Supreme Court dismisses appeal; notarized mandate valid despite missing passport issuance details in act.

Sygn. akt II CSK 750/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 26 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Jan Górowski (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSA Andrzej Niedużak

w sprawie z powództwa B. P.

przeciwko E. D.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 26 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej powódki

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 16 czerwca 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 3 lutego 2011 r., Sąd Okręgowy oddalił powództwo B. P.

przeciwko E. D. o zapłatę odszkodowania w kwocie 182.000 zł. Ustalił, że 31 maja

2001 r. powódka zawarła w formie aktu notarialnego umowę sprzedaży

spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu wraz z wkładem budowlanym,

należącego do A. O., płacąc kwotę 65.000 zł. Sprzedawcę reprezentował

pełnomocnik D. O.; dysponował on sporządzonym w formie aktu notarialnego

pełnomocnictwem sporządzonym w dniu 12 września 2000 r. w kancelarii

notarialnej prowadzonej przez pozwaną. Pełnomocnictwo umocowywało D. O. do

zawarcia umowy sprzedaży spółdzielczego prawa do lokalu należącego do A. O. na

rzecz dowolnej osoby za cenę i na warunkach ustalanych według uznania

pełnomocnika.

Dnia 12 września 2000 r. pozwana notariusz ustaliła tożsamość A. O. na

podstawie okazanego jej paszportu, którego ważność mijała 7 października 2001 r.

Przed sporządzeniem aktu notarialnego, obejmującego pełnomocnictwo, pozwana

sprawdziła wszystkie dane osobowe mocodawczyni, w tym jej paszport, którego

autentyczność nie budziła jej wątpliwości. W treści pełnomocnictwa wskazano, że

jest to paszport polski, podano jego serię, datę ważności oraz numer ewidencyjny.

Dokument został wystawiony przez organ polski, posiadał aktualną datę ważności.

Brak było jakichkolwiek podstaw do jego zakwestionowania. Pozwana nie miała

również wątpliwości co do tożsamości osoby ustanawiającej pełnomocnika także po

skonfrontowaniu jej wyglądu ze zdjęciem w okazanym paszporcie. Po sporządzeniu

aktu notarialnego pozwana porównała podpis złożony w paszporcie oraz podpis

pod pełnomocnictwem, które bez wnikliwego badania wydawały się identyczne. W

akcie notarialnym pozwana notariusz nie podała daty wystawienia paszportu oraz

nie wskazała organu, który go wystawił. W dacie tej czynności A. O. przebywała za

granicę. Była ona rzeczywiście posiadaczką paszportu o podanym w akcie

notarialnym numerze, lecz wystawionego 6 marca 1990 r., z datą ważności do 10

marca 1992 r.

W sprawie IC … z powództwa A. O. przeciwko powódce (nabywczyni

spółdzielczego prawa) o ustalenie, wyrokiem z dnia 30 listopada 2007 r., Sąd

Rejonowy orzekł, że umowa sprzedaży lokalu z dnia 31 maja 2001 r. jest nieważna.

Powołany w tej sprawie biegły z zakresu kryminalistycznych badań pisma i

dokumentów wykluczył, aby podpis złożony na pełnomocnictwie pochodził od A. O.

Podpis złożony przez osobę podającą się za A. O. na pierwszy rzut oka jest

podobny do jej podpisu. Biegły stwierdził, że konfrontowane podpisy charakteryzują

się podobieństwem ogólnokaligraficznym, biorąc natomiast pod uwagę występujące

podobieństwa zasadne jest przypuszczenie, że podpis na pełnomocnictwie został

podrobiony metodą naśladownictwa wyuczonego. Notariusz M. B., mająca od

pozwanej notariusz większe doświadczenie zawodowe, nie miała zastrzeżeń wobec

dokumentów okazanych jej przy zawieraniu umowy sprzedaży lokalu z dnia

31 maja 2001 r.

