II CSK 69/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 69/09

POSTANOWIENIE

Dnia 10 lipca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Stanisław Dąbrowski (sprawozdawca)

SSN Antoni Górski

w sprawie z wniosku Prowincji C. – P. w C.

Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia […]

przy uczestnictwie Skarbu Państwa - Starosty P. i Fundacji

Zakłady K. w K.

o zasiedzenie,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 10 lipca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Skarbu Państwa Starosty

P. od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 21 sierpnia 2007 r.,

oddala

skargę

postępowania

kasacyjną;

Skarbu

Państwa

zasądza

–

od

Starosty

P. uczestnika

na

rzecz

wnioskodawcy kwotę 600 (sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2007 r. stwierdził, że

Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia […] nabyło przez zasiedzenie prawo własności

nieruchomości położonej w K. oznaczonej jako działka nr 850 o powierzchni 1,8099

ha zapisanej w KW tom VII karta 307 Sądu Rejonowego w Ś. na Zakłady K. w K. z

dniem 1 października 2005 r.

Sąd Rejonowy poczynił następujące ustalenia faktyczne. Zgromadzenie

Sióstr Miłosierdzia […](tzw. Szarytki) zostało sprowadzone do K. przez C. D. i T. D.

Zgodnie z układem zawartym w dniu 16 września 1857 r. Zgromadzenie otrzymało

w zarząd Dom Miłosierdzia w K. Zgodnie z treścią układu zarząd polegał na:

prowadzeniu schroniska dla kilku chorych z dóbr K. i ich opatrywaniu,

wychowywaniu kilku sierot z tych dóbr, prowadzeniu ochronki dla małych dzieci i

szkoły szycia dla dzieci starszych, odwiedzania ubogich chorych w miasteczkach i

wioskach w pobliżu ich zamieszkania. Układ przewidywał finansowanie Domu,

przede wszystkim poprzez zaopatrywanie sióstr i prowadzonego przez nie Domu

w niezbędne

sprzęty,

lekarstwa,

materiały

do

szycia,

pomieszczenia

do

prowadzenia działalności, przez jego darczyńców, tj. przez T. i C. D. Pieniądze

uzyskane od założycieli Siostra Przełożona rozliczała, przedkładając miesięczne

zestawienie wydatków. Układ powyższy został potwierdzony kontraktem zawartym

w dniu 31 grudnia 1862 r. pomiędzy C. D. a Dyrektorem i Wizytatorką

Zgromadzenia […].

Początkowo siostry zamieszkiwały w części należącej do Zamku w K.

i prowadziły znajdujący się przy Zamku szpitalik. Trzy lata później siostry przeniosły

się do budynku Opatrzności Bożej przy ul. Ś. W lutym 1892 r. zarządca dóbr

kórnickich dr Z. C. na polecenie W. Z. zakupił w drodze licytacji nieruchomość

niezabudowaną o powierzchni 1,87 ha położoną w K. zapisaną w KW K. tom VII

wykaz 307 należącą do małżonków L. Nieruchomość tę objęły w posiadanie siostry.

W. Z. wystąpił w 1900 r. o pozwolenie na budowę budynku na tej nieruchomości, w

następnym

roku

budynek

mieszkalny

został

postawiony.

W okresie

gdy

właścicielem nieruchomości był W. Z. ponowił on wszelkie koszty jej utrzymania.

Uchwałą sejmową z dnia 30 lipca 1925 r., która weszła w życie w dniu

26 sierpnia 1925 r. (Dz. U. Nr 86, poz. 592) powołana została Fundacja „Zakłady

K”.

J. Z. i jej syn W. Z. aktem donacyjnym z 1924 r. przekazali swój majątek

nieruchomy na rzecz Fundacji. W skład przekazanych nieruchomości wchodziła

również nieruchomość zapisana w KW K., tom VII wykaz 307 będąca w posiadaniu

Zgromadzenia. Własność tej nieruchomości została przeniesiona na Fundacje

„Zakłady K.”, która została wpisana w księdze wieczystej jako właściciel. Fundacja

była właścicielem tej nieruchomości od 1925 r. do 1952 r. W tym czasie Fundacja,

zgodnie z wolą jej darczyńców utrzymywała Dom Miłosierdzia. Fundacja

dokonywała również niezbędnych napraw i remontów, o które zwracały się do niej

siostry. W latach międzywojennych Zgromadzenie prowadziło ochronkę dla dzieci i

dom chorych, siostry uprawiały pola znajdujące się na tyłach budynku

mieszkalnego i ogród warzywny.

