II CSK 82/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 82/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 12 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Anna Kozłowska (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. P.i innych ,

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Rolnictwa i Rozwoju Wsi

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 12 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 1 września 2010 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 6 maja 2010 r. Sąd Okręgowy zasądził od Skarbu Państwa

reprezentowanego przez Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi na rzecz powodów :

– M. P. i R. P. po 42.006 zł,

– M. S., I. P., T. P. i P. P. po 14.002 zł,

– K. P. 112.016 zł,

– J. P. 56.008 zł,

– S. M., I. M., K. S. i J. S. po 84.012 zł,

– J. G. 168.024 zł –

wszystkie te kwoty z ustawowymi odsetkami od dnia 9 września 2008 r. do dnia

zapłaty; oddalił w pozostałej części powództwo skierowane przeciwko Skarbowi

Państwa i w całości skierowane przeciwko Gminie R. oraz orzekł o kosztach

procesu zasądzając je od pozwanego Skarbu Państwa na rzecz każdego z

powodów. Nadto, wobec oddalenia powództwa w stosunku do Gminy R., zasądził

na jej rzecz od każdego z powodów koszty zastępstwa procesowego, łącznie 7217

zł.

W motywach rozstrzygnięcia Sąd Okręgowy ustalił, że powodowie są

następcami prawnymi pod tytułem ogólnym A. P. i S. P., właścicieli nieruchomości

położonej w miejscowości R., gmina R. stanowiącej działki nr 745/2, 745/5, 745/53,

747/5, 747/6 o łącznej powierzchni 0,5507 ha. Decyzją z dnia 19 września 1961 r.

Wydziału Rolnictwa i Leśnictwa Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P.

nieruchomość została przejęta na własność Państwa w trybie przepisów dekretu

PKWN z dnia 6 września 1944 r. o reformie rolnej. Decyzja ta została utrzymana w

mocy decyzją Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia 5 lipca 1962r. Przejąwszy

wskazane działki, Państwo przekazało je na własność osobom fizycznym, które

władały nimi jak właściciele. Następnie osoby te przeniosły własność nieruchomości

na pozwaną Gminę R. i obecnie ta Gmina jest właścicielem działek. Działki

przeznaczone zostały pod drogi.

Decyzją z dnia 31 maja 2006 r. Minister Rolnictwa i Rozwoju Wsi uznał

powołane wyżej decyzje, w części dotyczącej m.in. wymienionych działek, za

nieważne. Decyzja ta jest ostateczna. Nieruchomości stanowiące wymienione

działki, według stanu z daty ich przejęcia na własność przez Skarb Państwa,

a według cen obecnych, mają wartość 840.119 zł. Powód M. P. działając w imieniu

własnym i pozostałych spadkobierców S. i A. P., pismem z dnia 14 września 2006 r.

wezwał Gminę R. do wydania nieruchomości. Ostatecznie, pismem z dnia 5 maja

2008 r. Gmina odmówiła wydania i uznania jakichkolwiek roszczeń powodów.

W ocenie Sądu Okręgowego powództwo skierowane przeciwko Skarbowi

Państwa było uzasadnione. Skarb Państwa na podstawie art. 417 1 § 2 k.c. ponosi

odpowiedzialność odszkodowawczą za szkodę jakiej doznali powodowie na skutek

wydania wadliwych decyzji administracyjnych. Mimo że stwierdzono nieważność

tych decyzji, co oznacza skutek ex tunc, po ich wydaniu doszło do zdarzeń

prawnych, które miały wpływ na prawo własności powodów. Skarb Państwa

przejmując nieruchomość na podstawie prawomocnej decyzji administracyjnej

wprawdzie nie nabył własności, stał się jednak samoistnym posiadaczem.

Przekazał działki osobom fizycznym, które, choć wówczas nie nabyły własności,

władały nimi jak właściciele i na skutek upływu czasu nabyły tę własność przez

zasiedzenie, z dniem 1 stycznia 1975 r.; następnie osoby te, bądź ich następcy

prawni, własność nieruchomości przenieśli na Gminę R. Tym samym wskutek

wydania nieważnych decyzji administracyjnych w majątku powodów powstała

szkoda równa wartości prawa własności nieruchomości objętych pozwem.

Uwzględniając ustaloną wartość nieruchomości, zasądził Sąd na rzecz powodów

kwoty wskazane w sentencji wyroku obliczone stosownie do wysokości ich

udziałów w jakich nabyli prawa w spadku po małżonkach P. Powództwo skierowane

przeciwko Gminie R. zostało oddalone jako nieuzasadnione.

