II CSK 752/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 752/11

POSTANOWIENIE

Dnia 26 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSA Andrzej Niedużak (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Spółki Gazownictwa Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością

w P.

przy uczestnictwie G. S., M. S., H. F.,

X.Y. oraz Polskiego Górnictwa Naftowego i Gazownictwa

Spółki Akcyjnej w W.

o stwierdzenie zasiedzenia służebności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 26 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 15 lipca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu

Sądowi orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego.

UZASADNIENIE

Spółka Gazownictwa Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością w P. wnosiła

o stwierdzenie nabycia przez zasiedzenie przez Polskie Górnictwo Naftowe i

Gazownictwo S.A. w W. z dniem 10 lipca 2005 r. służebności

służebności

odpowiadającej

przesyłu na nieruchomości położonej w G. gmina S. stanowiącej

przedmiot współwłasności G. S., M. S., H. F. i X.Y. w częściach wynoszących 1/4.

Uczestnicy postępowania - współwłaściciele nieruchomości - domagali się

oddalenia wniosku i zarzucali, że nie było zgody na posadowienie gazociągu na ich

działce, nie jest znany termin początkowy zasiedzenia, bowiem nie ma

dokumentów świadczących o usunięciu usterek wskazanych w protokole odbioru,

uczestnicy kwestionowali też następstwo prawne wnioskodawcy wobec poprzedników oraz wskazywali, że gazociąg nie spełnia przewidzianego w art. 292

k.c. warunku urządzenia trwałego i widocznego.

Uczestnik postępowania Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A.

popierał wniosek.

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 28 grudnia 2010 r. oddalił wniosek, a

Sąd Okręgowy postanowieniem z dnia 15 lipca 2011 r. oddalił apelację

wnioskodawcy.

Z niekwestionowanych ustaleń faktycznych wynika, że decyzją z dnia 25

kwietnia 1968 r. Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. ustalono

lokalizację szczegółową gazociągu wysokiego ciśnienia doprowadzającego gaz

ziemny z P. do G. W dniu 10 lipca 1975 r. dokonano odbioru końcowego inwestycji.

Gazociąg zlokalizowany jest między innymi na stanowiących własność uczestników

postępowania - osób fizycznych, działkach nr 233/81 i 233/90, dla których Sąd

Rejonowy prowadzi księgę wieczystą KW […]. Na nieruchomości tej gazociąg

przebiega pod ziemią, a na jej powierzchni został postawiony jeden z betonowych

słupków oznaczających przebieg gazociągu. G. S., M. S., H. F. i X.Y.nabyli działki

w drodze dziedziczenia po S. J., który był właścicielem gruntów w czasie budowy

gazociągu. Sądy ustaliły też,

że

wnioskodawca jest następcą prawnym

przedsiębiorstwa państwowego Okręgowe Zakłady Gazownictwa.

Oddalając apelację wnioskodawcy Sąd Okręgowy stwierdził, że w świetle art.

292 k.c. ujawnienie przebiegającego pod ziemią gazociągu na mapach nie

wystarcza do stwierdzenia, że gazociąg stanowi trwałe i widoczne urządzenie.

Także betonowy słupek posadowiony na nieruchomości uczestników nie stanowi

trwałego i widocznego urządzenia w rozumieniu art. 292 k.c. Słupek ten nie jest

częścią składową urządzeń przesyłowych, ani nie jest z nimi funkcjonalnie

powiązany. Nie stanowi on integralnej części urządzenia. Betonowy słupek ułatwia

jedynie zlokalizowanie gazociągu i służy oznaczeniu jego przebiegu. Zdaniem

Sądu, żadnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy nie może mieć świadomość

właścicieli gruntu o wybudowanym gazociągu. Ustawodawca ustanowił bowiem

wyraźny wymóg korzystania z trwałego i widocznego urządzenia. Dodatkowo

i „tylko ubocznie", Sąd Okręgowy wyraził pogląd, że przed ustawowym

uregulowaniem służebności przesyłu, nabycie w drodze zasiedzenia służebności

odpowiadającej jej treścią przez przedsiębiorstwo nie było możliwe. W tym zakresie

Sąd nie podzielił poglądów Sądu Najwyższego wyrażonych w uchwale z dnia 7

października 2008 r.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa materialnego

(art. 3983 §1 pkt 1 k.p.c.) wnioskodawca zarzucił naruszenie art. 292 k.c. w związku

z art. 3054 k.c. przez błędną interpretację wyrażającą się w uznaniu, że posiadanie

służebności przez Polskie Górnictwo Naftowe i Gazownictwo S.A. nie polegało na

korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, podczas gdy zarówno sam

gazociąg od chwili jego wybudowania, jak też słupek znacznikowy powinny być

uznane za trwałe i widoczne urządzenie. Dalej skarżący zarzucał błędną

interpretację art. 285 k.c. w związku z art. 3054 k.c. przez przyjęcie, że przed dniem

wejścia w życie ustawy z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny

oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731), tj. przed wprowadzeniem

do polskiego systemu prawnego służebności przesyłu, nie było możliwe obciążenie

nieruchomości służebnością gruntową odpowiadającą swą treścią służebności

przesyłu. Wnioski skargi kasacyjnej zmierzały do uchylenia zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania, ewentualnie orzeczenia reformatoryjnego przez uwzględnienie

wniosku o stwierdzenie zasiedzenia służebności.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut błędnej wykładni (interpretacji) art. 285 k.c. w związku z art. 305 4 k.c.