Podczas II wojny światowej siostry wyjechały z K. W księdze wieczystej jako

właściciela nieruchomości wpisano w 1944 r. Fundację Rzeszy Niemieckich Badań

Wschodu.

Po zakończeniu wojny Zgromadzenie Sióstr powróciło do K. i objęło

w posiadanie przedmiotową nieruchomość. W 1948 r. Zarząd Miejski w K.

reprezentowany przez Burmistrza M., za zgodą Fundacji, przekształcił ochronkę

prowadzoną przez Zgromadzenie na przedszkole państwowe, a siostry przeniosły

się na piętro budynku, gdyż stopniowo przedszkole rozrastało się i zajmowało

kolejne pomieszczenia. Od 1952 r. siostry przestały pracować w przedszkolu jako

opiekunki, do 1962 r. jedna z sióstr pracowała w kuchni przedszkola jako kucharka.

Przedszkole zajmowało parter budynku na podstawie umowy najmu.

Dekretem z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu fundacji (Dz. U. Nr 25,

poz. 172), który wszedł w życie w dniu 22 maja 1952 r. Fundacja „Zakłady K.”

została zniesiona. Jej majątek nieruchomy został przejęty przez Skarb Państwa bez

odszkodowania. Siostry nadal zajmowały piętro budynku, użytkowały inne budynki

znajdujące

się

na

nieruchomości,

uprawiały

ogród

warzywny,

a

także

wydzierżawiały pola położone na tyłach budynku, na podstawie ustnych umów,

okolicznym rolnikom w zamian za drobne opłaty, wystarczające na opłatę podatku

od nieruchomości i podatku rolnego, a także w zamian za część plonów.

Zgromadzenie samodzielnie opłacało również podatek gruntowy od całej

nieruchomości, ubezpieczało budynek i opłacało ubezpieczenie rolne. Od dnia

zniesienia Fundacji siostry samodzielnie wykonywały remonty. W latach 90-tych

wyremontowane zostały łazienki, naprawiony dach. Wcześniej położona została

wewnątrz budynku boazeria, wyremontowano budynki gospodarcze. W ramach

rekompensaty za zajęcie przez przedszkole parteru budynku Gmina K. nie

pobierała od Zgromadzenia części podatku oraz założyła w całym budynku

centralne ogrzewanie. Podmioty prowadzące przedszkole na parterze budynku

nigdy nie postępowały z nieruchomością jak właściciele. Nawet w okresie, w którym

przedszkole było upaństwowione Skarb Państwa nie wykonywał uprawnień

właścicielskich co do nieruchomości. Nigdy nie podjęto próby skomunalizowania

przedmiotowej nieruchomości na rzecz Gminy K.

Ustawą z dnia 18 września 2001 r. o fundacji – Zakłady K. (Dz. U. Nr 130,

poz. 1451) dążąc do umożliwienia kontynuacji tradycji fundacji „Zakłady K.”,

ustanowiona została Fundacja „Zakłady K.” z siedzibą w K. Dla realizacji

wskazanych w ustawie celów Fundacja została wyposażona nieodpłatnie w majątek

obejmujący w dniu wejścia w życie ustawy nieruchomości Skarbu Państwa

wymienione w załączniku nr 2 do ustawy. Fundacja nie została wyposażona w

przedmiotową nieruchomość.

Zgromadzenie Sióstr Miłosierdzia […]

było i jej przez mieszkańców K.

postrzegane jako właściciel nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego

postępowania. W 2004 r. Zgromadzenie wystąpiło do Wojewody […] z wnioskiem o

stwierdzenie przejścia własności nieruchomości będącej przedmiotem niniejszego

postępowania. Decyzja z dnia 14 marca 2005 r. Wojewoda odmówił stwierdzenia

przejścia na rzecz Zgromadzenia własności nieruchomości, ze względu na to, że

nie była własnością instytucji kościelnej, klasztoru ani zgromadzenia zakonnego w

rozumieniu przepisów ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do

Kościoła katolickiego i nie została upaństwowiona na mocy ustawy z dnia 20 marca

1950 r. o dobrach martwej ręki.

