Supreme Court quashes lower court ruling on adverse possession, finding failure to apply statutory presumption of independent possession.

Sygn. akt II CSK 691/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku T. W.

przy uczestnictwie S.P., I. T., B. C.,

E. S., W. P., K. P., J. P.,

S.W. i H. P.

o zniesienie współwłasności,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania S. P.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 16 czerwca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem wstępnym z dnia 11 lutego 2011 r., wydanym

w sprawie o dział spadku po J. P. i Z. P. oraz zniesienie współwłasności, stwierdził,

że S. P. i H. P. nabyli przez zasiedzenie- z dniem 6 listopada 1991 r. - udział

wynoszący 29/32 we współwłasności zabudowanej nieruchomości rolnej położonej

w K. o łącznej powierzchni 7,98 ha, w miejsce T. W., Z. P. i I. T. Sąd ten ustalił, że

właścicielami tej nieruchomości byli wcześniej małżonkowie J. P. i S. P.

J.P.

zmarła w 1966 r. a S. P. w 1979 r. Ich spadkobiercami były dzieci /…/ . Z. P. zmarł

w 1988 r. Spadek po nim odziedziczyły dzieci /…/. S. P. na polecenie ojca w 1954 r.

przerwał naukę we W. i wrócił do pracy w gospodarstwie. W 1969 r. S.P. przekazał

prowadzenie całego gospodarstwa I. T. i jej mężowi, jednakże jeszcze w tym

samym roku małżonkowie T. zrezygnowali z prowadzenia gospodarstwa. Pozostawi

sobie jego część o powierzchni 2,67 ha i nieruchomość tę nabyli w 1971 r. z mocy

prawa jako jego posiadacze. W tej sytuacji S. P. w 1970 r. zdecydował,

że gospodarstwo będzie prowadził S. P., który uprawiał ziemię, opłacał usługi

spółdzielni kółek rolniczych, zawierał umowy kontraktacji, hodował zwierzęta,

pobierał pieniądze za sprzedaż zboża i warzyw i nimi dysponował. Przez otoczenie

był uważany za właściciela gospodarstwa. Czuł się gospodarzem. W latach 80 tych i 90 - tych doprowadził wodę i gaz, kupował maszyny rolnicze, dobudował

budynek gospodarczy. S. P. prowadził gospodarstwo wspólnie z żoną H. P. W

latach 1970-1978 S. P. był skłócony z córką S. P. i jej rodziną. W 1978 r. pogodzili

się. W dniu 9 października 1978 r. S. P. i St. P. darowali swoje udziały w

gospodarstwie synowi S. P. - T.W. Zawarcie tej umowy miało na celu uchronienie

go od odbycia służby wojskowej. Na skutek interwencji uczestnika postępowania

S. P. decyzja o odroczeniu odbycia służby wojskowej została zmieniona. Od tego

czasu pojawiły się konflikty między S. P. i St. P.

T. W. nigdy nie mieszkał

w nieruchomości, której był współwłaścicielem i nigdy nie prowadził gospodarstwa

rolnego. Nikt z rodziny nie rościł pretensji do prowadzenia gospodarstwa przez S.

P. , który w dniu 16 lipca 1971 r. uzyskał decyzję o nabyciu gospodarstwa na

podstawie ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych, która w 1980 r.

została jednak uchylona. W dniu 24 stycznia 1983 r. do Sądu Rejonowego w K.

wpłynął wniosek T. W. o zniesienie współwłasności. Sprawa zakończyła się

postanowieniem z dnia 5 października 1989 r. o umorzeniu postępowania. W

oparciu o te ustalenia Sąd Rejonowy uznał, że S. P. co najmniej od dnia 5

listopada

1971

r.

był

samoistnym

posiadaczem

udziału

w nieruchomości

wynoszącego 29/32 (jego udział wynosił 3/32). Biegu posiadania nie przerwał

wniosek o zniesienie współwłasności nieruchomości złożony przez T. W. z uwagi

na umorzenie tego postępowania. Przemawiało to za stwierdzeniem zasiedzenia

udziału wynoszącego 29/32 przez S. P. i jego żonę H. P.

