II CSK 71/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 71/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 10 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Stanisław Dąbrowski

SSN Antoni Górski

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa - Nadleśniczego

Nadleśnictwa Z.

przeciwko E. Spółce Akcyjnej w P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 17 września 2008 r.,

uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego,-

Uzasadnienie

i orzeczenia

o

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 17 września 2008 r. oddalił apelację

powodowego Skarbu Państwa od wyroku Sądu Okręgowego w P. oddalającego

powództwo o zapłatę kwoty 434.773 zł z tytułu wynagrodzenia za bezumowne

korzystanie

z

pasa

gruntów

pod

trakcjami

energetycznymi,

opierając

rozstrzygnięcie na następujących aprobowanych ustaleniach Sądu Okręgowego.

Skarb Państwa jest właścicielem nieruchomości położonych w gminach […],

dla których Sądy Rejonowe w […] prowadzą księgi wieczyste, a które pozostają w

zarządzie Państwowego Gospodarstwa Leśnego Lasy Państwowe Nadleśnictwo Z.

i stanowią w większości lasy.

Na tych nieruchomościach w latach 80-tych były już posadowione słupy

energetyczne

z

rozpiętymi

liniami

energetycznymi

wysokiego

napięcia,

wchodzącymi w skład przedsiębiorstwa energetycznego pozwanej Spółki, która

eksploatując te linie, korzysta także z pasa gruntów znajdujących się pod liniami.

Na wylesionym pasie gruntów pod liniami, nie jest prowadzona gospodarka leśna

ze względów ekonomicznych i ekologicznych, nie sadzi się też drzew, ani nie

prowadzi szkółek leśnych. Teren pod liniami musi być dostępny dla pozwanej

w celu konserwacji, modernizacji i napraw trakcji. Powierzchnia pasów wylesionych

według dokumentacji pomiarowej wykonanej w lutym 2006 r. wynosi 801.425 m 2.

Pozwana

jest

następcą

prawnym

Zakładu

Energetycznego

P. Przedsiębiorstwa Państwowego, który został przekształcony w jednoosobową

Spółkę Skarbu Państwa.

Sieć elektryczna została pobudowana w ramach realizacji przepisów ustawy

z dnia 28 czerwca 1950 r. o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli. Wymienione

nieruchomości stanowiły wówczas własność Skarbu Państwa, który posługując się

przedsiębiorstwami energetycznymi pobudował sieć energetyczną kraju. Z uwagi

na obowiązującą do 1 lutego 1989 r. zasadę jednolitego funduszu własności

państwowej (art.128 k.c.), Sąd uznał, że na skutek pobudowania

sieci

energetycznych nie doszło do ingerencji w cudze prawo własności. W okresie tym

obowiązywała ustawa z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym gospodarstwie

leśnym ( Dz. U. Nr 63, poz.494), której art. 7 stanowił, że wszystkie grunty leśne

o zwartej powierzchni co najmniej 0,1 ha powinny być trwale utrzymane pod

uprawę leśną, natomiast zmiana uprawy na inny rodzaj użytkowania może być

dokonana jedynie w przypadkach określonych w przepisach. Poprzednik prawny

pozwanej uzyskał zezwolenie w trybie tych przepisów wprawdzie tylko co do

niektórych gruntów objętych sporem zachowały się decyzje Ministra Leśnictwa

i Przemysłu Drzewnego.

Przy tak ustalonym stanie faktycznym, Sąd Apelacyjny podzielił też ocenę

jurydyczną Sądu Okręgowego, że pozwana użytkowała przedmiotowe grunty

w dobrej wierze. Ocena ta została oparta – z braku kompletnych dokumentów co do

pobudowania sieci elektrycznej – na podstawie przepisów ustawy z dnia

28 czerwca 1950 r. o powszechnej elektryfikacji wsi i osiedli – na domniemaniu

faktycznym. Mianowicie z decyzji Ministra Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego z dnia