Podmiotowa nieruchomość położona jest w K. Na skutek odnowienia

ewidencji nastąpił ubytek powierzchni o 0,0601 ha i obecnie działka ma

powierzchnię 1,8099 ha. W księdze wieczystej w dniu 18 marca 1946 r. wykreślono

wpis prawa własności na rzecz Fundacji Rzeszy Niemieckich Badań Wschodu i

przywrócono wpis na rzecz Zakładów K. w K. Stan taki istnieje do dziś.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego

wnioskodawca

Zgromadzenie

Sióstr

Miłosierdzia […] jest samoistnym posiadaczem nieruchomości od dnia 22 maja

1952 r., kiedy to zniesiona została Fundacja „Zakłady K”. Zgromadzenie opłacało

podatki i to od całego obszaru nieruchomości, dzierżawiło grunty rolne i pobierało

za to czynsz dzierżawny oraz wynagrodzenie w postaci części plonów, finansowało

większe remonty i zlecało ich wykonanie. Remonty sfinansowane przez Gminę były

jedynie wynikiem umowy Gminy ze Zgromadzeniem i stanowić miały rekompensatę

za zajęcie parteru budynku.

Postępowanie dowodowe nie wykazało by Skarb Państwa traktował

przedmiotową nieruchomość jako swą własność. Okoliczność, że na parterze

budynku

posadowionego

na

przedmiotowej nieruchomości znajdowało

się

przedszkole państwowe nie świadczy o samoistnym posiadaniu nieruchomości

przez Skarb Państwa. Skarb Państwa nigdy nie ujawnił się jako właściciel

w księdze

wieczystej, nigdy nie

sfinansował remontów.

Przedszkole

było

prowadzone na parterze budynku jeszcze w okresie kiedy istniały Zakłady K. tj.

przed 1952 r. Z pisma burmistrza K. M. z dnia 7 lutego 1950 r. adresowanego do

Zakładów K. wynika, że przedszkole było już prowadzone i burmistrz zwracał się o

skazanie kto jest właścicielem nieruchomości i z kim można zawrzeć umowę

najmu. Przed 1952 r. Gmina weszła w posiadanie części nieruchomości (parteru)

jako posiadacz zależny. Po likwidacji samorządu terytorialnego, przedszkole

przeszło w zarząd państwa. W ocenie Sądu Okręgowego posiadanie parteru

budynku przez Gminę od 1948 r., a następnie po likwidacji samorządów przez

Skarb Państwa było posiadaniem zależnym. Nic nie wskazuje na to by charakter

tego posiadania zmienił się po 1952 r., pomimo że Skarb Państwa stał się

właścicielem nieruchomości. Po 1989 r. przedszkole przejęła Gmina, która

traktowała Zgromadzenie jako właściciela nieruchomości. Po opuszczeniu budynku

przez przedszkole, klucze od parteru oddano wnioskodawcy.

Sąd Okręgowy uznał, że posiadanie wnioskodawcy było w złej wierze,

wnioskodawca bowiem z łatwością mógł się dowiedzieć, kto jest wpisany jako

właściciel nieruchomości w księdze wieczystej, co zresztą było mu wiadomym.

Fakt, że od 1952 r. podmiot wpisany jako właściciel nie istniał, nie uzasadnia

istnienia po stronie wnioskodawcy dobrej wiary, gdyż dekret z 1952 r. stanowił

jednoznacznie, że majątek fundacji przechodzi na rzecz Skarbu Państwa.

W art. 7 ustawy z dnia 14 lipca 1961 r. o gospodarce terenami w miastach

i osiedlach (Dz. U. Nr 32, poz. 150) nastąpiło wyłączenie dopuszczalności

zasiedzenia w stosunku do nieruchomości państwowych położonych w granicach

miast i osiedli oraz położonych poza granicami administracyjnymi miast i osiedli ale

włączonych do planu zagospodarowania przestrzennego miasta (osiedla). Przepis

powyższej ustawy został następnie uchylony przez przepisy wprowadzające kodeks

cywilny i zastąpiony art. 177 k.c., który stanowił, że przepisów o nabyciu własności

przez zasiedzenie nie stosuje się, jeżeli nieruchomość jest przedmiotem własności

państwowej. Przepis art. 177 k.c. został uchylony ustawą zmieniającą kodeks

cywilny z dnia 28 lipca 1990 r. Ograniczenie co do zasiadywania nieruchomości

państwowych przestało istnieć. Skutki prawne powstałe w wyniku uchylenia art. 177

k.c. reguluje przepis przejściowy – art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy Kodeks cywilny. Zgodnie z art. 10, jeżeli przed dniem wejścia w życie

ustawy istniał stan, który według przepisów dotychczasowych wyłączał zasiedzenie

nieruchomości, a według przepisów obowiązujących po wejściu w życie ustawy

prowadzi do zasiedzenia, zasiedzenie biegnie od dnia jej wejścia w życie, jednakże

termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan istniał przed wejściem

w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę (przy czym chodzi tu o okres 10 albo

15 lat).

