II CSK 660/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 660/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 lipca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Irena Gromska-Szuster (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

SSN Dariusz Zawistowski

w sprawie z wniosku K.C.

przy uczestnictwie R. K.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 lipca 2012 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 6 kwietnia 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w S. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 17 grudnia 2010 r. Sąd Rejonowy w Ś. ustalił, że w

skład majątku wspólnego wnioskodawczyni K. C. i uczestnika postępowania R. K.

wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu mieszkalnego położonego w

Ś. przy ul. M. 12B/21 o wartości 165.000 zł, podzielił majątek wspólny w ten

sposób,

że

powyższy

składnik

majątkowy

przyznał

na

wyłączność

wnioskodawczyni zasądził, od niej na rzecz uczestnika kwotę 82.500 zł z

ustawowymi odsetkami tytułem spłaty jego udziału w majątku wspólnym,

odraczając płatność tej należności na okres sześciu miesięcy od uprawomocnienia

się postanowienia oraz orzekł o kosztach postępowania.

Postanowieniem z dnia 6 kwietnia 2011 r. Sąd Okręgowy oddalił apelację

wnioskodawczyni od powyższego orzeczenia.

Sądy ustaliły między innymi, że wnioskodawczyni i uczestnik zawarli związek

małżeński w dniu 1 czerwca 1991 r. Związek ten został rozwiązany przez rozwód

z winy uczestnika wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia 22 lutego 2007 r. W skład

majątku wspólnego byłych małżonków wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo

do lokalu mieszkalnego położonego w Ś. przy ul. M. 12b/21 o wartości 165.000 zł.

Lokal ten jest obecnie wynajmowany przez strony. Przypadająca uczestnikowi

część dochodów z tego tytułu jest przekazywana na poczet jego zaległości

alimentacyjnych.

Wartość spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu została określona

na podstawie pisemnej opinii biegłego sądowego z zakresu wyceny nieruchomości.

Przyznanie tego prawa wnioskodawczyni uzasadniało, zdaniem Sądu pierwszej

instancji to, że zamierza ona wraz z córką zamieszkać w tym lokalu. Dokonując

rozliczenia majątku i zasądzając spłatę połowy jego wartości na rzecz uczestnika,

Sąd Rejonowy stwierdził, że wnioskodawczyni nie zgłosiła wniosku o ustalenie

nierównych udziałów ani o rozliczenie nakładów na majątek wspólny, a w tym

przedmiocie

sąd

może

orzekać

tylko

na

wyraźnie

zgłoszone

żądanie

zainteresowanej strony. Sąd nie znalazł też podstaw do obniżenia spłaty w oparciu

o art. 5 k.c., natomiast rozłożył ją na raty uznając, że wnioskodawczyni nie jest

w stanie spłacić całej należności jednorazowo.

Sąd Okręgowy oddalając apelację stwierdził, że ponieważ zgodnie z art. 43

§ 2 k.r.o., art. 567 § 1 k.p.c. oraz art. 684 k.p.c., art. 688 k.p.c. i art. 618 par.2 i 3

k.p.c. sąd ustalając z urzędu skład i wartość majątku wspólnego, tylko na wniosek

orzeka o ustaleniu nierównych udziałów małżonków w majątku wspólnym

oraz o rozliczeniu

nakładów

z

majątku

osobistego

na

majątek

wspólny,

a wnioskodawczyni nie zgłosiła takich wniosków, wobec czego do podziału

majątku wspólnego ma zastosowanie przepis art. 43 § 1 k.r.o. ustanawiający

domniemanie prawne co do równości udziałów. W tej sytuacji żądanie

wnioskodawczyni dotyczące pominięcia spłaty dla uczestnika nie miało podstaw

prawnych i w związku z tym nie podlegało uwzględnieniu.

Odnosząc się do zarzutu błędnego ustalenia wartości prawa do lokalu

mieszkalnego Sąd drugiej instancji stwierdził, że opinia biegłego w przedmiocie tej

wartości pochodzi z 2009 r., kiedy ceny mieszkań były wysokie, a obecny spadek

cen powinien skutkować ponowną wyceną tego składnika. Nie oznacza to jednak,

zdaniem Sądu, że lokal mieszkalny położony w Ś., który został wyceniony na kwotę

165.000 zł w 2009 r. stracił na wartości do tego stopnia, iż niezbędna jest jego

ponowna wycena. Przepisy ustawy o gospodarce nieruchomościami określają

przydatność wyceny przez okres 12 miesięcy a po tym okresie wycena jest

nieaktualna i należy ją ponowić, co odnosi się także do postępowania sądowego.

