II CSK 764/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 764/11

POSTANOWIENIE

Dnia 23 sierpnia 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa M. K.

przeciwko PGE Górnictwo i Energetyka Konwencjonalna Spółce Akcyjnej w B.

z udziałem interwenienta ubocznego po stronie pozwanej:

Skarbu Państwa - Ministra Skarbu Państwa

o stwierdzenie nieważności uchwały ewentualnie o uchylenie uchwały,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 23 sierpnia 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

oraz skargi kasacyjnej interwenienta ubocznego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 22 czerwca 2011 r.,

odrzuca obie skargi kasacyjne i zasądza od strony pozwanej

oraz od interwenienta ubocznego na rzecz powódki kwoty po

(czterysta

pięćdziesiąt)

postępowania kasacyjnego.

zł.

tytułem

zwrotu

kosztów

Uzasadnienie

M. K. domagała się stwierdzenia nieważności uchwały nr 3 Zwyczajnego

Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy PGE Zespołu Elektrowni S.A. z siedzibą w

N. podjętej dnia 21 czerwca 2010 r., w części dotyczącej ustalenia dnia dywidendy

na 17 sierpnia 2010 r. Na wypadek nieuwzględnienia przez sąd tego żądania,

powódka domagała się uchylenia podważanej uchwały. Jako wartość przedmiotu

sporu powódka wskazywała kwotę 7.729 zł.

Strona pozwana domagała się oddalenia powództwa. Wartość przedmiotu

sporu wskazana w pozwie nie była kwestionowana przez stronę pozwaną, ani nie

była przedmiotem sprawdzenia przez Sąd pierwszej instancji.

Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 10 lutego 2011 r. oddalił powództwo w zakresie żądanego stwierdzenia nieważności uchwały, natomiast uwzględnił żądanie

(ewentualne) jej uchylenia w zakresie ustalenia dnia dywidendy na dzień 17

sierpnia 2010 r.

Apelacje od powyższego wyroku wniosły obie strony. Powódka domagała się

jego zmiany przez uwzględnienie żądania stwierdzenia nieważności zaskarżonej

uchwały, strona pozwana żądała zmiany wyroku przez oddalenie powództwa,

ewentualnie

jego

uchylenia

i

przekazania

sprawy

Sądowi

Okręgowemu

do ponownego rozpoznania. W toku postępowania drugoinstancyjnego interwencję

uboczną po stronie pozwanej złożył Skarb Państwa - Minister Skarbu Państwa,

popierając w całości apelację strony pozwanej i wnosząc o oddalenie apelacji

powódki.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 22 czerwca 2011 r. zmienił zaskarżony wyrok w punktach I i II w ten sposób, że stwierdził nieważność uchwały nr 3

Zwyczajnego Walnego Zgromadzenia Akcjonariuszy Spółki PGE Zespół Elektrowni

Spółka Akcyjna z siedzibą w N., w zakresie § 1 ust. 2 tej uchwały w części

dotyczącej ustalenia dnia dywidendy, uchylił rozstrzygnięcie zawarte w punkcie II

zmienianego wyroku oraz oddalił apelację pozwanej. Orzekł o kosztach

postępowania apelacyjnego.

Skargi kasacyjne wnieśli: strona pozwana - PGE Górnictwo i Energetyka

Konwencjonalna S.A. z siedzibą w B. jako następca prawny PGE Zespołu

Elektrowni S.A. oraz interwenient uboczny Skarb Państwa - Minister Skarbu

Państwa. Jako wartość przedmiotu zaskarżenia skarżący wskazywali odpowiednio

kwotę 165.354.627 zł i kwotę 8.423.761 zł. Strona pozwana podnosiła, że spór

dotyczy dywidendy o wartości 165.354.627 zł i tyle dla tej strony wynosi wartość

przedmiotu zaskarżenia. W pierwszej kolejności skarżąca Spółka prezentowała

pogląd, że sprawa nie ma charakteru sporu o prawa majątkowe. Dopiero w

wypadku uwzględnienia powództwa o prawa niemajątkowe mogą powstać dla stron

roszczenia o charakterze majątkowym. Dla ich dochodzenia niezbędne jest jednak

wytoczenie odrębnego procesu. W związku z powyższym skarga kasacyjna w

sprawie przysługuje niezależnie od wartości przedmiotu zaskarżenia, której

wskazanie nie jest w konsekwencji obligatoryjne. Interwenient uboczny wartość

przedmiotu zaskarżenia mierzył wartością prawa, jakie w odniesieniu do Skarbu

Państwa powoduje unieważnienie uchwały.

