II CSK 74/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 74/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 maja 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. D., H. J. i A. K.

przy uczestnictwie S. T., W. T., J. D., B. D., S. D., M. R.

oraz "M.(...)" Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 29 maja 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania:

J. D. i B. D.

od postanowienia Sądu Okręgowego w P. z dnia 23 kwietnia 2007 r., sygn. akt II Ca

(…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. postanowieniem z dnia 23 kwietnia 2007 r. oddalił apelację

uczestników J. D. i B. D. wniesioną od postanowienia Sądu Rejonowego w T. z dnia 29

grudnia 2006 r. stwierdzającego, że T. i M. małżonkowie D. nabyli z dniem 1 stycznia

1983 r. na prawach małżeńskiej wspólności ustawowej własność nieruchomości

położonej w S. w woj. łódzkim o powierzchni 0,2255 ha oznaczonej numerem działki

(...)/1.

Sąd odwoławczy podzielił i przyjął, jako własne bezsporne ustalenia Sądu

pierwszej instancji w zakresie przesłanek niezbędnych do stwierdzenia zasiedzenia

własności nieruchomości. Wynika z nich, że T. i M. małżonkowie D. objęli przedmiotową

nieruchomość w 1952 r. na podstawie nieformalnej umowy darowizny. Zdaniem Sądu,

wobec upływu trzydziesto letniego okresu posiadania, liczonego od dnia 1 stycznia 1953

r., wymaganego w art. 50 § 1 i 2 dekretu z dnia 11 października 1946 r. Prawo rzeczowe

(Dz. U. Nr 57, poz. 319) w związku z art. XLI Przepisów wprowadzających Kodeks

cywilny, zostały spełnione przesłanki zasiedzenia własności nieruchomości.

Od tego postanowienia apelację wnieśli uczestnicy J. D. i B. D. Zarzucili w niej

naruszenie art. 63 ustawy z dnia 19 października 1991 r. o gospodarowaniu

nieruchomościami rolnymi Skarbu Państwa (Dz. U. Nr 107, poz. 464 ze zm. nazywanej

dalej jako u.og.n.r.) polegające na stwierdzeniu przez Sąd pierwszej instancji

zasiedzenia własności nieruchomości na rzecz T. i M. małżonków D., pomimo istnienia

aktu własności ziemi wydanego na rzecz W. D.

Sąd Okręgowy w P. uznał ten zarzut za nietrafny.

Wskazany w apelacji art. 63 u.og.n.r. wyeliminował możliwość wzruszenia – w

postępowaniu

administracyjnym,

prawomocnych

decyzji

administracyjnych

stwierdzających nabycie własności nieruchomości przez posiadaczy, wydanych na

podstawie ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw

rolnych (Dz. U. Nr 27, poz. 250, ze zm. nazywanej dalej jako ustawa uwłaszczeniowa) w

trybie wznowienia postępowania, stwierdzenia nieważności i uchylenia bądź zmiany

decyzji. Według trafnie przytoczonego w apelacji orzecznictwa Sądu Najwyższego

przepis ten nie otworzył drogi sądowej do żądania stwierdzenia nieważności

administracyjnego aktu własności ziemi. Natomiast zasiedzenie jest instytucją prawa

cywilnego zmierzająca do nabycia własności przez samoistnego posiadacza na skutek

długotrwałego posiadania. Zdaniem Sądu Okręgowego, który przytoczył na tę

okoliczność szereg orzeczeń Sądu Najwyższego, sąd ustalając przesłanki zasiedzenia

nie jest związany skutkami prawomocnej decyzji administracyjnej i dlatego art. 63

u.og.n.r. nie wyłącza stwierdzenia, że inna osoba niż wymieniona w akcie własności

ziemi, nabyła własność tej nieruchomości w drodze zasiedzenia.