W dniu

wydania

postanowienia

Sądu

pierwszej

instancji

opinia

biegłego

zawierająca wycenę lokalu mieszkalnego miała już półtora roku, więc z formalnego

punktu widzenia powinna być uaktualniona. W razie potrzeby dowód z opinii

aktualizującej wycenę może przeprowadzić sąd odwoławczy, jednakże Sąd

Okręgowy nie dokonał aktualizacji, gdyż – jak uznał – z jego doświadczenia

zawodowego wynika, że ponowna wycena nie byłaby istotnie niższa od

poprzedniej, a wydłużyłaby tok postępowania i naraziła strony na koszty. Ponadto

wycena biegłego określa wartość nieruchomości w przybliżeniu, a ostatecznej

weryfikacji takiej wyceny dokonuje rynek. Stąd zarzut błędnego ustalenia wartości

własnościowego spółdzielczego prawa do lokalu uznał za bezzasadny.

Odnosząc się do zarzutów dotyczących braku oceny całego materiału

dowodowego i ustaleń w zakresie nakładów wnioskodawczyni na majątek wspólny

oraz spłaty zadłużenia istniejącego na dzień ustania wspólności majątkowej przez

wnioskodawczynię Sąd II instancji stwierdził, że Sąd Rejonowy naruszył przepisy

postępowania przeprowadzając wskazane przez wnioskodawczynię dowody na

okoliczności nie objęte wnioskami, lecz te uchybienia nie podważają zasadności

zaskarżonego postanowienia. Zakresem kognicji sądu w sprawach o podział

majątku wspólnego objęte są także dopuszczone przepisami roszczenia inne niż

przynależność określonych składników do majątku wspólnego, które jednak muszą

być zgłoszone w postaci wniosku. W postępowaniu przed Sądem I instancji

wnioskodawczyni była reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika, do

którego należało zapoznanie się z wnioskiem o podział majątku, jeśli go nie

sporządzał i uzupełnienie go przez zgłoszenie stosownych wniosków. W toku

postępowania pełnomocnik pytany o stanowisko w sprawie wnosił tak jak we

wniosku,

więc

Sąd

Rejonowy

nie

miał

wątpliwości

czego

domaga

się

wnioskodawczyni. Nie można zgodzić się z zarzutem, że Sąd Rejonowy powinien

wezwać wnioskodawczynię do doprecyzowania wniosków złożonych do protokołu

o rozliczeniu nakładów. Pomoc wnioskodawczyni w niniejszej sprawie z mocy

umowy ciążyła na jej profesjonalnym pełnomocniku, co zwalniało Sąd od

obowiązków określonych w art. 6 k.c.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach wnioskodawczyni

w ramach pierwszej podstawy zarzuciła naruszenie art. 5 k.c., art. 6 k.c., art. 73 § 1

k.c., art. 75 k.c., art. 133 § 2 k.c., art. 155 k.c., art. 158 k.c. oraz art. 43 § 1 k.r.o.

przez wadliwe zastosowanie, natomiast w ramach drugiej podstawy zarzuciła

naruszenie art. 227 k.p.c. w związku z art. 232 k.p.c. i art. 241 k.p.c., 321 § 1 k.p.c.,

art. 567 § 1 i 2 k.p.c., art. 684 k.p.c., art. 233 § 1 k.p.c., art. 278 § 1 k.p.c., art. 316

§ 1 i 2 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c., art. 385 k.p.c., art. 389 k.p.c., art. 368 pkt 3 k.p.c.,

art. 607 k.p.c., art. 617 k.p.c., art. 618 § 1 i 2 k.p.c. Wniosła o zmianę zaskarżonego

postanowienia przez uchylenie pkt 3 i 4 postanowienia Sądu Rejonowego oraz

utrzymującego go w mocy orzeczenia Sądu Okręgowego z dnia 6 kwietnia 2011 r. i

uwzględnienie żądania wnioskodawczyni w pkt 2 wniosku o podział majątku

wspólnego, nieorzekanie obowiązku spłaty na rzecz uczestnika kwoty 82.500 zł

oraz o zasądzenie od uczestnika na rzecz wnioskodawczyni kosztów postępowania

kasacyjnego według norm przepisanych, w tym również kosztów zastępstwa

prawnego według spisu, a w przypadku jego braku według norm przepisanych,

ewentualnie o uchylenie zaskarżonych orzeczeń Sądów I i II instancji i przekazanie

sprawy do ponownego rozpoznania przy uwzględnieniu kosztów dotychczasowego

postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W świetle art. 46 k.r.o. w zw. z art. 567 § 3 k.p.c. i art. 684 k.p.c.,

w postępowaniu o podział majątku wspólnego po ustaniu małżeńskiej wspólności

majątkowej sąd z urzędu ustala skład i wartość majątku wspólnego, według stanu

z chwili ustania wspólności i cen z chwili podziału majątku.