Sąd Okręgowy uznał za niezasadne powództwo o zapłatę przez pozwaną

odszkodowania

za

szkodę

wyrządzoną

niestarannym

zachowaniem

przy

wykonywaniu czynności zawodowej notariusza. Opowiadając się za poglądem,

w myśl którego notariusz ponosi odpowiedzialność deliktową (na podstawie art. 415

k.c. w zw. z art. 49 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie, obecnie jedn. tekst: Dz. U. z 2008 r. Nr 189, poz. 1158 ze zm., dalej: „Prawo o notariacie")

wobec osoby trzeciej za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności

notarialnej, nie dopatrzył się jednak zaistnienia przesłanek tej odpowiedzialności po

stronie pozwanej. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, pozwanej nie można przypisać

braku należytej staranności. Sporządzenie przez notariusza aktu notarialnego na

podstawie sfałszowanego dokumentu nie zawsze oznacza, że nie dochował on

należytej staranności. Żaden przepis prawa nie nakłada na notariusza obowiązku

opisania daty wydania paszportu. Pozwana opisała cztery podstawowe dane

paszportu; wskazała, że jest to paszport polski, opisała jego serię, datę ważności

oraz numer ewidencyjny. Niewskazanie daty wystawienia paszportu oraz organu,

który wystawił ten dokument, nie świadczy o braku staranności pozwanej określonej w art. 49 Prawa o notariacie - jeżeli nie istnieje wyraźny obowiązek

opisania jeszcze innych danych. Słusznie zatem pozwana uznała, że brak było

podstaw do zakwestionowania paszportu, który był wydany przez organ polski

i spełniał wszystkie wymagania stawiane dokumentowi polskiemu. Pozwana

dochowała również należytą staranność przy ustalaniu tożsamości osoby, która

udzieliła pełnomocnictwa, mimo że z opinii grafologa wydanej w sprawie o ustalenie

nieważności aktu notarialnego wynika, iż podpis pod pełnomocnictwem nie

pochodził od osoby podającej się za A. O. Pozwana nie miała jednak możliwości

wykrycia - przez porównanie zdjęcia w paszporcie z wyglądem tej osoby oraz

podpisu złożonego pod aktem notarialnym z podpisem znajdującym się

w okazanym dokumencie - że osoba podająca się za A. O. w rzeczywistości nią nie

była. Nie istniał więc związek przyczynowy (art. 361 § 1 k.c.) pomiędzy szkodą

doznaną

przez

mieszkalnego

powódkę

na

na

podstawie

skutek

zawarcia

sporządzonego

umowy

sprzedaży

uprzednio

przez

lokalu

pozwaną

pełnomocnictwa, a działaniem pozwanej w postaci sporządzenia aktu notarialnego

obejmującego to pełnomocnictwo.

Sąd Apelacyjny, wyrokiem z dnia 16 czerwca 2011 r., oddalił apelację

powódki wniesioną od wyroku Sądu pierwszej instancji, przyjmując za własne

ustalenia tego Sądu oraz podzielając jego ocenę prawną.

W skardze kasacyjnej, opartej na podstawie kasacyjnej określonej w art.

3983 § 1 pkt 2 k.p.c., powódka zarzuciła wyrokowi Sądu Apelacyjnego naruszenie

art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. Wniosła o uchylenie zaskarżonego

wyroku w całości oraz przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Apelacyjnemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., podstawą skargi kasacyjnej mogą być

„uchybienia, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy”. Określenie to

oznacza, że na skutek tych uchybień treść zaskarżonego orzeczenia odbiega od

treści orzeczenia, które powinno zapaść w sprawie. Wnoszący skargę kasacyjną

powinien więc wykazać, że następstwa podnoszonych wadliwości postępowania

w danej sprawie co najmniej współkształtowały treść zapadłego w niej, i z tej

przyczyny nieprawidłowego, orzeczenia. Chodzi przy tym o takie jedynie uchybienia

procesowe, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Brak takiego wpływu

eliminuje skuteczność podniesionego zarzutu naruszenia przepisów postępowania

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2010 r., V CSK 465/09,

niepubl.). Biorąc pod uwagę powyższe wymagania dotyczące zarzutu naruszenia

prawa procesowego jako podstawy skargi kasacyjnej, uwzględnienie zarzutu

naruszenie art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., może mieć miejsce wyjątkowo,

gdyż co do zasady uchybienie temu przepisowi przez sąd drugiej instancji nie ma

wpływu na treść zaskarżonego orzeczenia. Pisemne uzasadnienie orzeczenia jest

bowiem sporządzane już po jego wydaniu, a zatem wynik sprawy z reguły

nie zależy od tego, jak zostało sporządzone uzasadnienie orzeczenia. Mimo tego

w orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto, że wyjątkowo zarzut naruszenia art.

