II CSK 670/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 670/11

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 2 lutego 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z powództwa Krystyny S. i Sylwii

S. – O. następczyń prawnych Michała S.

przeciwko Dariuszowi P.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 2 lutego 2012 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 27 maja 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Powód Michał S. domagał się zasądzenia od pozwanego Dariusza P. na

podstawie art. 410 k.c. kwoty 110 235,62 zł oraz na podstawie art. 415 k.c. kwoty

21 326,84

zł,

stanowiącej

koszty

postępowania

egzekucyjnego,

które

wyegzekwowane zostały w postępowaniu egzekucyjnym na wniosek pozwanego.

Według dokonanych ustaleń, w sprawie, w której powstał tytuł wykonawczy

wydany został w postępowaniu upominawczym nakaz zapłaty z dnia 14 maja

2007 r., na podstawie którego Michał S. zobowiązany został do zapłacenia

Dariuszowi P. kwoty 100 000 zł wraz z odsetkami oraz kwoty 4 867 zł tytułem

kosztów procesu. Nakazowi zapłaty, który uprawomocnił się w dniu 15 czerwca

2007 r., nadana została w dniu 25 czerwca 2007 r. klauzula wykonalności. Na

podstawie tego tytułu wykonawczego komornik na wniosek Dariusza P. w dniu 20

lipca 2007 r. wszczął egzekucję przeciwko Michałowi S. i tego samego dnia zajął

jego rachunek bankowy, z którego w dniu 27 lipca 2007 r. przekazano na rachunek

komornika kwotę 131 789,36 zł, w tym kwotę 21 326,84 kosztów postępowania

egzekucyjnego. Na rachunek Dariusza P. w dniu 31 lipca 2007 r. wpłynęła od

komornika kwota 110 461,52 zł. W dniu 17 lipca 2007 r. Michał S. złożył wniosek o

przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, który doręczono

pełnomocnikowi Dariusza P. w dniu 10 września 2007 r. wraz z zawiadomieniem o

terminie posiedzenia wyznaczonego celem rozpoznania tego wniosku. W dniu 1

października 2007 r. Sąd przywrócił termin do wniesienia sprzeciwu, a wyrokiem z

dnia 19 listopada 2007 r. powództwo Dariusza P. przeciwko Michałowi S. oddalił.

Apelację od tego wyroku Sąd Apelacyjny oddalił wyrokiem z dnia 17 września 2008

r.

W dniu 5 września 2007 r., a więc przed doręczeniem pełnomocnikowi

Dariusza P. wniosku Michała S. o przywrócenie terminu do wniesienia sprzeciwu,

Dariusz P. zawarł z Tomaszem B. umowę przedwstępną i wręczył mu tytułem

zadatku kwotę 250 000 zł, wypłaconą z konta bankowego, na które wcześniej

przelana została kwota 110 461,52 zł wyegzekwowana od powoda.

W umowie przedwstępnej, która dotyczyła wybudowania domu Dariusz P.

zobowiązał się zapłacić resztę uzgodnionej ceny w dwóch ratach: pierwszą w

kwocie 100 000 zł - do dnia 10 kwietnia 2008 r. oraz drugą - do dnia 30 czerwca

2008 r. W związku z niedotrzymaniem przez Dariusza P. wskazanych terminów

płatności, Tomasz B. w dniu 14 sierpnia 2008 r. odstąpił od umowy, zatrzymując

zadatek.

Mając na względzie te ustalenia Sąd Okręgowy wyrokiem z dnia 15 czerwca

2009 r. zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 23 771,34 zł wraz z

ustawowymi odsetkami od dnia 27 września 2008 r. i oddalił powództwo w

pozostałej części. Sąd ten uznał, że pozwany powinien liczyć się z obowiązkiem

zwrotu wyegzekwowanej na jego rzecz kwoty dopiero od momentu dowiedzenia

się o przywróceniu terminu do wniesienia sprzeciwu od nakazu zapłaty, a ponadto

– analizując przepływ środków pieniężnych na koncie pozwanego – doszedł do

wniosku, że pozwany w chwili powzięcia tej informacji pozostawał wzbogacony

jedynie o kwotę orzeczoną nakazem zapłaty. Sąd Okręgowy zaznaczył, że

pozwany na skutek wręczenia zadatku utracił bezpowrotnie większą część

nienależnego świadczenia, podnosząc, że pieniądze na wpłatę kolejnych rat ceny

ustalonej w umowie przedwstępnej pozwany zamierzał uzyskać ze sprzedaży

mieszkania, której nie udało się zrealizować, mimo złożonych ofert w biurze

pośrednictwa sprzedaży mieszkań i w prasie lokalnej. Mimo więc dołożenia

należytej staranności pozwany nie mógł uniknąć przepadku zadatku.

Za bezpodstawne Sąd Okręgowy uznał żądanie zasądzenia kwoty

stanowiącej koszty postępowania egzekucyjnego, skoro wszczęcie egzekucji

na wniosek pozwanego nie było działaniem bezprawnym.

Sąd Apelacyjny, po rozpoznaniu sprawy na skutek apelacji obu stron,

wyrokiem z dnia 27 maja 2010 r. zmienił wyrok Sądu Okręgowego w ten sposób,

że zasądził od pozwanego na rzecz powoda kwotę 110 235,62 zł z odsetkami

od 7 października 2008 r.