sformułowany w punkcie 2 wskazanej podstawy kasacyjnej, wydaje się być

wynikiem niezrozumienia poglądu wyrażonego w uzasadnieniu zaskarżonego

postanowienia. Sąd Okręgowy nie zakwestionował bowiem dopuszczalności

ustanowienia na tle stanu prawnego, obowiązującego przed dniem 5 sierpnia

2008 r. służebności odpowiadającej swą treścią służebności przesyłu. Stwierdził

natomiast „ubocznie", że w poprzednim stanie prawnym taka służebność mogłaby

być ustanowiona na rzecz oznaczonej nieruchomości władnącej, nie zaś na rzecz

przedsiębiorstwa. W tym zakresie Sąd Okręgowy nie podzielił stanowiska

wyrażonego w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7 października 2008 r. (III CZP

89/08, Biul. SN 2008/10/7).

Służebność przesyłu została wprowadzona do polskiego systemu prawnego

ustawą z dnia 30 maja 2008 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych

innych ustaw (Dz. U. Nr 116, poz. 731). Potrzeba ustawowej regulacji wynikała

z konieczności

faktycznych,

związanych

z istnieniem

i

funkcjonowaniem

przedsiębiorstw zajmujących się instalowaniem i eksploatacją różnorakich

urządzeń

przesyłowych

służących dystrybucji energii, paliw, wody, ścieków itp.

W związku z ruchem tych przedsiębiorstw ujawnił się problem dopuszczalności

stosowania przepisów normujących służebności gruntowe. Podstawowy problem

dotyczył analogicznego stosowania przepisów o służebności drogi koniecznej,

jednak

treścią

tej

służebności

byłoby

utrzymywanie

sieci

przesyłowych,

telekomunikacyjnych, energetycznych i innych. Służebność przesyłu została

unormowana w art. 3051 - 3054 k.c. jako trzecia kategoria służebności obok

służebności gruntowych i osobistych. W dalszym ciągu pozostaje jednak aktualna

problematyka możliwości obciążenia nieruchomości służebnością gruntową

odpowiadającą swoją treścią służebności przesyłu, na gruncie prawa obowiązującego przed dniem 3 sierpnia 2008 r., tj. przed dniem wejścia w życie ustawy

z dnia 30 maja 2008 r. W piśmiennictwie i judykaturze Sądu Najwyższego

podkreślano

wyjątkowość

instytucji uregulowanej w art. 292 k.c. wyrażającą się

w konieczności korzystania z cudzej nieruchomości w zakresie odpowiadającym

treści służebności w sposób jawny, to znaczy przy wykorzystaniu jawnego

urządzenia będącego zewnętrzną oznaką ostrzegającą właściciela nieruchomości,

że

korzystanie

istnieje (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego

1960 r., 2CR 951/59, OSN 1951/20). Kodeks cywilny nie definiuje pojęcia trwałego

i widocznego urządzenia. Analizując wypowiedzi doktryny oraz poglądy judykatury

Sądu Najwyższego można stwierdzić, że „urządzenia" należy rozumieć jako wynik

celowego działania ludzkiego uzewnętrzniony w trwałej postaci widocznych

przedmiotów czy urządzeń wymagających do swego powstania pracy ludzkiej.

Winny one odpowiadać treści służebności gruntowej pod względem gospodarczym

i umożliwiać lub ułatwiać korzystanie z nieruchomości władnącej w zakresie treści

tej służebności (por. orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 10 stycznia 1969 r., II

CR 516/68, OSN 1969/220, z dnia 17 lutego 1960 r., 2CR 951/59, OSN 1961/20,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 24 kwietnia 2002 r, V CKN 972/00, OSP

2003/7-8/100).

Orzecznictwo

Sądu

Najwyższego

dostarcza

konkretnych

przykładów urządzeń uznanych za trwałe i widoczne, są to rowy odwadniające,

nasypy, studnie, groble, utwardzenia na gruncie szlaku drożnego, mostki (por.

wyrok Sądu Najwyższego z dnia 20 października 1999 r., III CKN 379/99 niepubl.). W powołanym już wyżej postanowieniu z dnia 24 kwietnia 2002 r. Sąd

Najwyższy stwierdził, że widoczny na powierzchni ziemi osadnik wraz z dołączoną

do niego rurą kanalizacyjną, znajdującą się pod powierzchnią gruntu mogą być

uznane za trwałe i widoczne urządzenie w rozumieniu art. 292 k.c. W uzasadnieniu

tego postanowienia Sąd Najwyższy (także sądy obu instancji) wskazał na istotną

rolę wiedzy właściciela nieruchomości o znajdującym się na jego gruncie

urządzeniu. Warto dodać, że była to rura posadowiona pod powierzchnią gruntu.