328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może być usprawiedliwiony wówczas, gdy treść

uzasadnienia

orzeczenia

sądu

drugiej

instancji

jest

na

tyle

wadliwa,

że uniemożliwia dokonanie jego kontroli kasacyjnej (por. wyroki: z dnia 20 lutego

2003 r., I CKN 65/01, niepubl., z dnia 19 sierpnia 2010 r., IV CSK 80/10, niepubl.,

z dnia 5 października 2011 r., II PK 42/11, niepubl., z dnia 9 lutego 2012 r.,

I UK 248/11, niepubl. oraz postanowienia: z dnia 21 stycznia 2010 r., I CSK 209/09,

niepubl., z dnia 21 września 2011 r., I CSK 652/10, niepubl., z dnia 14 lutego

2012 r., II PK 139/11, niepubl.). W szczególności zarzut naruszenia art. 328 § 2

w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. może być skutecznie podniesiony w postępowaniu

kasacyjnym wówczas, gdy z uzasadnienia zaskarżonego orzeczenia nie wynika

podstawa prawna zaskarżonego orzeczenia względnie wówczas, gdy ustalenia

faktyczne sądu są na tyle niejasne, że nie pozwalają na ocenę prawidłowości

zastosowania norm prawa materialnego (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia

8 października 2009 r., II CSK 153/09, niepubl., z dnia 24 listopada 2010 r., I PK

107/10, niepubl. oraz postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 marca 2012 r.,

II UK 297/11, niepubl., z dnia 19 marca 2012 r., II UK 162/11, niepubl.).

Podniesienie w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c. nie zwalnia jednak strony skarżącej od podniesienia odpowiednich

zarzutów naruszenia innych przepisów prawa materialnego lub procesowego,

których prawidłowości zastosowania lub oceny ich naruszenia nie sposób dokonać

właśnie

z

uwagi

na

wadliwość

uzasadnienia

zaskarżonego

orzeczenia.

Dopuszczenie zarzutu naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. jest

możliwe więc jedynie w sytuacji, w której zarzut ten zostaje przedstawiony

w powiązaniu z zarzutami naruszenia przepisów prawa materialnego lub innych

przepisów postępowania, o ile są dopuszczalne (por. wyroki Sądu Najwyższego:

z dnia 19 marca 2012 r., II UK 162/11, niepubl., z dnia 2 lipca 2009 r, III SK 10/09,

niepubl., z dnia 24 września 2009 r., II PK 58/09, niepubl., z dnia 23 lipca 2009 r.,

II PK 25/09, niepubl., z dnia 4 listopada 2009 r., I UK 142/09, niepubl., z dnia

16 października 2009 r., I UK 129/09, niepubl., z dnia 9 czerwca 2009 r., II UK

403/08, niepubl.; z dnia 5 czerwca 2009 r., I UK 21/09, niepubl., z dnia 19 listopada

2008 r., III CSK 154/08, Lex nr 950431). Tylko bowiem przez pryzmat zarzutu

naruszenia innych przepisów prawa procesowego albo prawa materialnego można

ocenić, czy wada uzasadnienia jest tego rodzaju, że orzeczenie nie poddaje się

kontroli kasacyjnej.

Wprawdzie powódka, oprócz zarzutu naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c., nie wyartykułowała wprost zarzutu naruszenia prawa materialnego, ale

z uzasadnienia podniesionego zarzutu oraz wniosku o przyjęcie skargi kasacyjnej

do rozpoznania wynika, że wadliwość uzasadnienia zaskarżonego wyroku wiąże

z brakiem wyjaśnienia, dlaczego dane w postaci daty wydania paszportu i nazwy

organu wydającego miały charakter drugorzędny dla weryfikacji tożsamości osoby

podającej się za A. O., w sytuacji gdy obowiązująca w dacie sporządzenia

pełnomocnictwa ustawa z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach (Dz. U. Nr 2,

poz. 5) i wydane na jej podstawie rozporządzenie wykonawcze z dnia 25 marca

1991 r. (Dz. U. Nr 28, poz. 122) nie przewidywały gradacji tych danych, co

uniemożliwiało zweryfikowanie toku wywodu Sądu Apelacyjnego we wskazanym

zakresie. Dalej wskazała, że na tle art. 49 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo

o notariacie (Dz. U. Nr 22, poz. 91 ze zm.) występuje istotne zagadnienie prawne,