Wnioskodawca posiadał przedmiotową nieruchomość jako posiadacz

samoistny od dnia 22 maja 1952 r. Okresu posiadania przed dniem 1 stycznia

1965 r. nie może doliczyć do biegu zasiedzenia. Bieg terminu zasiedzenia

rozpoczął się dla wnioskodawcy z dniem 1 października 1990 r. Do dnia

1 października

2005

r.

upłynęło

lat

samoistnego

posiadania

przez

wnioskodawcę. Do tego okresu wnioskodawca może doliczyć okres posiadania od

dnia 1 października 1965 r. do dnia 30 września 1990 r., nie więcej jednak niż

15 lat. Stosownie do art. 172 k.c. okres potrzebny do zasiedzenia nieruchomości

przez posiadacza samoistnego w złej wierze wynosi 30 lat. Zatem, Sąd Okręgowy

uznał, że wnioskodawca nabył przez zasiedzenie z dniem 1 października 2005 r.

prawo własności przedmiotowej nieruchomości.

Od powyższego postanowienia Skarb Państwa – Starosta P. oraz Fundacja

„Zakłady K.” wnieśli apelacje. Sąd Apelacyjny postanowieniami z dnia 21 sierpnia

2007 r. i z dnia 26 sierpnia 2008 r. oddalił obie apelacje. Apelacja Fundacji „Zakłady

K.” początkowo została odrzucona postanowieniem Sądu Okręgowego z dnia 21

sierpnia 2007 r., gdyż Sąd ten odmówił Fundacji dalszego uczestnictwa w

postępowaniu z uwagi na brak interesu prawnego. Jednakże na skutek zażalenia

Sąd Najwyższy postanowieniem z dnia 27 marca 2008 r. uchylił postanowienie o

odrzuceniu apelacji, uznając, że interes prawny jest przesłanką merytoryczną

rozstrzygnięcia, której brak nie uzasadnia odrzucenia apelacji.

Sąd Okręgowy podzielił i przyjął za własne ustalenia faktyczne dokonane

przez Sąd pierwszej instancji – z dwoma wyjątkami dotyczącymi kwestii

zajmowania pomieszczeń przedszkola na podstawie umowy najmu oraz określenia

początku

posiadania

samoistnego

przez

wnioskodawcę.

W

ocenie

Sądu

Okręgowego brak podstaw do przyjmowania, że pomieszczenie na przedszkole

było wynajmowane, co jednak nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy.

Zdaniem Sądu Okręgowego Sąd pierwszej instancji wadliwie przyjął, że

wnioskodawca był samoistnym posiadaczem nieruchomości już od dnia 22 maja

1952 r. W każdym razie przed dniem 1 października 1975 r. nastąpiła i została

przez

wnioskodawcę

zamanifestowana

na

zewnątrz

zmiana

charakteru

wykonywanego przez niego posiadania z zależnego na samoistne .Świadczą o tym

cztery okoliczności. Po pierwsze, pod koniec lat sześćdziesiątych ubiegłego wieku

siostry postawiły przed domem figurkę św. […], co było jawną manifestacją

poczucia dysponowania tym miejscem jak swoją własnością. Po drugie, po

likwidacji Fundacji „Zakłady K.” siostry same decydowały i wykonywały remonty

budynku. Dokonywanie znacznych nakładów było oczywistym i widocznym dla

osób trzecich znakiem chęci posiadania rzeczy dla siebie. Po trzecie, siostry same

uprawiały ogród i pola na nieruchomości, także oddawały je do korzystania osobom

trzecim, zachowując się przy zawieraniu umów jak właściciel. Po czwarte,

wnioskodawca od lat sześćdziesiątych dwudziestego wieku uiszczał podatek rolny

i od nieruchomości.

Sąd Okręgowy za prawidłową uznał ocenę Sądu pierwszej instancji, że

materiał zgromadzony w sprawie nie dostarczył ani jednego przykładu zachowania

Skarbu Państwa czy Gminy, który by świadczył o tym, że przedmioty te uważały się

za właściciela nieruchomości i wykonywały w stosunku do niej jakiekolwiek

działania właścicielskie.

Wnioskodawca

posiadanie

o

charakterze

samoistnym

wykonuje

nieprzerwanie do dzisiaj. Sąd Okręgowy podzielił ocenę prawną Sądu pierwszej

instancji, że spełnione zostały przesłanki określone w art. 172 k.c. i w rezultacie

wnioskodawca nabył własność przedmiotowej nieruchomości przez zasiedzenie.