W wyniku apelacji wnioskodawcy T. W. Sąd Okręgowy postanowieniem z

dnia 16 czerwca 2011 r. zmienił zaskarżone postanowienie wstępne i wniosek o

zasiedzenie oddalił. Sąd Okręgowy stwierdził, że posiadanie nieruchomości w złej

wierze rozpoczęte w dniu 5 listopada 1971 r. nie mogło doprowadzić do

zasiedzenia udziału przed dniem 6 listopada 2001 r. Uznał również, że posiadanie

gospodarstwa rolnego przez S. P. nie mogło być uznane za samoistne wobec

rozporządzeń majątkowych dokonanych przez współwłaścicieli nieruchomości w

1978 r. Okoliczności związane z zawarciem umowy darowizny na rzecz T. W.

potwierdzały powstanie sporu o posiadanie gospodarstwa. Przejawem tego sporu

było złożenie przez S. P. wniosku o nabycie własności gospodarstwa na podstawie

przepisów ustawy o uregulowaniu własności gospodarstw rolnych. Sąd Okręgowy

uznał również, że bieg terminu zasiedzenie został przerwany w 1983 r., w wyniku

złożenia przez T. W. wniosku o zniesienie współwłasności. Postępowanie

to zakończyło się w 1989 r. Rozpoczęty na nowo bieg terminu zasiedzenia mógł

doprowadzić do nabycia własności dopiero w 2019 r. Z tych względów apelacja

wnioskodawcy została uwzględniona.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania S. P. została oparta na obu

podstawach określonych w art. 3983 § 1 k.p.c. Zarzucono w niej naruszenie art. 182

§ 2 k.p.c. poprzez jego niezastosowanie do oceny skutków przerwy biegu terminu

zasiedzenia, naruszenie art. 336 k.c. i art. 172 k.c. w zw. z art. 339 oraz art. 6 k.c.

przez ich niewłaściwą wykładnię i wadliwe zastosowanie. W oparciu o te zarzuty

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i oddalenie apelacji

wnioskodawcy.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty zawarte w skardze kasacyjnej S. P. były uzasadnione. Sąd

Okręgowy nie zakwestionował ustaleń Sądu Rejonowego, które wskazywały, że S.

P. był posiadaczem gospodarstwa rolnego co najmniej od listopada 1971 r. Uznał

jednak, że samo prowadzenie przez S. P. gospodarstwa nie uzasadnia oceny, że

posiadanie to miało charakter samoistny. W tym kontekście skarżący podniósł

zasadnie, że Sąd Okręgowy w swojej ocenie pominął art. 339 k.c. ustanawiający

domniemanie samoistności posiadania. Sąd Okręgowy nie tylko nie odniósł się do

treści tego przepisu jako podstawy orzekania, ale nie przedstawił też okoliczności,

które mogłyby wskazywać na wykazanie przez wnioskodawcę, oponującemu

uwzględnieniu wniosku o zasiedzenie, że posiadanie wykonywane przez uczestnika

postępowania S. P. nie miało charakteru posiadania samoistnego. W ramach

własnej oceny i rozważań Sąd Okręgowy stwierdził zaś, że możliwości uznania

posiadania wykonywanego przez S. P. za posiadanie samoistne sprzeciwiało się

ustalenie o dokonanej w 1978 r. darowiźnie udziałów na rzecz T. W. To stanowisko

Sądu Okręgowego zostało zasadnie zakwestionowane w skardze kasacyjnej.

Skarżący podniósł trafnie, że przy ocenie istnienia woli posiadania rzeczy jak

właściciel, jako przesłanki samoistnego posiadania, istotna jest ocena z punktu

widzenia posiadacza rzeczy, a nie działań podjętych przez właściciela. O ile

posiadanie ma charakter samoistny, to rozporządzenie rzeczą przez właściciela nie

zmienia automatycznie jego charakteru. W takiej sytuacji zasiedzenie biegnie

wobec nowego właściciela.

Zasadny był również zarzut naruszenia art. 182 § 2 k.p.c. Sąd Okręgowy

uznając, że bieg terminu zasiedzenia został przerwany w 1983 r. ograniczył się do

stwierdzenia,

że

złożenie

wówczas

przez

T.

W. wniosku

o zniesienie

współwłasności spowodowało ten skutek. Ta ocena była niewystarczająca w

sytuacji, gdy z ustaleń przeprowadzonych w sprawie wynikało, że postępowanie to

zostało umorzone w październiku 1989 r. na skutek jego wcześniejszego

zawieszenia w postępowaniu przed sądem rejonowym i niepodjęcia w ustawowym

terminie. Art. 182 § 2 k.p.c. stanowi, że w takim przypadku wniesiony pozew

(odpowiednio wniosek w postępowaniu nieprocesowym), nie wywołuje żadnych

skutków, jakie ustawa wiąże z wytoczeniem powództwa. Treść tego przepisu jest

podobna jak art. 130 § 2 k.p.c. Nakazuje to przyjąć, że skutek w postaci przerwy

biegu terminu przedawnienia lub zasiedzenia zostaje następczo uchylony w

przypadku, gdy postępowanie w sprawie zostanie umorzone przy spełnieniu

warunków określonych w art. 182 § 2 k.p.c.

Z przyczyn wyżej wskazanych skarga kasacyjna była uzasadniona

i zaskarżone nią postanowienie podlegało uchyleniu na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c.

jw