czy notariusz, który zobowiązany jest do zachowania szczególnej staranności przy

wykonywaniu czynności notarialnej i na którym ciąży obowiązek stwierdzenia

tożsamości osób biorących udział w czynności notarialnej, jest zobligowany do

sprawdzenia i następnie zamieszczenia w sporządzonym przez siebie dokumencie

wszystkich, czy tylko niektórych, danych zawartych w paszporcie służących do

identyfikacji osoby posługującej się takim dokumentem w sytuacji, gdy przepisy

paszportowe nie dzielą danych zawartych w paszporcie na dane podstawowe

i pozostałe, a zawierają jedynie wyliczenie danych, które paszport powinien

zawierać.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 w zw. z art. 391 § 1 k.p.c., połączony

z zarzutem naruszenia art. 49 Prawa o notariacie, nie był uzasadniony.

Uzasadnienie zaskarżonego wyroku mimo pewnej lakoniczności i niespójności nie

jest jednak na tyle wadliwe, że nie pozwala na jego kontrolę kasacyjną. Zawiera

ono jednoznaczne i pełne ustalenia faktyczne, jak również wskazanie podstawy

prawnej rozstrzygnięcia. Żądanie pozwu zostało ocenione przez Sąd odwoławczy

przy zastosowaniu art. 415 k.c. w zw. z art. 361 § 1 k.c. i art. 49 Prawa o notariacie,

co wynika z akceptacji przez Sąd Apelacyjny stanowiska prawnego Sądu pierwszej

instancji. Sąd drugiej instancji przyjął więc, że pozwana jako notariusz mogła

ponosić odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną przy wykonywaniu czynności

notarialnych na zasadach określonych w kodeksie cywilnym, z uwzględnieniem

szczególnej staranności - wynikającej z art. 49 Prawa o notariacie - do jakiej jest

obowiązany

notariusz

przy

wykonywaniu

tych

czynności.

W

przypadku

sporządzenia aktu notarialnego z udziałem osoby, która „podszyła się" pod osobę

(A. O.) - która została wskazana jako uczestnik czynności notarialnej - uznał, że

pozwana ponosiłaby odpowiedzialność odszkodowawczą wówczas, gdyby nie

wykonała należycie obowiązku, stwierdzenia tożsamości osób biorących udział w

czynności, wynikającego z art. 85 § 1 Prawa o notariacie. Ocenił, że pozwana,

która sprawdziła dane zawarte w okazanym jej paszporcie, porównała wygląd

osoby, która stawiła się do aktu notarialnego ze zdjęciem zawartym w okazanym

dokumencie tożsamości oraz porównała podpis złożony pod aktem notarialnym z

podpisem znajdującym się w paszporcie - który bez specjalistycznych badań nie

pozwalał

na

wykrycie

faktu

jego

podrobienia - dochowała staranności

wymaganej przez art. 49 Prawa o notariacie od notariusza przy wykonywaniu

obowiązku określonego w art. 85 § 1 Prawa o notariacie. Wskazał, że z żadnych

przepisów nie wynika, jakie dane zawarte w paszporcie powinny zostać

zamieszczone w akcie notarialnym. Uwzględniając powyższe przyjął, że pomiędzy

niewskazaniem w akcie notarialnym części danych dotyczących paszportu a

szkodą, która poniosła powódka, brak było adekwatnego związku przyczynowego

(art. 361 § 1 k.c.), którego istnienie jest niezbędnym elementem konstrukcji

odpowiedzialności

odszkodowawczej

na

podstawie

art.

k.c.,

zastosowanie, wobec treści art. 49 Prawa notarialnego, także do notariusza.

mającej

Stanowisko Sądu odwoławczego odnośnie do przyjętej podstawy prawnej

rozstrzygnięcia jest prawidłowe (por. wyroki Sądu Najwyższego: z dnia 5 lutego

2004 r., III CK 271/02, Lex nr 602711 oraz z dnia 9 maja 2008 r., III CSK 366/07, Lex