6 grudnia 1968 r. w sprawie zmiany uprawy leśnej wyznaczonego pasa gruntu

i pobudowania na tym terenie linii energetycznych Skarbu Państwa, wyprowadził

domniemanie, że wszystkie obszary leśne zostały potraktowane w taki sam sposób,

że sieci energetyczne na przedmiotowych nieruchomościach zostały pobudowane

w latach sześćdziesiątych-siedemdziesiątych w oparciu o decyzje Ministra

Leśnictwa i Przemysłu Drzewnego, który w trybie wyjątku z art. 7 i 17 ustawy z dnia

20 grudnia 1949 r. o gospodarstwie leśnym udzielił poprzednikowi prawnemu

pozwanej zezwolenia na użytkowanie przedmiotowych gruntów pod budowę linii

energetycznych. Na podstawie obowiązującej wówczas zasady jednolitości mienia

narodowego, wyrażonej w art. 128 k.c. uznał, że w wyniku pobudowania sieci nie

doszło do ingerencji w cudze prawo własności, gdyż zarówno przedsiębiorstwo

leśne, jak i przedsiębiorstwo energetyczne były podmiotami państwowymi,

a właścicielem spornych gruntów Skarb Państwa. Dodatkowy argument na rzecz

przyjętego stanowiska Sąd Apelacyjny wyprowadził z unormowania art. 2 ustawy

dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości,

stwierdzającego, że przepisy tej ustawy nie dotyczą nieruchomości państwowych,

zatem dla legalnego realizowania budowy sieci energetycznej wystarczająca była

decyzja lokalizacyjna. Odwołując się do orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia

18 stycznia 2007 r., I CSK 223/06( niepubl.), przyjął że korzystanie pozwanej

z gruntów odbywało się na podstawie umowy nienazwanej, charakteryzującej się

trwałością i nierozwiązywalnością przez czas koniecznego korzystania z urządzeń

przesyłowych, stanowiącej obligację realną.

Powodowy Skarb Państwa zaskarżył ten wyrok skargą kasacyjną, opartą na

obu podstawach wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c. zarzucił naruszenie:

-

art. 7 i 17 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o państwowym

gospodarstwie leśnym (Dz. U. Nr 63, poz.494 ze zm.) przez błędną wykładnię

polegającą na przyjęciu, iż wydanie decyzji na podstawie tych norm skutkuje

trwałym ograniczeniem uprawnień właścicielskich Skarbu Państwa do

nieruchomości oraz pozbawieniem możliwości domagania się wynagrodzenia

za korzystanie z nieruchomości przez następcę prawnego przedsiębiorstwa

państwowego;

-

art. 30 ustawy z dnia 31 stycznia 1961 r. o planowaniu przestrzennym (Dz. U

z 1961 r.,poz.47 ze zm.) w brzmieniu obowiązującym do dnia 1 marca 1975 r.

przez błędną wykładnię i przyjęcie, iż decyzja o lokalizacji szczegółowej

powoduje ograniczenie natury cywilnej, polegające na pozbawieniu możliwości

domagania

się

wynagrodzenia

przez

Skarb

Państwa

za

korzystanie

z nieruchomości przez następcę prawnego przedsiębiorstwa państwowego;

-

art. 352 § 2 k.c. w związku z art. 224 § 2 k.c. i 225 k.c. przez uznanie, iż

pozwana nie posiada służebności gruntowej w złej wierze na nieruchomości

stanowiącej własność powoda;

-

art. 60 k.c. w związku z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że dokumenty

zgromadzone w sprawie oraz zachowanie stron w sposób dostateczny ujawniły

wolę stron do zawarcia umowy cywilnoprawnej, skutkującej obciążeniem

części nieruchomości powoda prawem do instalowania na niej przez

przedsiębiorstwo energetyczne urządzeń służących do przesyłania energii oraz

bezterminowego i bezpłatnego korzystania z części nieruchomości. Ponadto,

że prawo to skuteczne byłoby wobec każdoczesnego nabywcy nieruchomości;

-

art. 244 § 1 k.c. w związku z art. 3531 przez przyjęcie, że strony mogą

wykreować mocą swych oświadczeń woli stosunek prawny o charakterze

obligacji realnej, który będzie źródłem uprawnienia o treści odpowiadającej

służebności gruntowej, tj. ograniczonego prawa rzeczowego wbrew zasadzie

numerus clausus ograniczonych praw rzeczowych wyrażonej w art. 244 § 1

k.c.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzucił naruszenie:

-

art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 § 1 k.p.c. przez niewskazanie

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, tj. nieustalenie faktów, które sąd uznał za

udowodnione

oraz niewyjaśnienie

podstawy prawnej

z przytoczeniem

przepisów prawa;

-

art. 232 k.p.c. w związku z art. 6 k.c. przez obciążenie strony powodowej

negatywnymi skutkami niewskazania dowodów co do faktów, z których strona

pozwana wywodziła dla siebie korzystne skutki prawne;

-

art. 231 k.p.c. przez przyjęcie domniemania, że w stosunku do działek, co do

których strona pozwana nie przedstawiła stosownych dokumentów były

wydawane decyzje podobne do przedstawionych przez stronę pozwaną;

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy

temu Sądowi do ponownego rozpoznania z zasądzeniem kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności wymagają rozważenia zarzuty podniesione w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, tylko bowiem prawidłowe ustalenie w sposób pełny

podstawy faktycznej rozstrzygnięcia, umożliwia merytoryczną ocenę zasadności

zarzutu naruszenia prawa materialnego.

Zarzut naruszenia art. 382 k.p.c. w związku z art. 328 § 2 i art. 391 k.p.c. nie

może odnieść skutku. Zarzut ten tylko wtedy może stanowić uzasadnioną podstawę

kasacyjną, jeżeli uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera wszystkich

elementów, które ze względu na treść apelacji i na zakres rozpoznania sprawy

przez sąd drugiej instancji są konieczne dla dokonania kontroli kasacyjnej

(por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 listopada 1998 r., III CKN 792/98, OSNC

1999, nr 4, poz.83, z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, niepubl.). Wbrew

odmiennemu

poglądowi

skarżącego

uzasadnienie

zaskarżonego

wyroku

odpowiada tak określonym wymaganiom. W uzasadnieniu tym Sąd Apelacyjny

jasno i w sposób nie budzący wątpliwości zaaprobował ustalenia i ocenę

jurydyczną Sądu Okręgowego o braku podstaw do uwzględnienia żądania. Sąd

Apelacyjny nie poczynił własnych ustaleń, a stwierdzenie, że dla legalności budowy

linii energetycznej na gruntach państwowych wystarczała decyzja lokalizacyjna, nie

oznacza skutku prawnorzeczowego do posiadania przez pozwaną gruntów pod

trakcjami, lecz stanowi dodatkowy argument na rzecz trafności rozstrzygnięcia

Sądu Okręgowego.

Nie ma też racji skarżący zarzucając naruszenie art. 232 k.p.c. w związku

z art. 6 k.c. Nie znajduje bowiem potwierdzenia w motywach zaskarżonego

orzeczenia zarzucane Sądowi Apelacyjnemu obciążenie skarżącego obowiązkiem

wykazania podstawy prawnej do posiadania linii energetycznych. Stwierdzenie

Sądu Apelacyjnego na s. 9 uzasadnienia zaskarżonego wyroku, że kserokopie

dokumentów nie są pozbawione znaczenia, a istotne jest, że powód nie podniósł

żadnych zarzutów, które nasuwałyby wątpliwości, co do tego, że załączone

kserokopie nie odzwierciedlają treści rzeczywistych dokumentów, nie oznacza, jak

błędnie zakłada skarżący, że Sąd obciążył go takim obowiązkiem.

Zasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 60 k.c. w związku

z art. 65 § 1 i 2 k.c. przez przyjęcie, że dokumenty zgromadzone w sprawie oraz

zachowanie stron w sposób dostateczny ujawniły wolę zawarcia umowy

cywilnoprawnej, skutkującej obciążeniem części nieruchomości powoda prawem do

instalowania na niej urządzeń energetycznych oraz bezterminowego i bezpłatnego

korzystania

z

tej

części

nieruchomości

przez

każdoczesnego

nabywcę

nieruchomości. Sąd Apelacyjny nie wskazał jakie konkretnie dokumenty ujawniły

wolę zawarcia takiej umowy. Uszło uwagi Sądu, że orzeczenie Sądu Najwyższego

mające uzupełniać argumentację prawną wspierającą trafność wyroku Sądu

Okręgowego, zostało wydane w innym stanie faktycznym, w którym źródłem

wejścia w posiadanie stacji transformatorowej było przekazanie przez poprzednika

prawnego strony powodowej zgodnie z obowiązującymi wówczas przepisami.

