II CSK 715/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 715/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 19 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Anna Wasiak

w sprawie z powództwa T. - Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością z siedzibą w P.

przeciwko C. z siedzibą w K. - Szwajcaria

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 18 maja 2011 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem wstępnym z dnia 19 stycznia 2011 r. uznał za

usprawiedliwione co do zasady roszczenie o zapłatę wniesione przez stronę

powodową T. sp. z oo. w P. przeciwko C. w K.. Ustalił, że w grudniu 2001 r.

pomiędzy stroną powodową i spółką z o.o. E. zostało zawarte porozumienie

handlowe, w którym ustalono, że E. jest wyłącznym dystrybutorem towarów

oferowanych przez stronę powodową na terenie Polski. W końcu 2004 r. strona

powodowa prowadziła ze spółką E. rozmowy na temat sprzedaży w 2005 r.

wielkanocnych zajączków czekoladowych. Postanowieniem z dnia 17 stycznia

2005 r. Sąd Okręgowy w W., uwzględniając wniosek strony pozwanej, wydał

postanowienie o zabezpieczeniu powództwa, w którym zakazał stronie powodowej

wprowadzania do obrotu, oferowania i reklamowania wyrobu czekoladowego

w formie „zajączka T." podobnego do „zajączka L. " chronionego wspólnotowym

znakiem towarowym, nakazał zajęcie u strony powodowej gotowych wyrobów oraz

klisz drukarskich, matryc i form niezbędnych do produkcji „zajączka T.". Zażalenie

strony powodowej na to postanowienie zostało oddalone. W oparciu o

postanowienie o zabezpieczeniu komornik sądowy w dniu 1 lutego 2005 r. zajął

ponad 50000 „zajączków T.", formy do ich produkcji oraz folię aluminiową srebrną i

złotą. Zajęte przez komornika wyroby czekoladowe i inne materiały służące do ich

produkcji uległy przeterminowaniu i w październiku 2006 r. zostały przekazane

firmie V. do zniszczenia i utylizacji. Wyrokiem z dnia 22 września 2005 r. Sąd

Okręgowy w W. oddalił powództwo strony pozwanej, a jej apelacja została

oddalona przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 6 lipca 2006 r. Na skutek skargi

kasacyjnej strony pozwanej Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 13 kwietnia 2007 r.

uchylił ten wyrok. Po ponownym rozpoznaniu apelacji Sąd Apelacyjny zmienił

zaskarżony wyrok, uwzględniając powództwo. Od wyroku Sądu Apelacyjnego z

dnia 23 lipca 2007 r. strona powodowa złożyła skargę kasacyjną. Na jej wniosek

Sąd Apelacyjny postanowieniem z dnia 22 stycznia 2008 r. wstrzymał wykonanie

zaskarżonego wyroku. Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 15 czerwca 2009 r. uchylił

wyrok Sądu Apelacyjnego i oddalił apelację strony pozwanej. Po zabezpieczeniu

powództwa strony pozwanej spółka E. nie kupowała „zajączków T." i wycofała ten

towar z ofert składanych u swoich klientów. W latach 2006-2009 sprzedaż innych

produktów strony powodowej wzrastała. W sezonie wielkanocnym 2010 r. spółka E.

sprzedała około 450000 „zajączków T". Sąd Okręgowy nie podzielił zarzutu strony

pozwanej o wygaśnięciu roszczenia strony powodowej, dochodzonego na podstawie

art. 746 k.p.c., z uwagi na upływ rocznego terminu zawitego przewidzianego w tym

przepisie. W jego ocenie, bieg tego terminu, wbrew literalnemu brzmieniu art. 746

k.p.c., rozpoczyna się od dnia powstania roszczenia, a nie dnia wyrządzenia szkody

na skutek wykonania postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia. Sąd Okręgowy

uznał, że w przypadku obliczania tego terminu po prawomocnym oddaleniu

powództwa przez sąd drugiej instancji i wniesieniu skargi kasacyjnej, bieg terminu do

dochodzenia odszkodowania powinien być powiązany z definitywnym zakończeniem

sporu, w sprawie w której dokonano zabezpieczenia. Sąd pierwszej instancji przyjął,

że ostatecznie dopiero wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 października 2008 r.

przesądził o zasadności roszczenia strony powodowej. Strona powodowa złożyła

pozew w dniu 2 października 2009 r., a zatem przed upływem terminu określonego

w art. 746 k.p.c. Strona powodowa wykazała również, że na skutek wykonania

postanowienia o udzieleniu zabezpieczenia doznała szkody, co było wystarczające

dla uwzględnienia powództwa co do zasady.