W księdze wieczystej nieruchomości, której dotyczy wniosek, jako właściciel

nieruchomości wpisana jest Fundacja „Zakłady K.”, jednakże wpis ten odnosi się do

podmiotu, który dekretem z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu fundacji utracił

byt prawny, a jego

majątek został

w całości przejęty przez Skarb Państwa.

Natomiast wnoszący apelację uczestnik postępowania o takiej samej nazwie został

utworzony dopiero ustawą z dnia 18 września 2001 r. o fundacji – Zakłady K. (Dz.U.

Nr 1330, poz. 1451), która weszła w życie w dniu 16 lutego 2002 r. Na mocy tego

aktu prawnego powstała fundacja pod nazwą „Zakłady K.”, wyposażono ją

w majątek, obejmujący nieruchomości wymienione w załączniku nr 2 do ustawy.

Wśród nieruchomości, które zostały Zakładowi K. przyznane tą ustawą nie ma

nieruchomości, której dotyczy wniosek.

Zdaniem Sądu Okręgowego nie sposób uznać za uzasadnione poglądów

skarżącego, iż z preambuły ustawy z dnia 18 września 2001 r. o fundacji - Zakłady

K. wynika, że jest on następca prawnym podmiotu wpisanego jako właściciel w

księdze wieczystej nieruchomości, będącej przedmiotem wniosku. Z preambuły

ustawy wynika jedynie, że uczestnik postępowania został ustanowiony w wyniku

dążenia do kontynuacji tradycji Fundacji „Zakłady K.” ustanowionej ustawą

z dnia 30

lipca

1925

r.

Kontynuowanie

tradycji

nie

jest

równoznaczne

z następstwem prawnym. Sukcesja prawna w wyniku której uczestnik nabyłby

w całości lub w części prawa i obowiązki Fundacji ustanowionej w 1925 r., możliwa

byłaby jedynie na mocy wyraźnego przepisu ustawy. Takiego przepisu nie ma,

Analiza przepisów ustawy z dnia 18 września 2001 r. o fundacji - Zakłady K.

prowadzi do wniosku, że podmiot utworzony tym aktem prawnym w intencji

ustawodawcy nie jest następcą prawnym przedwojennej fundacji o tej samej

nazwie. Wynika to choćby z faktu wyposażenia nowoutworzonej fundacji w majątek,

co byłoby zbędne w razie założenia przez ustawodawcę następstwa prawnego.

Skarb Państwa – Starosta P. i Fundacja „Zakłady K.” wnieśli skargi

kasacyjne od postanowień Sądu Okręgowego oddalających ich apelację. Skarb

Państwa zaskarżył postanowienia z dnia 21 sierpnia 2007 r. zaś Fundacja „Zakłady

K.” zaskarżyła postanowienie z dnia 26 sierpnia 2008 r. Skargi kasacyjne zostały

oparte na obu podstawach wymienionych w art. 3983 § 1 k.p.c.

W skardze kasacyjnej Skarbu Państwa zarzucono naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię:

-

art. 172 k.c. w zw. z art. 336 k.c. polegające na zakwalifikowaniu stanu

władania nieruchomością przez wnioskodawcę jako posiadania samoistnego

począwszy od 1969 r. i określeniu jego skutku jako prowadzącego do

zasiedzenia, a tym samym uznanie, wbrew właściwej i przyjętej wykładni

wyżej wymienionych norm, że:

-

faktyczne korzystanie przez Skarb Państwa z części nieruchomości: tj.

części gruntu i części budynku na nim posadowionego, przez prowadzenie

przedszkola państwowego i placu zabaw, nie przeczy istnienia samoistnego

posiadania po stronie wnioskodawcy co do całej tej nieruchomości,

-

uzupełnienie

dotychczasowego

władztwa,

wykonywanego

przez

wnioskodawcę elementem woli władania nieruchomością jako właściciel,

jako przesądzającym o przekształceniu posiadania zależnego w posiadanie

samoistne i prowadzące do zasiedzenia możliwe jest przy jednoczesnym

wykonywaniu

uprawnień

przez

właściciela

nieruchomości,

a

także

uzewnętrznienie, wyżej wymienionego elementu może nastąpić niezależnie

od faktycznego zamiaru posiadacza i bez odniesienia do jego rozumienia

przez otoczenie,

-

opłacanie podatku od nieruchomości i podatku rolnego stanowi o jednym

z elementów samoistności posiadania nieruchomości Skarbu Państwa,

pomimo

treści

przepisów

ustaw

z

zakresu

prawa

podatkowego,

określających jako podatnika podatku od nieruchomości i podatku rolnego

także posiadacza nieruchomości stanowiących własność Skarbu Państwa,

w tym także w ramach posiadania bezumownego;

po stronie wnioskodawcy zachowana została ciągłość posiadania nieruchomości

w znaczeniu podmiotowym, pomimo uregulowania kwestii

osobowości prawnej

personalnych jednostek organizacyjnych kościoła dopiero ustawą z dnia 17 maja

1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej

(Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.).