Powódka domagała się odrzucenia obu skarg kasacyjnych i zasądzenia na

jej rzecz kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W przeszłości w judykaturze Sądu Najwyższego dostrzegalne były

rozbieżne stanowiska, odnośnie do dopuszczalności skargi kasacyjnej w sprawach

szeroko rozumianego

zaskarżenia

uchwał

organów

osób

prawnych.

Według jednego, dopuszczalność skargi kasacyjnej w sprawie o uchylenie,

stwierdzenia nieważności bądź ustalenie nieistnienia uchwały organu spółdzielni

zależy od zindywidualizowanej oceny przedmiotu danej uchwały. Jeżeli dotyczy ona

kwestii majątkowych sprawa toczy się o prawa majątkowe, a dopuszczalność skargi

kasacyjnej zależy od wartości przedmiotu zaskarżenia (por. postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 24 października 2008 r., V CSK 201/08 niepubl.).

Zgodnie z poglądem przeciwnym, sprawy o uchylenie, ustalenie nieistnienia lub

stwierdzenie nieważności uchwał organów spółdzielni są zawsze sprawami o prawa

niemajątkowe i ewentualnie łącznie z nimi dochodzone roszczenia majątkowe.

Rozstrzygając sformułowane na tle wskazanych rozbieżności zagadnienie prawne,

Sąd Najwyższy w uchwale siedmiu sędziów z dnia 10 maja 2011 r. (IlI CZP 126/10,

OSNC 2011/11/117) wyjaśnił, że sprawa o uchylenie, ustalenie nieistnienia oraz

o stwierdzenie nieważności uchwały organów spółdzielni jest sprawą o prawa

niemajątkowe, w której skarga kasacyjna jest dopuszczalna, jeżeli przedmiotem

zaskarżonej uchwały są prawa lub obowiązki o charakterze niemajątkowym.

Uchwale tej Sąd Najwyższy nadał moc zasady prawnej. W jej uzasadnieniu

podkreślono szersze niż kwestia dopuszczalności skargi kasacyjnej znaczenie

rozważanych problemów. Zwrócono uwagę, że podział na prawa (roszczenia)

majątkowe i niemajątkowe należy do prawa materialnego. Kryterium wyróżnienia

kategorii praw majątkowych i niemajątkowych jest interes, jaki prawa te realizują.

W sprawach zmierzających do zaskarżenia uchwały organu osoby prawnej lub

jednostki organizacyjnej, żądanie powoda jest formalnie skierowane przeciwko

uchwale co powoduje, że ocena charakteru takiej sprawy jako majątkowej lub

niemajątkowej może opierać się na ocenie majątkowego łub niemajątkowego

charakteru samego uprawnienia do zaskarżenia uchwały w nawiązaniu do

charakteru stosunku prawnego, z którego to uprawnienie wynika lub też może

odwoływać się do przedmiotu zaskarżonej uchwały, tj. do tego, czy dotyczy on praw

albo

obowiązków

o

charakterze

majątkowym,

czy

też

o

charakterze

niemajątkowym. Uprawnienie do zaskarżenia uchwały organu osoby prawnej lub

jednostki organizacyjnej, jest jedynie instrumentem prawnym mającym służyć

ochronie praw członka tej organizacji. Korzystanie z tego uprawnienia nie jest

celem samym w sobie lecz zmierza do ochrony określonych interesów - sytuacji

prawnej lub konkretnych praw danego członka organizacji. Z tego względu

właściwym punktem odniesienia dla oceny charakteru sprawy, w której powód

korzysta z takiego uprawnienia, jest przedmiot uchwały, pozwalający na określenie,

jakie prawa i interesy - o charakterze majątkowym lub niemajątkowym - podlegają

ochronie prawnej w danym postępowaniu. Znaczenie przytoczonych wywodów

Sądu Najwyższego nie ogranicza się do uchwał organów spółdzielni lecz

zachowuje pełną aktualność w sprawach o uchylenie uchwał członków wspólnot

mieszkaniowych (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r.,

III CZ 24/11 - niepubl.), a także do zaskarżania uchwał organów spółek

kapitałowych (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 17 czerwca 2010 r., III CSK

290/09, OSNC-ZD 20111/1/10). W rozpoznawanej sprawie, powódka zwalczając

uchwałę organu spółki kapitałowej, dąży do realizacji interesu ekonomicznego

wyrażającego się kwotą odpowiadającą wielkości dywidendy, jaka przypadłaby

powódce za rok obrotowy 2009.