Skarga kasacyjna uczestników J. D. i B. D. została oparta jedynie na naruszeniu

art. 63 u.og.n.r. przez jego błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, że przepis ten nie

zabrania orzekania zasiedzenia nieruchomości przy istnieniu prawomocnej decyzji

uwłaszczeniowej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Według utrwalonego w orzecznictwie Sądu Najwyższego stanowiska, po wejściu

w życie art. 63 u.og.n.r., czyli po dniu 1 stycznia 1992 r., stała się niemożliwa kontrola

zarówno administracyjna jak i sądowa decyzji administracyjnych wydanych przed dniem

6 kwietnia 1982 r., stwierdzających nabycie przez rolnika z mocy prawa, na podstawie

ustawy z dnia 26 października 1971 r. o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych,

własności nieruchomości rolnych (tak Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 marca 1994

r., III CZP 18/94, OSNC 1994/10/186 oraz w wymienionych w jej uzasadnienie

orzeczeniach a także w wyroku z dnia 5 marca 2003 r., III CKN 162/00, niepubl.).

Pogląd ten, zbieżny z poglądem wyrażonym w skardze kasacyjnej, nie rozwiązuje

jednak zasadniczego dla rozstrzygnięcia problemu a mianowicie, skutków formalnie

niewzruszalnej decyzji uwłaszczeniowej na zasiedzenie własności nieruchomości, jeśli

termin

zasiedzenia

rozpoczął

bieg

przed

dniem

wejścia

w

życie

ustawy

uwłaszczeniowej.

Przytoczone w skardze kasacyjnej orzeczenia Sądu Najwyższego odnoszą do

niebudzącej kontrowersji kwestii niewzruszalności decyzji uwłaszczeniowych. Jedynie w

uchwale z dnia 5 marca 2003 r. (sygn. akt III CKN 962/00, niepubl.) Sąd Najwyższy

podjął zagadnienie związania sądu decyzją administracyjną – aktem własności ziemi.

Akceptując co do zasady związanie, Sąd Najwyższy wskazał, że obowiązuje ono, co do

osoby właściciela, obszaru nieruchomości, przebiegu granic a także – istotnego dla

rozstrzygnięcia – zakresu prawa własności, tj. czy własność jest obciążona

ograniczonym prawem rzeczowym. Jednak, co należy podkreślić, Sąd Najwyższy nie

rozważał w wymienionej sprawie naruszenia art. 63 u.og.n.r. wobec braku zarzutu w tym

zakresie.

Także i w tym zakresie zarówno w orzecznictwie jak i w literaturze przyjmuje się

jako zasadę związanie sądu decyzją administracyjną, Zasada ta doznaje wyjątku jedynie

w odniesieniu do tzw. decyzji bezwzględnie nieważnych. Jako wady wywołujące tę

sankcję wymienia się orzecznictwie brak organu powołanego do orzekania w określonej

materii oraz niezastosowanie jakiejkolwiek procedury (por. uchwały Sądu Najwyższego

z dnia 21 września 1984 r., III CZP 53/84, OSNCP 1985/5-6/65, z dnia 27 listopada

1984 r., III CZP 70/84, OSNCP 1985/8/108, postanowienie z dnia 9 listopada 1994, III

CRN 36/94, OSNCP 1995/3/54, wyrok z dnia 7 kwietnia 1999 r. I CKN 1079/97, OSNCP

1999/11/189) a także brak jakiejkolwiek podstawy prawnej (por. wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 12 marca 2004 r. II CK 47/03, PUG 2005/5/35).

Związanie sądu decyzją administracyjną postrzegane jest jednocześnie tylko jako

obowiązek liczenia się ze stanem prawnym wynikającym z osnowy ostatecznej decyzji

administracyjnej, ustanowionym tą decyzją, jeżeli nie można przypisać jej wymienionych

wyżej wadliwości. Znaczenie prawne decyzji uwłaszczeniowej polega na tym, że stanowi

ona

jedyny

dowód

nabycia

własności

nieruchomości

na

podstawie

ustawy

uwłaszczeniowej. Dlatego można zgodzić się z przytoczonym w uchwale Sądu

Najwyższego z dnia 5 marca 2003 r. poglądem co do zakresu związania aktem

własności ziemi obejmującego osobę właściciela, obszar nieruchomości a także zakres

prawa własności (por. negatywne stanowisko Sąd Najwyższego, co do związania

przebiegiem granic w postępowaniu o rozgraniczenie z dnia 31 stycznia 2001, III CKN

137/98, niepubl. oraz uchwałę z dnia 11 maja 1995 r., OSNC 1995/10/137).