-

art. 172 k.c. w zw. z art. 336 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28 lipca

1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, po. 321) poprzez

przyjęcie,

że

niezależnie

od

skrócenie

tego,

ustawowego

czy

zachowana

okresu

zasiedzenia

została

ciągłość

następuje

posiadania

nieruchomości przez wnioskodawcę jako podmiot prawa.

Zarzucono również naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe

zastosowanie art. 172 k.c. w zw. z art. 336 k.c. w zw. z art. 10 ustawy z dnia 28

lipca 1990 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny (Dz.U. Nr 55, poz. 321) pomimo

niespełnienia przesłanek prowadzących do zasiedzenia nieruchomości, w tym

kryterium ciągłości, a także skrócenie okresu zasiedzenia przy braku ciągłości

posiadania nieruchomości przez wnioskodawcę jako podmiot prawa.

Podniesiono także zarzut naruszenia przepisów postępowania: - art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

niezamieszczenie w ramach wyjaśnienia podstawy faktycznej określenia momentu

zmiany przez wnioskodawcę posiadania zależnego na posiadanie samoistne oraz

ciągłości posiadania nieruchomości w znaczeniu podmiotowym, w kontekście

materiału dowodowego zgromadzonego w sprawie, brak

weryfikacji znaczenia

organu

wszystkich

osoby

prawnej

oraz

nieodniesienie

się

do

zarzutów

apelacyjnych, jako mające wpływ na wynik sprawy z uwagi na możliwość

zasadniczej weryfikacji rozstrzygnięcia.

W skardze kasacyjnej Fundacji „Zakłady K.” zarzucono naruszenie

przepisów postępowania mających istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 398 20

k.p.c. poprzez niezastosowanie się do wykładni prawa dokonanej w tej sprawie

przez Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 27 marca 2008 r.;

-

art. 387 § 1 k.p.c. w zw. z art. 385 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. poprzez

oddalenie apelacji uczestnika postępowania - Fundacji „Zakłady K.” przy

jednoczesnym nierozpoznaniu przez Sąd drugiej instancji zarzutów apelacji

podniesionych przez tego uczestnika postępowania;

-

art. 510 § 1 k.p.c. przez niewłaściwe przyjęcie, że wynik postępowania nie

dotyczy praw Fundacji „Zakłady K.”, że brak związku pomiędzy wynikiem

postępowania a sferą praw tego uczestnika postępowania.

Zarzucono także naruszenie prawa materialnego przez błędną jego

wykładnię tj.:

-

art. 2, art. 21 ust. 1 oraz art. 64 § 1 Konstytucji poprzez pozbawienie

Fundacji „Zakłady K.” prawa udziału w postępowaniu sądowym w sprawie,

w której wynik postępowania dotyczy bezpośrednio jej praw;

przez niewłaściwe zastosowanie art. 172 k.c. poprzez nierozpoznanie

przesłanek koniecznych do stwierdzenia zasiedzenia nieruchomości tj. przedmiotu

zasiedzenia upływu czasu, samoistności posiadania nieruchomości.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 172 k.c. do nabycia własności nieruchomości w drodze

zasiedzenia konieczne jest łączne spełnienie dwóch przesłanek: samoistnego

i nieprzerwanego posiadania oraz upływu ustawowego terminu. Samoistnym

posiadaczem nieruchomości w rozumieniu art. 172 k.c. jest ten, który nią włada

jak właściciel (art. 336 k.c.), czyli wykonuje uprawnienia składające się na treść

prawa własności (art. 140 k.c.). Posiadanie zależne może ulec przekształceniu

w posiadanie samoistne, co wymaga uzewnętrznienia.

Sąd Okręgowy ustalił kilka istotnych okoliczności, które zaistniały już przed

dniem 1 października 1975 r., a mianowicie, że siostry z domu zakonnego w K.

wystawiły pomnik przed domem, wykonywały remonty uprawiały ogród i pola, a

także oddawały je do korzystania osobom trzecim, wreszcie uiszczały podatek rolny

i od nieruchomości. Trafny jest wniosek Sądu Okręgowego, że okoliczności te

świadczą o zamanifestowaniu przez wnioskodawcę na zewnątrz zmiany charakteru

wykonywanego przez niego posiadania z zależnego na samoistne.