nr 424389). Według art. 85 § 1 Prawa o notariacie, notariusz przy dokonywaniu

czynności notarialnej jest obowiązany stwierdzić tożsamość osób biorących udział

w czynności. Zgodnie z art. 85 § 2 Prawa o notariacie, stwierdzenie to powinno

nastąpić na podstawie prawem przewidzianych dokumentów, a w braku takich

dokumentów - w sposób wyłączający wszelką wątpliwość co do określenia

tożsamości osoby biorącej udział w czynności notarialnej. Warunkiem więc

prawidłowego wykonania przez notariusza obowiązku określonego w art. 85 § 1

Prawa o notariacie - stwierdzenia tożsamości osoby posługującej się dokumentem

tożsamości - jest wcześniejsza pozytywna weryfikacja (ocena) wiarygodności

przedstawionego notariuszowi dokumentu tożsamości, tj. czy ze względu na jego

cechy zewnętrzne i treść zawartych w nim wpisów nie zachodzi wątpliwość co do

jego autentyczności bądź podejrzenie jego sfałszowania. W razie powzięcia takich

wątpliwości

notariusz

powinien

zażądać

innego

wiarygodnego

dokumentu

tożsamości albo odmówić dokonania czynności notarialnej. W ramach oceny

wiarygodności okazanego dokumentu notariusz powinien wziąć pod uwagę treść

wszystkich danych, które właściwe przepisy przewidują w danym dokumencie, gdyż

analiza

każdego

z

nich

może

świadczyć

o fałszerstwie

dokumentu,

np.

w odniesieniu do paszportu, gdyby z jego treści wynikało, że został on wydany

przez organ do tego nieuprawniony albo z porównania wymaganej przez przepisy

relacji pomiędzy wskazaną w dokumencie datą jego wystawienia a datą jego

ważności (por. art. 9 ust. 1 i 1a ustawy z dnia 29 listopada 1990 r. o paszportach Dz. U. z 1991 r. Nr 2, poz. 5 ze zm.). Dlatego błędne było stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że dane dotyczące daty wydania paszportu i organu, który je wydał,

miały drugorzędne znaczenie dla weryfikacji tożsamości osoby podającej się za A.

O. Według

art.

tożsamości notariusz

§

określi

Prawa

o

notariacie,

w sporządzonym

sposób

dokumencie.

stwierdzenia

Wykonując

ten

obowiązek, notariusz powinien określić w akcie notarialnym, czy stwierdził

tożsamość uczestnika czynności notarialnej na podstawie dokumentu tożsamości,

czy też w inny sposób, nadto wskazać dane zawarte w dokumencie dotyczące

tożsamości osoby okazującej dokument i niezbędne dla oceny jej zdolności do

uczestniczenia w danej czynności notarialnej, jak również te dane dotyczące

samego dokumentu, które pozwalają skonkretyzować dokument, którym posłużyła

się osoba biorąca udział w czynności notarialnej. Odzwierciedlenie w akcie

notarialnym

szczegółowych

danych

dotyczących

okazanego

dokumentu

tożsamości było nie tyle istotne dla prawidłowego wykonania przez notariusza

obowiązku sprawdzenia tożsamości uczestnika czynności notarialnej, co dla

ewentualnej, późniejszej, oceny prawidłowości jego postępowania przy ocenie

wiarygodności okazanego dokumentu tożsamości, a więc - w szerszej perspektywie

- prawidłowości wykonania przez niego obowiązku określonego w art. 85 § 1 Prawa

o notariacie. Uwzględniając powyższe pominięcie w sporządzonym przez pozwaną

akcie notarialnym części danych zawartych w okazanym paszporcie przez osobę

biorącą udział w tej czynności - w tym dotyczących organu, który go wydał oraz

daty jego wydania - mogłoby mieć znaczenie dla jej odpowiedzialności

odszkodowawczej wówczas, gdyby jednocześnie wykazano, że pominiętych

danych pozwana nie sprawdziła albo sprawdziła w sposób nieprawidłowy.

Jak jednak wynika z wiążących Sąd Najwyższy ustaleń (art. 39813 § 2 k.p.c.),

pozwana sprawdziła dane zawarte w paszporcie ponad te, które zostały określone

w akcie notarialnym i brak było podstaw do zakwestionowania wiarygodności

okazanego pozwanej dokumentu. Z tego względu zasadne było stanowisko Sądu

Apelacyjnego, że niezamieszczenie tych danych w akcie notarialnym nie

pozostawało w adekwatnym związku przyczynowym ze szkodą poniesioną przez

powódkę, gdyż nie miało wpływu na prawidłowe - zgodne z miarą staranności

określoną w art. 49 Prawa o notariacie - wykonanie przez pozwaną obowiązku

zweryfikowania tożsamości osoby, która stawiła się u niej w celu uczestniczenia

w czynności notarialnej, podając się za A. O.

Uwzględniając powyższe orzeczono na podstawie art. 39814 k.p.c., jak

w sentencji.

es