o ustanowieniu kuratora zostało wydane przez Sąd

pierwszej

instancji

z

urzędu,

po

wniesieniu

apelacji

przez

uczestniczkę

postępowania A. S. Nadto treść pisma z dnia 23 września 1998 r., które złożyła

poza

apelacją

nie

dawała

podstaw do

stwierdzenia,

że

zawierało

ono

uprawdopodobnienie faktu wymaganego przez art. 144 § 1 k.p.c. A. S. podniosła

jedynie, że w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku po T. T. ukazało się

ogłoszenie, że są poszukiwani jego spadkobiercy i nie zgłosili się inni jego

spadkobiercy poza wnukami A. S., J. S., T. S. i J. S. Nie można zaś uznać za

uprawdopodobnienie wniosku samego twierdzenia strony, że nie zna aktualnego

miejsca pobytu innego uczestnika postępowania.

Ustanowienie kuratora sądowego z naruszeniem art. 144 § 1 k.p.c. stanowiło

naruszenie

przepisów

postępowania

związana

możliwości obrony ich

postępowania,

z

którego

pozbawieniem

praw.

Na

tego

skutkiem

uczestników

rodzaju

była

nieważność

postępowania

konsekwencje

[…]

wadliwego

ustanowienia kuratora, które stanowią przypadek pozbawienia strony możliwości

obrony swoich praw zwracał już kilkakrotnie uwagę Sąd Najwyższy (wyroki z dnia

23 października 1996 r. I CRN 83/96 i 10 kwietnia 1978 r. III CRN 40/78 OSNC

1978/12/236 oraz postanowienia z dnia 22 października 1996 r. I CRN 83/96, 8

kwietnia 1998 r. III CKU 12/98 i 26 lutego 2002 r. I CKN 504/00).

Samo stwierdzenie nieważności postępowania nakazywało już uwzględnienie skarg

kasacyjnych i uchylenie zaskarżonego postanowienia na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. Niecelowym było w tej sytuacji rozważanie pozostałych zarzutów naruszenia

przepisów postępowania. Ponieważ uchybienie, które stanowiło przyczynę

nieważności miało miejsce w toku postępowania przed Sądem pierwszej instancji

i zachodziła potrzeba zniesienia postępowania za cały okres przypadający po dacie

wydania postanowienia o ustanowieniu kuratora (art. 386 § 2 i 398 21 k.p.c.),

należało uchylić także postanowienie Sądu Rejonowego

w Ł. z dnia 12 stycznia

2005 r. i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania temu Sądowi

Zniesienie większości postępowania i konieczność uchylenia także orzeczenia

Sądu pierwszej instancji oznaczało, że brak jest podstaw dla odniesienia się do

jakichkolwiek okoliczności faktycznych, które stanowiły podstawę rozważań Sądu

Okręgowego. W tej sytuacji tylko hipotetycznie można by poddać ocenie zarzuty

naruszenia prawa materialnego (art. 172, 336 i 339 k.c.) związane z ustaleniem, że

nieruchomość której dotyczył wniosek została przejęta przez Skarb Państwa na

podstawie przepisów dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu

reformy rolnej, co według oceny Sądu drugiej instancji miałoby świadczyć

o wykonywaniu przez Skarb Państwa władztwa o charakterze imperialnym.

Powyższa uwaga odnosi się także do kwestionowanej w skargach kasacyjnych

oceny, że posiadanie nieruchomości przez Skarb Państwa nie miało charakteru

posiadania samoistnego. Niezależnie jednak od treści ustaleń faktycznych, które

stanowiły podstawę rozważań Sądu Okręgowego zawartych w uzasadnieniu

zaskarżonego skargami kasacyjnymi postanowienia, nie sposób nie zauważyć, że

ocena zasadności wniosku o stwierdzenie zasiedzenia została oparta głównie

o pogląd wyrażony w uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia

21 września 2993 r., III CZP 72/93, OSNC 1994/3/49. Zawarto w niej stwierdzenie,

że do okresu zasiedzenia nieruchomości przez Skarb Państwa nie wlicza się

okresu władania nią przez organy państwowe lub państwowe osoby prawne,

wykonywanego w ramach uprawnień państwa jako podmiotu prawa publicznego,

mimo istnienia tytułu własności uznanego następnie za nieistniejący. Stanowisko to

nie jest akceptowane powszechnie w doktrynie. Należy też podkreślić, że Sąd

Najwyższy w orzeczeniach zapadłych po wydaniu powołanej wyżej uchwały

wskazywał, iż pojęcie władztwa o charakterze „imperium" nie może być pojmowane

w sposób schematyczny, w każdym przypadku wejścia Skarbu Państwa

w posiadanie nieruchomości w okresie, kiedy pozycja organów władzy państwowej,

także

w

relacjach

wypływających

z

prawa

własności,

była

dominująca

(postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2002 r. II CKN 1186/99). Sąd

Najwyższy wyrażał też pogląd, że Skarb Państwa może być samoistnym

posiadaczem nieruchomości w rozumieniu art. 172 k.c., jeżeli posiadanie

odpowiada

treści

wykonywania

prawa

własności

(Postanowienia

Sądu

Najwyższego z dnia 27 kwietnia 2000 r., I CKN 264/00 i 14 czerwca 2005 V CK

305/05). W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysował się także pogląd odmienny,

wyrażony najdobitniej w postanowieniu z dnia 9 maja 2003 r., V CK 24/03. Sąd

Najwyższy w przyjętej tezie stwierdził, że osoba, która włada nieruchomością jak

właściciel, jest jej posiadaczem samoistnym. Kwalifikowanie takiego władania jako

posiadania samoistnego nie doznaje żadnych ograniczeń. Ograniczeń nie

uzasadnia w szczególności żadna z możliwych okoliczności uzyskania władania

odpowiadającego wykonywaniu własności państwowej. Sąd Najwyższy podkreślił,

że właśnie dla organów państwowych jest charakterystyczne, że realizują one

swoje funkcje w szczególności przez podejmowanie aktów władczych i że akty te

mogą prowadzić także do objęcia nieruchomości we władanie w granicach

własności. To, że uzyskanie władztwa nad nieruchomością w granicach własności

jest następstwem wykonywania uprawnień państwa jako podmiotu prawa

publicznego, nie zmienia charakteru tego władztwa i tym samym nie może

wykluczyć jego kwalifikowania jako posiadania samoistnego. Stanowisko to zostało

zaaprobowane przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 13 stycznia 2004 r.,

V CK 131/03. Także obecny skład pogląd wyrażony w postanowieniu z dnia 9 maja

2003 r. uznaje za przekonywujący.

Powyższe należy wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy.

Należy mieć także na uwadze, że w przypadku ustalania warunków do nabycia

własności nieruchomości w drodze zasiedzenia istotne znaczenie ma okoliczność,

że z brzmienia art. 339 k.c. wynika domniemanie wskazujące na posiadanie

samoistne tych podmiotów, które rzeczą faktycznie władają.

jc