Wbrew twierdzeniom skarżącego Skarb Państwa, to że posiadacz, nawet

bez tytułu prawnego, obciążany jest na mocy ustawy obowiązkiem podatkowym nie

przeszkadza

uznaniu

opłacania

podatków

jako

jednego

z

elementów

charakteryzujących posiadanie samoistne.

Nie jest także przeszkodą w uznaniu samoistności posiadania wnioskodawcy

okoliczności, że w części budynku i na placu przed budynkiem prowadzone było

przedszkole – państwowe w latach 1948-1989, gminne w latach 1989-2005.

Przedszkole było prowadzone także przed 1948 r. i jeszcze przed wojną

-

wówczas przez Zgromadzenie Sióstr. Do prowadzenia przedszkola nie jest

niezbędna własność nieruchomości, jest to bowiem przedsięwzięcie organizacyjne

z zakresu opieki nad dziećmi i ich wychowania, a więc oderwane od praw

rzeczowych.

Dlatego

prowadzenie

przedszkola

nie

może

przesądzać

o wykonywaniu praw właścicielskich przez Skarb Państwa w odniesieniu do części

nieruchomości. Poprawne

więc

było

przyjęcie

przez Sąd

Okręgowy,

że

wnioskodawca posiadał całą nieruchomość.

Sąd Okręgowy nie określił konkretnej daty zmiany przez wnioskodawcę

posiadania należnego na posiadanie samoistne, ograniczając się do ustalenia, że

zmiana ta nastąpiła przed dniem 1 października 1975 r. W warunkach konkretnej

sprawy nie jest to uchybienie, które mogłoby mieć wpływ na treść rozstrzygnięcia.

Sprawa dotyczy bowiem nabycia przez zasiedzenie własności nieruchomości

państwowej. Do dnia 1 października 1990 r. niemożliwe było nabycie w drodze

zasiedzenia tej nieruchomości ze względu na treść art. 177 k.c. Przepis ten został

uchylony ustawą z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny (Dz.U.

Nr 55, poz. 321). Od tej daty zasiedzenie nieruchomości państwowej podlega

ogólnym regułom, z tym, że według art. 1 tej ustawy zasiedzenie nieruchomości,

które nabycie tą metodą było wyłączone, biegnie od dnia wejścia w życie ustawy,

czyli od 1 października 1990 r., jednakże termin ten ulega skróceniu o czas,

w którym powyższy stan istniał przed wejściem w życie ustawy lecz nie więcej niż

połowę.

Oznacza to, że posiadacz w złej wierze może zaliczyć najwyżej 15 lat, a więc

tylko okres posiadania od dnia 1 października 1975 r. Zatem, mając na względzie

termin

jako przesłankę zasiedzenia bez znaczenia jest jak długo przed dniem

1 października 1975 r. wnioskodawca był samoistnym posiadaczem przedmiotowej

nieruchomości.

Skarżący Skarb Państwa przywiązuje wielką wagę do tego, że uchwałą

Rządu z dnia 12 października 1945 r. uznana za nieobowiązujący konkordat ze

Stolicą Apostolską podpisany w dniu 10 lutego 1925 r. Zdaniem skarżącego

uznanie konkordatu za nieobowiązujący spowodowało, że w okresie od 1945 r. do

1989 r. w świetle regulacji prawnych jednostki organizacyjne Kościoła Katolickiego

nie miały osobowości prawnej. Sytuacja zmieniła się dopiero po wejściu w życie

ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku Państwa do Kościoła Katolickiego

w Rzeczypospolitej Polskiej (Dz.U. Nr 29, poz. 154 ze zm.). Na podstawie art. 13

ust. 1 bądź art. 72 ust. 1 pkt 2 lub ust. 2 tej ustawy prowincja zakonu jako

personalna jednostka organizacyjna Kościoła uzyskuje osobowość prawną z chwilą

zawiadomienia właściwego organu administracji państwowej. Zdaniem skarżącego

zawiadomienie to ma charakter konstytutywny a nie deklaratywny. Prowincja C.-P.

w C. Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia […]- jak wskazał skarżący Skarb Państwa –

powstała w dniu 15 kwietnia 1991 r. w miejsce Prowincji C. Wnioskodawca uzyskał

osobowość prawną z chwilą przyjęcia przez Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji pisma zawiadamiającego skierowanego w dniu 8 lipca 1997 r.