Apelacja strony pozwanej została oddalona wyrokiem Sądu Apelacyjnego z

dnia 18 maja 2011 r., który podzielił ustalenia faktyczne Sądu pierwszej instancji.

Uznał także za trafne stanowisko Sądu Okręgowego, że przy wykładni art. 746 § 1

zdanie drugie nie można ograniczyć się do reguł wykładni językowej, gdyż w sposób

oczywisty prowadzi ona do nieracjonalnych konsekwencji. Nie można bowiem

zaakceptować oceny, że roszczenie może wygasnąć przed jego powstaniem.

Oceniając, czy strona powodowa zachowała termin roczny biegnący od dnia

oddalenia powództwa podzielił także stanowisko Sądu Okręgowego, że termin ten, w

przypadku wniesienia skargi kasacyjnej, powinien być liczony od chwili definitywnego

zakończenia sporu, z uwzględnieniem wyniku postępowania kasacyjnego. Podkreślił

jednocześnie, że w wyniku skargi kasacyjnej strony pozwanej wyrok Sądu

Apelacyjnego został uchylony w dniu 13 kwietnia 2007 r., a więc przed upływem

roku, od chwili kiedy strona powodowa mogła wytoczyć powództwo o zasądzenie

odszkodowania. Na skutek wyroku Sądu Najwyższego odpadła zatem podstawa,

która uzasadniała wytoczenie powództwa na podstawie art. 746 § 1 k.p.c. O istnieniu

roszczenia strony powodowej przesądził zaś dopiero kolejny wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2008 r.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta na obu podstawach

określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej błędną wykładnię art. 746 k.p.c.

oraz naruszenie art. 363 § 1 k.p.c. w zw. z art. 3981 § 1 k.p.c. i art. 328 § 2 k.p.c.

W oparciu o te zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku

i oddalenie powództwa, ewentualnie jego uchylenie i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Nieuzasadniony był zarzut naruszenia art. 328 § 1 k.p.c. poprzez brak

wskazania przez Sąd Apelacyjny przepisu uzasadniającego odmienne liczenie biegu

terminu zawitego określonego w art. 746 k.p.c. niż od dnia powstania szkody. Sąd

Apelacyjny wskazał wyraźnie, że oceniając zachowanie przez stronę powodową

terminu do dochodzenia odszkodowania zastosował wyłącznie art. 746 k.p.c.,

odstępując jedynie od wykładni językowej tego przepisu. Uznał, że termin ten

rozpoczyna bieg od dnia powstania roszczenia mimo innego brzmienia przepisu. Nie

miał zatem podstaw do wskazywania innych przepisów uzasadniających odmienny

sposób określenia biegu rocznego terminu prekluzyjnego niż wynikający z treści art.

746 k.p.c.

Skarżący zarzucił natomiast zasadnie naruszenie art. 363 § 1 k.p.c.,

podnosząc, że Sąd Apelacyjny błędnie ocenił pojęcie prawomocnego oddalenia

powództwa jako jednej z przesłanek roszczenia odszkodowawczego wskazanych

w art. 746 k.p.c. Nie ulega bowiem wątpliwości, że wyrok sądu drugiej instancji

oddalający apelację od wyroku oddalającego powództwo korzysta z cechy

prawomocności niezależnie od wniesienia skargi kasacyjnej od tego wyroku.

Wynikająca z art. 746 przesłanka roszczenia w postaci oddalenia powództwa lub

wniosku w postępowaniu nieprocesowym, odnosi się zaś do cechy prawomocności

takich orzeczeń. Konstrukcja tego przepisu - w brzmieniu obowiązującym przed

dniem 3 maja 2012 r. - nie pozwala przyjąć aby wymagał on, wbrew ocenie Sądu

Apelacyjnego, żeby prawomocność orzeczenia miała charakter „ostateczny"

i w przypadku wniesienia skargi kasacyjnej od wyroku sądu drugiej instancji termin

roczny ulegał wydłużeniu i rozpoczynał bieg dopiero po zakończeniu postępowania

kasacyjnego.

Tego rodzaju odstępstwo od ogólnej zasady biegu rocznego terminu zawitego

określonego w art. 746 k.p.c. wprowadziła dopiero ustawa z dnia 16 września

2011 r. Dodany przez nią art. 746 § 11 nie miał jednak zastosowania

w rozstrzyganej sprawie. W stanie prawnym obowiązującym do dnia 3 maja 2012 r.

wniesienie skargi kasacyjnej od prawomocnego wyroku oddalającego powództwo

nie miało wpływu na bieg terminu prekluzyjnego wskazanego w art. 746 k.p.c.