Zgodnie z jednolitym i utrwalonym stanowiskiem Sądu Najwyższego, przy

ustalaniu wartości składnika majątku wspólnego sąd z urzędu uwzględnia

obciążenia zmniejszające rzeczywistą wartość tego składnika, w tym obciążenia

o charakterze prawnorzeczowym, za które ponosi odpowiedzialność każdorazowy

właściciel nieruchomości. W szczególności konieczność spłaty długu hipotecznego,

ciążącą na byłym małżonku, któremu przypadnie lokal, sąd uwzględnia z urzędu

zarówno przy ustalaniu wartości tego składnika majątku wspólnego, jak i przy

zaliczaniu wartości przyznanego jednemu z małżonków prawa do tego lokalu na

poczet przysługującego mu udziału (porównaj między innymi orzeczenia Sądu

Najwyższego z dnia 5 października 2000 r. II CKN 611/99, MoP 2001/2/93, z dnia

2 kwietnia 2003 r. III RN 55/02, OSP 2005/3/32, z dnia 29 września 2004 r. II CK

538/03, z dnia 25 czerwca 2008 r. III CZP 58/08, Biul. SN 2008/6/11, z dnia

26 listopada 2009 r. III CZP 103/09 (OSNC-ZD 2010/3/82, z dnia 2 grudnia 2009 r.

I CSK 134/09 i z dnia 21 stycznia 2010 r. I CSK 205/09 niepubl.).

Sądy obu instancji niewątpliwie naruszyły powyższe przepisy pomijając –

przy określaniu wartości wchodzącego w skład majątku wspólnego uczestników

postępowania spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego oraz

przy zaliczaniu wartości tego prawa przyznanego wnioskodawczyni – obciążenie

lokalu kredytem, określonym zarówno w umowie kredytowej jak i we wniosku oraz

w zeznaniach wnioskodawczyni, jako kredyt hipoteczny, a więc zabezpieczony

rzeczowym obciążeniem nieruchomości. Brak jakichkolwiek ustaleń w tym

przedmiocie i nie uwzględnienie tego obciążenia czyni skutecznym kasacyjny

zarzut naruszenia art. 684 i art. 567 k.p.c.

Zarzut naruszenia art. 684 k.p.c. jest uzasadniony również z powodu

nieuwzględnienia apelacyjnych

zarzutów niewłaściwego określenia wartości

podlegającego podziałowi spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu

mieszkalnego, w wyniku oparcia tych ustaleń na nieaktualnej opinii biegłego

rzeczoznawcy i odmowy aktualizacji opinii.

Jak wskazano wyżej sąd, ustalając z urzędu skład i wartość majątku

wspólnego, bierze pod uwagę stan tego majątku z chwili ustania wspólności

a wartość z chwili dokonywania podziału. Obowiązany jest zatem oprzeć się na

dowodach aktualnych w chwili dokonywania podziału (porównaj postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 16 marca 1994 r. II CRN 31/94, niepubl.). Sąd drugiej

instancji obowiązany jest uwzględnić powstałą w toku postępowania zmianę

wartości składników majątkowych wchodzących w skład majątku wspólnego, znaną

mu urzędowo lub wynikającą z faktów powszechnie znanych albo powołaną

w środku zaskarżenia (porównaj między innymi uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

6 grudnia 1982 r. III CZP 51/82, OSPiKA 1983/12/256 oraz uchwałę składu siedmiu

sędziów tego Sądu (zasadę prawną) z dnia 22 września 1983 r. III CZP 23/83,

OSNC 1984/4/44).

Jak słusznie wskazał Sąd Okręgowy, w postępowaniu o podział majątku

wspólnego

mają

zastosowanie

zasady

określania

wartości

nieruchomości

przewidziane w ustawie z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami

(jedn. tekst: Dz. U. z 2004 r. Nr 261, poz. 2603 ze zm.). Sąd Najwyższy, zajmując

się określeniem zakresu zastosowania tych przepisów w postępowaniu sądowym

stwierdził, że w świetle art. 149 u.g.n., mają one zastosowanie w postępowaniu

sądowym we wszystkich sprawach, w których konieczne jest ustalenie wartości

nieruchomości. Wskazał, że zgodnie z art. 156 ust.3 u.g.n. operat szacunkowy,

czyli sporządzona na piśmie opinia rzeczoznawcy majątkowego o wartości

nieruchomości, może być wykorzystany w celu, dla którego został sporządzony,

przez okres najwyżej 12 miesięcy od chwili jego sporządzenia. Po upływie tego

okresu, może być wykorzystany, w myśli art. 156 ust. 4 u.g.n., jedynie po

potwierdzeniu jego aktualności przez rzeczoznawcę majątkowego, a czynność

potwierdzenia może wykonać wyłącznie rzeczoznawca, o którym mowa w ustawie.