Wcześniej. Wcześniej Prowincja C.-P. i jej poprzedniczka Prowincja C. nie miały

osobowości prawnej.

Zagadnienie osobowości prawnej jednostek organizacyjnych Kościoła

Katolickiego w latach 1945-1989, bywało rozstrzygane także korzystnie dla tych

jednostek na co wskazywał w swojej skardze kasacyjnej sam skarżący Skarb

Państwa. Mimo braku uregulowań prawnych Sąd Najwyższy w postanowieniu

z dnia 18 kwietnia 1963 r., sygn. akt I CR 223/63, (ONCP z 1964 r., nr 10, poz. 198)

stwierdził, że parafie, diecezje i diecezjalne seminaria duchowne Kościoła Rzymsko

katolickiego mają osobowość prawną. Ustawa z dnia 17 maja 1989 r. o stosunku

Państwa do Kościoła Katolickiego w Rzeczypospolitej Polskiej obok art. 13 ust. 1

dotyczącego nabywania osobowości prawnej przez nowo utworzone kościelne

jednostki organizacyjne, co następuje z chwilą powiadomienia właściwego organu

administracji państwowej o ich utworzeniu przez władzę kościelną zawiera art. 72.

Ten drugi przepis stanowi, że dowodem posiadania osobowości prawnej przez

istniejące w dniu wejścia w życie ustawy, osoby prawne jest między innymi

wymienienie ich w: 1) ostatnim wydanym drukiem przez diecezję lub archidiecezję

przed wejściem w życie ustawy wykazie jednostek kościelnych i duchowieństwa

(schematyźmie diecezjalnym), 2) ankiecie statystycznej zakonu lub prowincji

zakonnej, złożonej według stanu z dnia 31 grudnia 1998 r. Urzędowi do spraw

wyznań. Celem art. 72 nie było przyznawanie kościelnym osobom prawnym

osobowości prawnej prawa polskiego, a jedynie uporządkowanie stanu prawnego.

Można powiedzieć, że ustawodawca poprzez art. 72 uznał osobowość prawną

instytucji kościelnych, które wcześniej uzyskały taką osobowość na podstawie

prawa kanonicznego. Zapewne więc Prowincja C. będąca poprzedniczką obecnej

Prowincji Ch.-P. Zgromadzenia Sióstr Miłosierdzia […] miała osobowość prawną.

Jednakże wbrew pozorom, nie jest to zagadnienie istotne dla rozstrzygnięcia

sprawy. Nawet, gdyby przyjąć, jak chce skarżący Skarb Państwa, że wnioskodawca

uzyskał osobowość prawną dopiero w 1997 r., to w konsekwencji należałoby

przyjąć, że wcześniej współposiadaczkami nieruchomości były siostry jako osoby

fizyczne i z chwilą uzyskania osobowości prawej przez Prowincje Zakonu nastąpiło

na nią przeniesienie posiadania. Zgodnie zaś z art. 176 § 1 k.c., jeżeli podczas

biegu zasiedzenia nastąpiło przeniesienie posiadania, obecny

doliczyć do czasu, przez

który sam

posiadacz może

posiada, czas posiadania swojego

poprzednika.

Oczywiście bezzasadne są zarzuty procesowe zawarte w skardze kasacyjnej

Fundacji „Zakłady K”. Sąd Okręgowy po uchyleniu pierwszego postanowienia

odrzucającego apelację, rozpoznał ją merytorycznie. Oczywiście trafna jest

konstatacja Sądu Okręgowego, że uczestnik ten nigdy nie był i nie jest właścicielem

przedmiotowej nieruchomości. Właścicielem nieruchomości była fundacja „Zakłady

K.” utworzona ustawą z dnia 30 lipca 1925 r. (Dz.U. Nr 86, poz. 592) Fundacja ta

została zniesiona przepisami dekretu z dnia 24 kwietnia 1952 r. o zniesieniu

fundacji (Dz.U. Nr 25, poz. 172), a własność jej majątku a przejęło Państwo (art. 2

dekretu). Fundacja utworzona ustawą z dnia 18 września 2001 r. (Dz.U. Nr 130,

poz. 1451) mimo takiej samej nazwy nie jest następcą prawnym Fundacji zniesionej

w 1952 r. Nie wykazała żadnych praw do przedmiotowej nieruchomości. Zatem,

trafnie oddalono jej apelację.

Z powyższych względów na mocy art. 39814 k.p.c. Sąd Najwyższy orzekł jak

w sentencji.