Związanie sądu w postępowaniu cywilnym decyzją administracyjną nie obejmuje

natomiast stanu faktycznego przyjętego za podstawę decyzji administracyjnej ani

wnioskowania

o

skutkach

prawnych

innych

niż

podlegające

stwierdzeniu

w

postępowaniu administracyjnym. Taki pogląd prezentowany jest od dawna w

orzecznictwie (por. uchwały Sądu Najwyższego z dnia 13 maja 1993 r., III CZP 57/93,

OSNC 1993/12/222 i z dnia 29 marca 29 marca 1994 r., III CZP 31/94, Radca Prawny

1994/4/76 oraz postanowienia z dnia 15 grudnia 1997 r., I CKN 438/97, OSNC

1998/6/106, z dnia 27 listopada 1998 r., III CKN 40/98 i z dnia 9 grudnia 1999 r., III CKN

815/98 niepubl.) a Sąd Najwyższy potwierdził go w uchwale składu siedmiu sędziów z

dnia 9 października 2007 r. (sygn. akt III CZP 56/07, OSNC 2008/3/30). Podziela go

również skład Sądu Najwyższego orzekający w niniejszej sprawie. Dlatego wydanie

przez organ administracji decyzji stwierdzającej nabycie własności nieruchomości na

podstawie ustawy uwłaszczeniowej nie stanowi przeszkody do stwierdzenia, że inna

osoba nabyła własność tej nieruchomości w drodze zasiedzenia, przy uwzględnieniu

okresu posiadania poprzedzającego wejście ustawy w życie. Jak trafnie podkreśla się w

judykaturze,

zasiedzenie

jest

sposobem

nabycia

prawa

własności

przez

nieuprawnionego posiadacza na skutek długotrwałego posiadania i jeżeli akt własności

ziemi nie spowodował zmiany w zakresie posiadania przedmiotu zasiedzenia, to

wówczas nie ma on wpływu na nabycie własności na podstawie art. 172 § 1 k.c. Należy

jedynie przyjąć, że od chwili wydania ostatecznej decyzji administracyjnej stwierdzającej

tytuł własności zasiedzenie biegnie przeciwko osobie wskazanej w tej decyzji jako

właściciel nieruchomości. W uzasadnieniu wymienionej uchwały z dnia 9 października

2007 r. Sąd Najwyższy wskazał, że nie może być poddawane w wątpliwość uprawnienie

sądu do samodzielnego ustalenia obiektywnych zdarzeń tworzących faktyczną

podstawę rozstrzygnięcia a ewentualne ograniczenia w tym zakresie musiałyby wynikać

z uregulowania ustawowego, co mam miejsce w przypadku skazującego wyroku

karnego (art. 11 k.p.c.). Kognicja sądu nie może być ograniczona również co do

możliwości wywodzenia dalszych skutków cywilnoprawnych z faktów poddanych ocenie

organu administracji w sytuacji, w której decyzja administracyjna tych dalszych skutków

nie dotyczy.

Jak wynika z ustaleń faktycznych sądów obu instancji, którymi Sąd Najwyższy

jest związany rozpatrując skargę kasacyjną opartą na naruszeniu prawa materialnego,

T. i M. małżonkowie D. od początku 1953 r. przez okres 30 - u lat władali przedmiotową

nieruchomością i w okresie zasiedzenia nie doszło do żadnych zmian w zakresie

posiadania nieruchomości.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 k.p.c. oddalił skargę

kasacyjną uczestników.