Sąd Apelacyjny uznał, że samo wręczenie zadatku nie spowodowało utraty

wzbogacenia, skutek taki powstał dopiero wtedy, gdy zadatek przepadł, a więc

w dniu 14 sierpnia 2008 r. Jednak od tej chwili pozwany powinien liczyć się

z obowiązkiem zwrotu kwoty otrzymanej od komornika.

W skardze kasacyjnej od tego wyroku pozwany, wnosząc o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego

rozpoznania, zarzucił naruszenie art. 409 k.c. przez błędną jego wykładnię

pozbawiającą pozwanego skorzystanie z ochrony przewidzianej w tym przepisie.

Na skutek śmierci powoda postępowanie kasacyjne zostało zawieszone,

a następnie podjęte z udziałem Krystyny S. oraz Sylwii S.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Artykuł 409 k.c. ma zastosowanie w przypadku, gdy osoba, która korzyść

majątkową uzyskała, zużyła ją lub utraciła w taki sposób, że nie jest już

wzbogacona, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinna

była liczyć się z obowiązkiem jej zwrotu.

Istota sprawy sprowadza się do kwestii, czy wręczenie przez pozwanego

zadatku jego kontrahentowi stanowiło zużycie przez pozwanego korzyści

majątkowej bezpodstawnie uzyskanej. Udzielając odpowiedzi na to pytanie

pamiętać należy, że nie każde - nawet w dobrej wierze - zużycie świadczenia

bezpodstawnie uzyskanego powoduje wygaśnięcie obowiązku jego zwrotu.

Zachodzi

ono

tylko

wtedy,

gdy

zużycie

korzyści

nastąpiło

w

sposób

bezproduktywny, konsumpcyjny, a więc bez uzyskania jakiegokolwiek ekwiwalentu

czy też innej korzyści dla majątku wzbogaconego. Z wykładanego a contrario

art.409 k.c. wynika, że obowiązek wydania korzyści istnieje (nie wygasa), gdy mimo

utraty lub zużycia korzyści zobowiązany do jej wydania nadal jest wzbogacony.

Jeśli więc zobowiązany do zwrotu wyzbywa się korzyści, oszczędzając sobie

wydatków z własnego majątku, np. płacąc własny dług, to nadal jest wzbogacony.

Uznać należało, że wręczenie przez pozwanego zadatku nie likwidowało

wzbogacenia. Pozwany nadal pozostawał wzbogacony, skoro przekazane tytułem

zadatku pieniądze nie przepadły bezproduktywnie, przeciwnie przeznaczone

zostały w celu produkcyjnym, jakim była realizacja umowy zawartej przez

pozwanego z T. B.

Podobnie

należało

wskutek przepadku

zadatku.

ocenić

zużycie

Rozważania

korzyści,

Sądu

które

Apelacyjnego

nastąpiło

w

tym

zakresie skonkludowane wnioskiem, że po zatrzymaniu zadatku przez T. B.

pozwany

nie

był

już

korzyść wcześniej uzyskaną są

wzbogacony,

nieprzekonujące

i

bowiem

utracił

wewnętrznie

sprzeczne.

Skoro Sąd ten uznał, że „zadatek na skutek odstąpienia od umowy z winy

pozwanego,

stał

się surogatem odszkodowania

podkreślając

jednocześnie, że „zadatkiem

za

pozwany

jej

niewykonanie”,

zwolnił

się

niejako

z odpowiedzialności odszkodowawczej za niewykonanie umowy”, to przepadek

zadatku należało ocenić w kategorii spłacenia długu obciążającego pozwanego

(zmniejszenie

pasywów).

Zużycie korzyści

nie

miało

zatem

charakteru

bezproduktywnego. Taka kwalifikacja zużycia korzyści uzasadnia stwierdzenie,

że przepadek zadatku nie likwiduje uzyskanego wzbogacenia.

Gdyby nawet przepadek zadatku potraktować jako zużycie korzyści

w sposób bezproduktywny, a więc konsumpcyjny, to w chwili kiedy to nastąpiło

(14 sierpnia 2008 r.) pozwany powinien liczyć się z obowiązkiem zwrotu powodowi

pieniędzy przekazanych T. B. tytułem zadatku, skoro kilka miesięcy wcześniej (19

listopada 2007 r.) w sprawie, w której pozwany na podstawie nakazu zapłaty

wyegzekwował od powoda świadczenie, Sąd oddalił powództwo. W literaturze

prawniczej oraz judykaturze zgodnie przyjmuje się, że chwilą, w której bada się

powinność przewidywania obowiązku zwrotu nie jest chwila uzyskania korzyści,

lecz chwila jej wyzbywania się lub zużycia (orzeczenie SN z 5 lutego 1966 r., III CR

214/65, nie publ.).

Z przytoczonych

względów powołany w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 409 w zw. z art. 394 § 1 k.c. przez błędną jego wykładnię ocenić

należało, jako bezzasadny. Zaskarżony wyrok, mimo częściowo błędnego

uzasadnienia odpowiada prawu. Skarga kasacyjna podlegała więc oddaleniu

(art. 39814 k.p.c.).