Niezależnie od tego, Sąd w obecnym składzie nie podziela stanowiska Sądu

Najwyższego wyrażonego w powołanym orzeczeniu. W przepisach prawa nie ma

bowiem podstaw do przyjęcia konstrukcji umowy mającej charakter obligacji

realnej, a gdyby nawet taką możliwość przyjąć, to nie można by umowie przypisać

cech nierozwiązywalności.

Trafnie też skarżący zarzuca naruszenie art. 231 k.p.c. Rozstrzygnięcie

Sądu Apelacyjnego zostało bowiem oparte na domniemaniu wyprowadzonym

z załączonych do akt kserokopii i odpisów dokumentów urzędowych. Przypisując

moc dowodową przedłożonym przez pozwaną odpisom i kserokopiom decyzji, Sąd

Apelacyjny odwołał się do art. 308 § 1 k.p.c., według którego sąd może dopuścić

dowód z filmu, telewizji, fotokopii, fotografii, planów, rysunków oraz płyt lub taśm

dźwiękowych i innych przyrządów utrwalających albo przenoszących obrazy. Uszło

jednak uwagi Sądu, że kserokopia – jako odwzorowanie oryginału – może być

uznana za odpis, jednakże pod warunkiem, poświadczenia jego zgodności

z oryginałem. Takiemu stanowisku dał wyraz Sąd Najwyższy w uchwale z dnia

29 marca 1994 r., III CZP 37/94 ( OSNCP 1994 nr 11, poz. 206) i jest to pogląd

ugruntowany w orzecznictwie.

Trafność tego zarzutu odnosi się przede wszystkim do domniemania o tytule

prawnym

pozwanej

do

użytkowania

przedmiotowych

gruntów

leśnych,

wyprowadzonego przez Sąd Apelacyjny z kserokopii Decyzji Ministra Leśnictwa

i Przemysłu Drzewnego z dnia 6 grudnia 1968 r., który w trybie wyjątku

przewidzianego w art. 7 i 17 ustawy z dnia 20 grudnia 1949 r. o gospodarstwie

leśnym udzielił poprzednikowi prawnemu pozwanej zezwolenia na pobudowanie

linii energetycznych na określonej części nieobjętych przedmiotem sporu gruntów

leśnych. W drodze domniemania Sąd Apelacyjny przyjął, że taka sama decyzja

była

wydana

co

do

wszystkich

gruntów

objętych

przedmiotem

sporu,

a w konsekwencji, że pozwana miała tytuł prawny do wejścia na nieruchomość

powoda w celu budowy sieci energetycznej, która decyduje o charakterze jej

władztwa względem tej nieruchomości. Pogląd ten, przy założeniu, że pozwanej

przysługuje tytuł prawny do użytkowania przedmiotowych gruntów w dobrej wierze,

trzeba uznać za trafny, usprawiedliwiający zastosowanie przepisów art. 224 § 2,

225 k.c. w związku z art. 352 k.c. Jednakże Sąd nie wyjaśnił w sposób pełny

i miarodajny podstaw do przyjęcia takiego domniemania.

Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika, czy oryginał tej decyzji

znajduje się w archiwach powoda, który ma do nich dostęp, oraz by powód był

wzywany do przedłożenia tego oryginału, a według art. 248 k.p.c. inne są reguły

dowodzenia faktów w sytuacji, w której oryginał dokumentu jest już niedostępny.

Wymienione uchybienia procesowe uzasadniają zasadność podstawy

kasacyjnej z art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c., co powoduje uchylenie zaskarżonego wyroku

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1 oraz art. 108 § 2

w związku z art. 39821 k.p.c. orzekł, jak w sentencji.

md