II CSK 697/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 697/11

POSTANOWIENIE

Dnia 22 listopada 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Maria Szulc

w sprawie z wniosku Se. P.

przy uczestnictwie Sy. P., Sł. P. i "A."

Spółki z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

o uchylenie postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 22 listopada 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania "A." Spółki

z ograniczoną odpowiedzialnością w S.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 29 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy K. postanowieniem z dnia 25 lipca 2008 r. stwierdził, że

spadek po H. P., zmarłym w dniu 30 stycznia 2003 r. w P., ostatnio stale

zamieszkałym w M., nabyli wprost z mocy ustawy syn Se. P. oraz córka Sy. P. po

½ części każdy.

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 30 marca 2009 r. stwierdził zaś,

iż spadek po H. P. zmarłym 30 stycznia 2003 r. w P., ostatnio stale zamieszkałym w

M. na podstawie ustawy z dobrodziejstwem inwentarza nabyły dzieci: Sł. H. P., Se.

H.P., Sy. A.P. po 1/3 części każde z nich.

W dniu 21 września 2010 r. wnioskodawca Se. H. P. wniósł o uchylenie w

trybie art. 679 k.p.c. postanowienia Sądu Rejonowego K. z dnia 25 lipca 2008 r.

Sąd Rejonowy w M. postanowieniem z dnia 23 grudnia 2010 r. wniosek

oddalił.

Sąd ten oparł się na stanowisku Sądu Najwyższego wyrażonym w uchwale

z dnia 16 grudnia 1983 roku w sprawie III CZP 65/83, iż tryb przewidziany w art.

679 k.p.c. nie jest właściwy do uchylenia jednego z wielu postanowień

stwierdzające nabycie spadku po tym samym spadkodawcy. Jednocześnie Sąd

Rejonowy wskazał, że tryb uchylenia postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku

określony w art. 679 k.p.c. ma zastosowanie jedynie w sytuacji, gdy istnieje jedno

prawomocne

postanowienie

o

stwierdzenie

nabycia

spadku

po

danym

spadkodawcy.

W sytuacji istnienia dwóch lub więcej prawomocnych postanowień

o stwierdzenie nabycia spadku po tej samej osobie właściwym trybem jest żądanie

wznowienia postępowania. W takim przypadku przedmiotem rozpoznania przez

Sąd są z urzędu wszystkie postanowienia dotyczące stwierdzenia nabycia spadku

po tej samej osobie.

Sąd Okręgowy uznając apelację wnioskodawcy za zasadną postanowieniem

z dnia 29 czerwca

2011 r. zmienił zaskarżone postanowienie i uchylił

postanowienie Sądu Rejonowego w K. z dnia 25 lipca 2008 r.

Wskazał, że przewidziane w art. 679 k.p.c. postępowanie umożliwia

unicestwienie podstawy domniemania, że osoba, która uzyskała stwierdzenie

nabycia spadku, jest spadkobiercą. Umożliwia ono również obalenie samych

podstaw domniemania wynikającego ze stwierdzenia nabycia spadku co do

uzyskanego przymiotu spadkobiercy. W konsekwencji przyjął Sąd, że w razie

zmiany postanowienia, umożliwia uzyskanie przez rzeczywistego spadkobiercę

nowego stwierdzenia nabycia spadku, zgodnego z rzeczywistym stanem prawnym

i wywołującego odpowiednie skutki prawne. To doprowadziło Sąd do wniosku,

że art. 679 k.p.c. zastępuje instytucję wznowienia postępowania w tych

sprawach w drodze żądania zmiany dotychczasowego wadliwego stwierdzenia

nabycia spadku.

W skardze kasacyjnej opartej na podstawie naruszenia prawa procesowego

uczestnik postępowania zarzucił naruszenie art. 679 § 1 k.p.c. w zw. z art. 524 § 1

k.p.c. poprzez przyjęcie, iż w trybie art. 679 § 1 k.p.c. możliwe jest uchylenie

jednego z postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym samym

spadkodawcy oraz art. 524 § 1 k.p.c. w zw. z art. 403 § 2 k.p.c. poprzez jego

niezastosowanie.

W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości oraz

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu i zasądzenie

kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa procesowego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota

zagadnienia

w

przedmiotowej

sprawie

sprowadza

się

do

odpowiedzi na pytanie, czy w sytuacji gdy w obrocie prawnym zaistnieje więcej

niż jedno postanowienie stwierdzające nabycie spadku po tym samym zmarłym,

to dla skasowania

takiego

w przepisie art.

§

postanowienia

k.p.c.

czy

właściwy

też tryb

jest

tryb

przewidziany

wznowienia

postępowania

nieprocesowego z art. 524 § 1 k.p.c.

Na tle stanu prawnego, obwiązującego w okresie od dnia 1 lipca 1996 r.