Apelację Skarbu Państwa – Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi Sąd

Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 1 września 2010 r. Sąd Apelacyjny wskazał, że

nie podziela stanowiska Sądu pierwszej instancji, że osoby, które władały

nieruchomościami na podstawie decyzji administracyjnych z 19 lipca 1961 i 5 lipca

1952 r. nabyły ich własność w drodze zasiedzenia. Zdaniem Sądu, osoby te

uzyskały prawo własności na podstawie art. 1 ustawy z dnia 26 października

1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Fakt, iż oznaczone osoby

były wpisane do ksiąg wieczystych jako właściciele świadczy, że posiadały tytuł

prawny do tych nieruchomości, a pozwany nie obalił domniemania wynikającego

z wpisu w księdze wieczystej. Nadto Sąd powołał art. 5 ustawy o księgach

wieczystych i hipotece, co ostatecznie prowadziło, zdaniem Sądu, do wniosku, że

Gmina nabyła własność działek gruntu objętych, uznanymi za nieważne, decyzjami

administracyjnymi.

Skargę kasacyjną od wyroku Sądu Apelacyjnego wniósł pozwany

zarzucając naruszenia prawa materialnego, a to art. 417 1 § 2 k.c. w związku z art.

361 § 1 k.c., art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych (Dz. U. nr 27, poz. 250 ze zm.) i art. 481 k.c.

Skarżący domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna jest uzasadniona.

Wadliwość decyzji administracyjnych, na podstawie których poprzednicy

prawni powodów utracili własność nieruchomości, została stwierdzona decyzją

nadzorczą z dnia 31 maja 2006 r. Zgodnie z uchwałą pełnego składu Izby Cywilnej

z dnia 31 marca 2011 r. III CZP 112/10 do roszczeń o naprawienie szkody

wyrządzonej ostateczną decyzją administracyjną wydaną przed dniem 1 września

2004 r., której nieważność lub wydanie z naruszeniem art. 156 § 1 k.p.a.

stwierdzono po tym dniu, ma zastosowanie art. 160 § 1, 2. 3 i 6 k.p.a.

Rozstrzygnięcie o odszkodowaniu na podstawie art. 160 k.p.a, podobnie zresztą jak

i na podstawie przepisów kodeksu cywilnego o odpowiedzialności deliktowej, nie

uchyla obowiązku udowodnienia przesłanek tej odpowiedzialności. Stwierdzenie

nieważności decyzji administracyjnej stanowi tylko wypełnienie podstawowej

przesłanki tej odpowiedzialności jednakże nie przesądza w sposób wiążący

o istnieniu w szczególności normalnego związku przyczynowego pomiędzy

wadliwą decyzją a dochodzoną szkodą.

Decyzje administracyjne dotyczące nieruchomości stanowiącej własność

poprzedników prawnych powodów zostały uznane za nieważne. Prawidłowe jest

stanowisko sądów, że skutek wsteczny jaki wywołuje w takiej sytuacji decyzja

nadzorcza oznacza, że własność powinna nadal przysługiwać powodom. Sąd

jednak ustalił, że powodowie własność tę utracili na skutek zdarzeń, które miały

miejsce w okresie między wydaniem wadliwych decyzji a stwierdzeniem ich

nieważności. Za zdarzenie to sąd pierwszej instancji uznał po pierwsze

zasiedzenie, a po wtóre obrót działkami, zaś Sąd Apelacyjny – nabycie własności

na podstawie przepisów ustawy z 26 października 1971 r. o uregulowaniu

własności gospodarstw rolnych i również obrót. W zakresie pierwszego, niejako

sprawczego

zdarzenia,

które

następnie

pozwalało

dokonywać

obrotu

nieruchomościami, to jest nabycia własności w trybie powołanej przez Sąd

Apelacyjny

ustawy, stanowisko Sądu Apelacyjnego jest równie dowolne jak

zakwestionowane przezeń stanowisko Sądu pierwszej instancji co do zasiedzenia.

Nie ma w sprawie żadnych dowodów pozwalających stwierdzić nabycie własności

w tym trybie, zresztą nie wiadomo przez kogo. Ponadto nie jest wiadomo czy Sąd

miał na uwadze nabycie jeszcze dotychczas niepotwierdzone

postanowieniem

sądu czy też wyraził przekonanie, że dowody takie, w postaci bądź decyzji bądź

orzeczenia sądu już istnieją. Gdyby Sąd miał na względzie tę drugą sytuację, to

zauważyć należy, że jeżeli z istniejących do 2006 r. wpisów w księgach

wieczystych wynikało, iż nieruchomość stanowiła własność Skarbu Państwa,

uzyskanie decyzji administracyjnej lub orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie

było wątpliwe z uwagi na treść art. 3 ustawy.