Innym zagadnieniem rozważanym na gruncie art. 292 k.c. jest kwestia

możliwości zasiedzenia służebności gruntowej, gdy trwałe i widoczne urządzenie

zostało wzniesione przez właściciela nieruchomości służebnej. W uchwale siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 sierpnia 2011 r. (III CZP 10/11, OSNC

2011/12/129), Sąd Najwyższy opowiedział się za dominującym w piśmiennictwie i

judykaturze poglądem, iż wykonanie trwałego i widocznego urządzenia przez

posiadacza nieruchomości w zakresie służebności gruntowej drogi dojazdowej jest

przesłanką zasiedzenia tej służebności. Sąd Najwyższy wskazał, że tylko

urządzenie

wzniesione

przez

posiadacza

nieruchomości

w

zakresie

odpowiadającym treści służebności stanowi widomy znak przestrzegający, że

istniejący na gruncie stan powstały na skutek działania osoby nieuprawnionej może

doprowadzić do ograniczenia prawa własności. W konsekwencji zasiedzenie

służebności gruntowej w sytuacji, gdy urządzenie wzniósł właściciel nieruchomości

służebnej, co do zasady nie byłoby możliwe.

Zagadnieniem do którego Sąd Okręgowy odniósł się „ubocznie", jest

dopuszczalność nabycia w drodze zasiedzenia służebności odpowiadającej treści

służebności

przesyłu

na

rzecz

przedsiębiorstwa,

w

stanie

prawnym

poprzedzającym ustawowe uregulowanie służebności przesyłu (art. 305 1 - 3054

k.c.). Pozytywna odpowiedź zawarta w uchwale Sądu Najwyższego z dnia 7

października 2008 r., III CZP 89/08 Biul. SN 2008/10/7), stanowi kontynuację

poglądów wcześniej już w judykaturze Sądu Najwyższego prezentowanych (por.

uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 17 stycznia 2003 r„ III CZP 79/02, OSNC

2003/11/142, wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 maja 2006 r„ IV CSK 149/05niepubl.).

W rozpoznawanej sprawie przedsiębiorstwo przesyłowe domagało się

stwierdzenia zasiedzenia służebności odpowiadającej treścią służebności przesyłu,

gazociągu wysokiego ciśnienia Dn 150 zbudowanego i posadowionego na działce

stanowiącej własność poprzednika prawnego uczestników postępowania, pod

powierzchnią

gruntu.

Inwestorem był poprzednik prawny wnioskodawcy.

Z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń wynika, że umieszczenie gazociągu było

właścicielowi

gruntu

wiadome. Gazociąg jest

poza

wszelką

wątpliwością

„urządzeniem" rozumianym jako wytwór świadomej i celowej aktywności ludzkiej.

Jest obiektem trwałym nie zaś tymczasowym czy prowizorycznym. Pozostaje

wątpliwość,

czy jest

urządzeniem

widocznym. Zdaniem Sądu Najwyższego

w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę, widoczność urządzenia musi być

ujmowana szeroko i nie może stronić od specyficznej treści służebności, o którą

w sprawie chodzi. Jeżeli z samej natury służebności wynika, że trwałe urządzenie,

z którego uprawniony korzysta przebiega w całości lub w części pod powierzchnią

ziemi, to uzależnienie dopuszczalności zasiedzenia służebności odpowiadającej

treścią służebności przesyłu, od tego w jaki sposób na danym, konkretnym odcinku

urządzenie zostało posadowione nie wytrzymałoby krytyki. W przedstawionych

wyżej

wypowiedziach,

Sąd

Najwyższy

wielokrotnie

eksponował

element

świadomości właściciela nieruchomości służebnej. W dawniejszej literaturze

częstokroć posługiwano się na określenie trwałego urządzenia słowem ,jawne",

eksponując tym samym element świadomości właściciela nieruchomości służebnej.

Jego wiedza wynikająca ze świadomości pobudowania urządzenia, fizycznej

możliwości stwierdzenia obecności tego urządzenia oraz możliwości zapoznania

się z mapami dokumentującymi jego przebieg, mogą w okolicznościach konkretnej

sprawy wypełniać wymogi przewidziane w art. 292 k.c. dla nabycia służebności o

treści odpowiadającej służebności przesyłu. Słupki znacznikowe nie mają dla

stwierdzenia zasiedzenia roli decydującej.

Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 398 15 k.p.c., Sąd Najwyższy

orzekł jak w sentencji.