(a właściwie dopiero od dnia 1 lipca 1998 r., w którym upłynął termin do wnoszenia

kasacji z urzędu) do dnia 1 lipca 2009 r. (data wejścia w życie nowelizacji

zmieniającej m.in. art. 403 i 412 k.p.c.), zarysowała się rozbieżność poglądów

co do tego, czy w razie wielokrotnego stwierdzenia nabycia spadku po tej samej

osobie należy wszcząć postępowanie, o którym mowa w art. 679 k.p.c.

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 2003 r., LEX nr 315 425),

czy

też

złożyć

skargę

o

wznowienie

postępowania

(por.

postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 7 listopada 2002 r., V CKN 1258/00, „Wokanda” 2003,

nr 9, s. 8).

W orzecznictwie wyrażano zarówno pogląd, że art. 679 k.p.c., który

niewątpliwie należało zaliczyć do przepisów przewidujących zmianę lub uchylenie

prawomocnego postanowienia stwierdzającego nabycie spadku, wyłączał w ogóle

wznowienie postępowania w sprawach tego rodzaju, niezależnie od tego, jakimi

wadami było dotknięte postępowanie (por. uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

21 kwietnia 1994 r., III CZP 40/94, OSNC 1994/11/210, czy postanowienie z dnia

26 czerwca 2002 r., III CZ 64/02, nie publ.), jak i zapatrywanie przeciwne - że art.

679 k.p.c. wyłącza dopuszczalność złożenia skargi o wznowienie postępowania

jedynie w tych wypadkach, w których podstawa wznowienia pokrywa się

z przewidzianą w art. 679 k.p.c. (por. uchwałę składu siedmiu sędziów z dnia

10 listopada 1969 r., III CZP 56/69, OSNCP 1970/7-8/118, a ostatnio postanowienie

z dnia 26 listopada 2003 r., III CK 144/02, nie publ., czy powoływane przez Sąd

Okręgowy postanowienie z dnia 7 listopada 2002 r., V CKN 1258/00, Wokanda

2003/9/8). Szczególny splot podstaw powstaje jednak w sytuacjach - wcale

nierzadkich - kiedy doszło do wydania więcej niż jednego postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku po tym samym spadkodawcy.

Kwestię tę ostatecznie rozstrzygnął Sąd Najwyższy w uchwale składu

siedmiu sędziów z dnia 10 lipca 2012 r. (III CZP 81/11, niepubl.), stwierdzając, że

1. Przepis art. 679 k.p.c. nie stanowi podstawy uchylenia kolejnego

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym

spadkodawcy.

2. Istnienie dwóch lub więcej prawomocnych postanowień o stwierdzeniu

nabycia spadku po tym samym spadkodawcy uzasadnia wznowienie postępowania

na podstawie art. 403 § 2 w związku z art. 13 § 2 lub art. 524 § 2 k.p.c. i nadał jej

moc zasady prawnej.

W uzasadnieniu podkreślił, że żaden z przepisów dotyczących postępowania

o stwierdzenie nabycie spadku nie przewiduje możliwości uchylenia jednego

z dwóch prawomocnych postanowień stwierdzających nabycie spadku po tym

samym spadkodawcy, i to niezależnie od treści tych postanowień, co oznacza,

że skasowanie jednego z nich jest możliwe tylko w postępowaniu nadzwyczajnym

wszczętym na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Zgodnie z art. 403 § 2 k.p.c., można żądać wznowienia postępowania m.in.

w razie późniejszego wykrycia prawomocnego wyroku, dotyczącego tego samego

stosunku prawnego. Celem wznowienia postępowania z tego powodu jest to, aby

we wznowionym postępowaniu sąd mógł uwzględnić prawomocność materialną

wcześniejszego

wyroku

dotyczącego

tego

co zaskarżony wyrok. Wskazana podstawa

gdy wykryty

wcześniejszy

prawomocny

samego

stosunku

prawnego,

wznowienia ma zastosowanie,

wyrok

nie

został

uwzględniony

w późniejszym postępowaniu, mimo swojej powagi rzeczy osądzonej lub z powodu

swojego skutku prejudycjalnego. W pierwszym wypadku skarga o wznowienie

postępowania ma doprowadzić do uchylenia zaskarżonego późniejszego wyroku

i odrzucenia pozwu albo umorzenia późniejszego postępowania, w drugim

natomiast ma skutkować zmianą zaskarżonego prawomocnego późniejszego

wyroku. W obu wypadkach nie chodzi o to, czy zaskarżony prawomocny późniejszy

wyrok jest zgodny z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, lecz wyłącznie

o to, że został wydany z naruszeniem prawomocności materialnej wcześniejszego

prawomocnego wyroku. Innymi słowy, odwrotnie niż w razie stosowania art. 679

k.p.c., akcent jest położony na naruszenie przepisów prawa procesowego;

aspekt materialnoprawny wadliwości nie ma znaczenia.

Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że porównanie określonej w art. 679 k.p.c.

podstawy

zmiany

prawomocnego

postanowienia

o

stwierdzeniu

nabycia

spadku z ujętą w art. 403 § 2 k.p.c. podstawą wznowienia postępowania cywilnego

w postaci kolizji prawomocnych wyroków prowadzi do wniosku, że pierwsza z tych

podstaw nie pochłania drugiej. W sytuacji, której dotyczy art. 679 k.p.c., chodzi

o wykazanie, że stwierdzenie nabycia spadku jest niezgodne z rzeczywistym

stanem faktycznym i prawnym, natomiast dla zastosowania podstawy wznowienia

postępowania w postaci kolizji prawomocnych wyroków odnoszących się do tego

samego stosunku prawnego kwestia, czy i którykolwiek z nich jest zgodny albo

niezgodny z rzeczywistym stanem faktycznym i prawnym, jest obojętna.

Na gruncie art. 403 § 2 k.p.c. uchylenie późniejszego prawomocnego wyroku

z powodu jego kolizji z wcześniej wydanym prawomocnym wyrokiem dotyczącym

tego samego stosunku prawnego nastąpi nawet wtedy, gdy wyrok późniejszy

będzie

zgodny

z rzeczywistym

stanem

faktycznym

i

prawnym,

a

wyrok

wcześniejszy temu stanowi nie odpowiada.

W uzasadnieniu uchwały podkreślono, że art. 403 § 2 k.p.c. dotyczy kolizji

prawomocnych wyroków, które zostały wydane w sporze między tymi samymi

stronami,

a

wyznacznikiem

przedmiotowym

powagi

rzeczy

osądzonej

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku jest osoba

spadkodawcy, co oznacza, iż postanowienia stwierdzające nabycie spadku po tym

samym spadkodawcy mają ten sam przedmiot rozstrzygnięcia.

W myśl art. 524 § 1 k.p.c., uczestnik może żądać wznowienia postępowania

zakończonego

prawomocnym

sprawy, jednak

wznowienie

postanowieniem

postępowania

orzekającym

nie

jest

co

do

istoty

dopuszczalne,

jeżeli

postanowienie kończące postępowanie może być zmienione lub uchylone.

Z art. 524 § 2 k.p.c. wynika z kolei, że zainteresowany, który nie był uczestnikiem

postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem orzekającym co do

istoty sprawy, może żądać wznowienia postępowania, jeżeli postanowienie

to narusza jego prawa.

Mając na względzie to stwierdzenie i uwzględniając jednocześnie treść

art. 524 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy przyjął, że jeżeli istnieje kilka prawomocnych

postanowień o stwierdzeniu nabycia spadku po tym samym spadkodawcy,

to powstać mogą dwie odmienne sytuacje. W pierwszej z nich, o wznowienie

postępowania, w którym wydane zostało późniejsze postanowienie o stwierdzeniu

nabycia spadku, występuje uczestnik tego postępowania, a w drugiej –

zainteresowany, który w tym postępowaniu nie brał udziału. Gdy wznowienia

później zakończonego prawomocnie postępowania zażąda jego uczestnik,

podstawę skargi stanowi art. 403 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; sąd, uwzględniając

skargę

o

wznowienie,

uchyla

wydane

w

tym

postępowaniu

późniejsze

postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku i odrzuca wniosek. Jeżeli natomiast

o wznowienie później zakończonego prawomocnie postępowania występuje

zainteresowany, który nie był jego uczestnikiem, wówczas powinien wykazać,

że późniejsze prawomocne postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku narusza

jego prawa, a do wznowienia stosuje się przepisy o wznowieniu postępowania

z powodu pozbawienia strony możności działania (art. 524 § 2 k.p.c.).

We wznowionym postępowaniu sąd musi jednak uwzględnić powagę rzeczy

osądzonej wcześniejszego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, wobec

czego także w tym wypadku nastąpi uchylenie późniejszego prawomocnego

postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku, a wniosek o wszczęcie późniejszego

postępowania zostanie odrzucony.

Reasumując rozważania, Sąd Najwyższy w referowanej uchwale uznał,

że uczestnik postępowania zakończonego postanowieniem, które się później

uprawomocniło, może żądać jego wznowienia na podstawie art. 403 § 2 w zw. z art.

13 § 2 k.p.c., natomiast zainteresowany nie będący uczestnikiem tego

postępowania, może żądać jego wznowienia na podstawie art. 524 § 2 k.p.c.,

a więc jeżeli postanowienie narusza jego prawa.

Kierując się tym stanowiskiem prawnym, należało zaskarżone postanowienie

uchylić na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. i przekazać

sprawę do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.