Obowiązek wskazania w pozwie wartości przedmiotu sporu wynika z art. 19

§ 2 k.p.c. Jego znaczenie wykracza poza kategorie ekonomiczne i matematyczne.

Wartość przedmiotu sporu jako instytucja prawa procesowego spełnia kilka

doniosłych funkcji publicznoprawnych: decyduje o właściwości rzeczowej sądu

(art. 17 pkt 4 k.p.c.), w szeregu spraw wyznacza wysokość opłat sądowych (art. 13

u.k.s.c.), wpływa na wysokość wynagrodzenia zawodowych pełnomocników

(rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie

opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów

pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U.

Nr 163, poz. 1348 ze zm.), decyduje o dopuszczalności skargi kasacyjnej (art. 398

§1 k.p.c.). Przepis art. 25 § 1 k.p.c. nakłada na sąd pierwszej instancji obowiązek

sprawdzenia wartości przedmiotu sporu, obejmujący skontrolowanie przytoczonych

okoliczności faktycznych stanowiących podstawę określenia tej wartości, jak

i prawidłowości zastosowanego sposobu jej obliczenia. To uprawnienie (obowiązek)

sądu wygasa z chwilą doręczenia pozwu pozwanemu (art. 25 § 2 k.p.c.).

Równocześnie dla pozwanego otwiera się termin do zgłaszania zarzutów

zmierzających do weryfikacji wskazanej w pozwie wartości przedmiotu sporu.

Swoje zarzuty pozwany może zgłosić przed wdaniem się w spór co do istoty

sprawy. Ustalenie wartości przedmiotu sporu następuje tylko raz. W toku dalszego

postępowania jedynie zmiana powództwa (por. art. 193 k.p.c.) może spowodować

konieczność nowego jej określenia (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia

29 kwietnia 2010 r., IV CSK 474/09, z dnia 24 lipca 2008 r., IV CZ 54/08 z dnia

17 grudnia 2003 r., IV CZ 153/03 - niepubl.).

W judykaturze Sądu Najwyższego jednolicie przyjmuje się, że wartość

przedmiotu zaskarżenia rozstrzygająca o dopuszczalności skargi kasacyjnej

w sprawach o prawa majątkowe - co do zasady - nie może być wyższa od wartości

przedmiotu

sporu.

Reguła

ta

była

wyrażana

w

dawnym

orzecznictwie

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 1934 r., II C 1223/34,

Zb. Urz. 1935, nr 1, poz. 47) i jest obecna w najnowszych judykatach

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 23 września 2010 r., III CZ 35/10 niepubl.).

Tylko

wyjątkowo,

w

razie

zmiany

powództwa

w

warunkach

przewidzianych w art. 193 k.p.c., albo gdy powód w ramach uprawnień

wynikających z art. 383 k.p.c. rozszerzył żądanie pozwu, wartość przedmiotu

zaskarżenia kasacyjnego może przekraczać wartość przedmiotu sporu wskazaną

w pozwie albo wartość przedmiotu zaskarżenia apelacją (por. postanowienia Sądu

Najwyższego z dnia 1 grudnia 1997 r., I CZ 169/97, OSNC 1998/6/97, z dnia

14 maja 2011 r., II CSK 561/09 - niepubl.). Wskazanie przez pozwanego wartości

przedmiotu zaskarżenia kasacyjnego bez poszanowania zaprezentowanych wyżej

zasad jest niedopuszczalne i prowadzi do odrzucenia skargi kasacyjnej.

Mając to na uwadze, na podstawie art. 3986 § 3 k.p.c., Sąd Najwyższy skargi

kasacyjne strony pozwanej i interwenienta ubocznego odrzucił.

O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono uwzględniając zasadę

odpowiedzialności za wynik sprawy - art. 98 § 1 k.p.c., zaś co do wysokości

zasądzonych kosztów postępowania kasacyjnego - § 13 ust. 4 pkt 2 w związku

z § 11 pkt 21 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r.

w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa

kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163,

poz. 1348 ze zm.).