Mieć też należy na uwadze, że nabycie nieruchomości od osoby wpisanej do

księgi wieczystej, ale niebędącej właścicielem, prowadzi do nabycia własności

tylko wówczas gdy podstawę tego nabycia stanowi odpłatna czynność prawna (art.

5 i art. 6 ustawy o księgach wieczystych i hipotece). Z ustaleń dokonanych przez

Sąd Apelacyjny nie wynika, aby wszystkie wymienione przez ten Sąd czynności

obrotu miały charakter odpłatny.

W świetle powyższego, nie było dostatecznych podstaw do twierdzenia, że

powodowie ponieśli szkodę polegającą na definitywnej utracie prawa własności,

czyli wyrażającą się kwotą odpowiadającą wartości utraconego prawa.

Jak wyżej wskazano, obowiązek naprawienia szkody istnieje wówczas gdy

pomiędzy

zdarzeniem

sprawczym

a

szkodą

istnieje

normalny

związek

przyczynowy (art. 361 k.c.). Sąd ograniczył się do wskazania zdarzenia

sprawczego i do stwierdzenia, że nastąpiła definitywna utrata prawa, nie rozważał

jednak tych zdarzeń w aspekcie przyczynowości. Skarżący ma rację, że decyzje,

w stosunku do których stwierdzono nieważność, nie mogły tym samym

spowodować utraty własności. Przyczyną utraty prawa własności, o ile ta

okoliczność zostanie udowodniona w sposób nie nasuwający wątpliwości, nie były

decyzje wydane w latach 1961-1962. Związek przyczynowy jest w okolicznościach

sprawy

wieloczłonowy,

zatem

rzeczą

Sądu

było

ocenić

czy

pomiędzy

poszczególnymi jego ogniwami zachodzi zależność przyczynowa, każde bowiem

ogniwo tego związku z osobna podlega ocenie z punktu widzenia kauzalności

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2004 r. V CK 279/03 LEX nr

602086, z dnia 14 marca 2002 r., IV CKN 826/00, z dnia 10 kwietnia 2000 r.,

V CKN 28/00 - nie publ., z dnia 10 grudnia 1952 r. C 584/52, PiP 1953, nr 8-9, str.

366).

Za uzasadniony poczytać należy również zarzut naruszenia art. 481 k.c.

Sąd Apelacyjny zaaprobował zasądzenie odsetek za opóźnienie od dnia 9 września

2008 r., który to dzień był dniem następnym po dniu doręczenia

pozwanemu

odpisu pozwu. Sąd Najwyższy w składzie rozstrzygającym sprawę niniejszą

przychyla się do poglądu wyrażonego w wyroku z dnia z dnia 16 kwietnia 2009 r.

I CSK 524/08 (OSNC-ZD 2009/4/106), że w razie ustalenia odszkodowania,

zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 363 § 2 k.c., według cen z chwili wyrokowania,

należy się ono w tej wysokości, gdy ceny te były wyższe od występujących

wcześniej, dopiero od tej chwili. Dopiero od tej chwili można zatem mówić

o opóźnieniu się dłużnika w zapłacie odszkodowania ustalonego według tych cen

i w konsekwencji dopiero od tej chwili można zasądzić od niego odsetki za

opóźnienie. Jeżeli odszkodowanie ustalone według cen z chwili wyrokowania jest

wyższe od odszkodowania należnego we wcześniejszym terminie płatności

i żądanych od niego odsetek za okres od tego terminu do chwili wyrokowania,

zasądzenie, oprócz odsetek za opóźnienie od daty wyrokowania, żądanych

uprzednio odsetek prowadziłoby do kompensaty uszczerbku pokrytego już przez

kwotę odszkodowania ustalonego zgodnie z zasadą przewidzianą w art. 363 § 2

k.c. Powyższych okoliczności Sąd Apelacyjny nie miał na uwadze.

Z przyczyn przeto wyżej przedstawionych Sąd Najwyższy na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c. orzekł jak w sentencji. O kosztach postępowania kasacyjnego

orzeczono na podstawie art. 108 w związku z art. 39821 k.p.c.