Dla jego zachowania konieczne było wytoczenie powództwa przed jego upływem,

a wniesienie skargi kasacyjnej od wyroku, którego treść uzasadniała wytoczenie

powództwa, uzasadniałoby zawieszenie postępowania w sprawie o zasądzenie

odszkodowania. Uwzględniając powyższe za uzasadniony należało uznać także

zarzut błędnej wykładni art. 746 k.p.c. odnoszący się do rozumienia pojęcia

oddalenia powództwa użytego w tym przepisie.

Częściowo

uzasadniony

był

w części

dotyczącej

oceny

rodzaju

zawitego

do

k.p.c.

o rozpoczęciu biegu

Sąd

Apelacyjny uznał,

terminu

na

terminu

prekluzyjnego

skutek

wykonania

wbrew

nie

jest

zarzut

treści

wykładni

art.

zdarzenia

decydującego

dochodzenia

odszkodowania.

tego przepisu,

związany

postanowienia o

błędnej

z

że

datą

bieg

rocznego

powstania

szkody

zabezpieczeniu i rozpoczyna się

od chwili powstania roszczenia. Wobec jednoznacznej treści przepisu tego

poglądu nie może zaakceptować. Jego przyjęcie oznaczałoby, że w żadnym

przypadku

się

bieg

rozpocząć w

terminu

dniu

do

dochodzenia

odszkodowania

powstania szkody. Tymczasem

nie

mógłby

szkoda związana

z wykonaniem postanowienia o zabezpieczeniu roszczenia może powstać także po

zaistnieniu zdarzenia uzasadniającego powstanie roszczenia odszkodowawczego.

W tym przypadku powołane przez Sąd Apelacyjny argumenty na rzecz wykładni

celowościowej i funkcjonalnej art. 746 k.p.c., uzasadniające odstąpienie od jego ścisłej

wykładni traciłyby na znaczeniu. Nie oznacza to jednak, że skarżący zasadnie

zakwestionował możliwość sięgnięcia do wykładni celowościowej i funkcjonalnej art.

746 k.p.c. mimo niebudzącej wątpliwości treści tego przepisu. Sąd Apelacyjny uznał

zasadnie, że ograniczenie się wyłącznie do wykładni językowej art. 746 k.p.c. mogłoby

prowadzić do niemożliwych do zaakceptowania konsekwencji. W niektórych bowiem

przypadkach roszczenie odszkodowawcze mogłoby w istocie wygasać przed jego

powstaniem (przed zaistnieniem przesłanki decydującej o powstaniu roszczenia).

Za takim stanowiskiem przemawia także dokonana na mocy ustawy z dnia

16 września 2011 r. nowelizacja art. 746 k.p.c., podyktowana jego wadliwą redakcją.

Wykładnia art. 746 k.p.c. w brzmieniu nadanym przez ustawę z dnia 2 lipca 2004 r. mającym zastosowanie w rozstrzyganej sprawie - uwzględniająca funkcje i cele tego

przepisu, uzasadnia nakazuje stwierdzenie, że bieg rocznego terminu prekluzyjnego

wskazanego w art. 746 k.p.c. nie rozpoczynał się wcześniej, niż w dniu powstania

roszczenia w przypadku przesłanki istniejącej (w rozpoznawanej sprawie nie

rozpoczynał biegu przed uprawomocnieniem się wyroku oddalającego powództwo).

Uwzględniając powyższe należało przyjąć, że zaskarżony wyrok odpowiada

prawu i skarga kasacyjna podlegała oddaleniu na podstawie art. 39814 k.p.c.

Bezspornym jest bowiem, że pierwszy wyrok Sadu Apelacyjnego, którego

treść uzasadniała wytoczenie powództwa przez stronę powodową, został uchylony

przez Sąd Najwyższy w wyniku skargi kasacyjnej strony pozwanej przed

upływem rocznego terminu od jego wydania. Roszczenie strony powodowej zatem nie

wygasło i jednocześnie odpadła podstawa do dochodzenia tego roszczenia. Powyższy

wyrok kasatoryjny Sądu Najwyższego spowodował, że termin prekluzyjny rozpoczął

bieg na nowo po kolejnym prawomocnym oddaleniu powództwa (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 3 października 2008 r.). Strona powodowa wytoczyła zaś

powództwo przed upływem rocznego terminu prekluzyjnego biegnącego od tej daty.

jw