(porównaj między innymi orzeczenia z dnia 7 października 2005r. IV CK 106/05,

OSNC 2006/7-8/128, z dnia 20 maja 2010 r. V CSK 13/10, OSNC 2011/1/9

i z dnia 20 października 2011 r. IV CSK 12/11, niepubl.). Aktualizacja opinii

wymaga wiadomości specjalnych (art. 278 k.p.c.), a zatem Sąd nie jest uprawniony

do samodzielnej oceny, czy uległa zmianie wartość nieruchomości określona

w opinii rzeczoznawcy, która w świetle art. 156 ust. 3 u.g.n. straciła aktualność

i obowiązany jest opinię tę uaktualnić, w sposób określony w art. 156 ust. 4 u.g.n.

Sąd Okręgowy zatem, z naruszeniem powyższych przepisów, ustalił

samodzielnie wartość przedmiotowego spółdzielczego własnościowego prawa do

lokalu mieszkalnego, opierając się na „doświadczeniu zawodowym” i na opinii

biegłego rzeczoznawcy, która była nieaktualna już w postępowaniu przed Sądem

pierwszej instancji i bezzasadnie pominął apelacyjne zarzuty i wnioski w tym

przedmiocie.

Trafny jest także kasacyjny zarzut naruszenia art. 43 k.r.o.

Wprawdzie niewątpliwie rację mają Sądy obu instancji, że zgodnie

z postanowieniami tego przepisu zasadą jest, iż małżonkowie mają równe udziały

w majątku wspólnym, a ustalenie nierównych udziałów następuje tylko na wniosek

zainteresowanego

małżonka,

jednak

wadliwa

jest

ocena

Sądów,

że

wnioskodawczyni nie złożyła w sprawie takiego wniosku.

Wnioskodawczyni złożyła osobiście wniosek o podział majątku wspólnego

i nie była wówczas reprezentowana przez zawodowego pełnomocnika. Wniosła

o przyznanie jej jedynego składnika majątku wspólnego – spółdzielczego

własnościowego prawa do lokalu mieszkalnego – bez spłat na rzecz uczestnika

i zgłosiła dowody między innymi na okoliczność udziału stron w powstaniu majątku

wspólnego (a także spłaty przez nią kredytu mieszkaniowego i odsetek, kredytu

w Getin Banku oraz ponoszenia wyłącznie przez nią wydatków na mieszkanie).

Jak przyjmuje się w literaturze i orzecznictwie, w sytuacjach wyjątkowych ustalenie

nierównych udziałów w majątku wspólnym może polegać na całkowitym

pozbawieniu małżonka udziału w tym majątku (porównaj między innymi orzeczenia

Sądu Najwyższego z dnia 3 grudnia 1968 r. III CRN 100/68, OSNCP 1969/11/205

i z dnia 10 listopada 1976 r. II CR 268/76, OSNCP 1977/10/188). Tak też

niewątpliwie należało rozumieć wniosek K. C. i tak, prawidłowo, zrozumiał go Sąd

pierwszej instancji skoro dopuścił dowody zgłoszone przez wnioskodawczynię na

okoliczność między innymi przyczynienia się stron do powstania majątku

wspólnego. Gdyby miał w tym przedmiocie wątpliwości, obowiązany byłby odebrać

wyjaśnienia od wnioskodawczyni działającej w chwili składani wniosku bez

pełnomocnika. Skoro jednak nie zażądał wyjaśnień i dopuścił oraz przeprowadził

dowody na okoliczności udziału stron w powstaniu majątku wspólnego, to znaczy,

że nie miał wątpliwości, iż wnioskodawczyni zażądała ustalenia nierównych

udziałów. W tej sytuacji ustanowiony później zawodowy pełnomocnik powódki nie

miał podstaw do przypuszczeń, że Sąd uznał, iż wniosek o ustalenie nierównych

udziałów nie został złożony, co obligowałoby go do złożenia takiego wniosku.

Ponieważ w istocie wniosek o ustalenie nierównych udziałów został przez

wnioskodawczynię

złożony,

Sądy miały obowiązek

go

rozpoznać a brak

rozstrzygnięcia w tym przedmiocie narusza art. 43 § 2 k.r.o.

Trzeba też uznać, że wnioskodawczyni złożyła wniosek o rozliczenie

dokonanej przez nią spłaty kredytu mieszkaniowego i odsetek, kredytu w Getin

Banku oraz poniesionych przez nią wydatków na mieszkanie, nie precyzując jednak

wniosku w tym przedmiocie. W sprawie o podział majątku wspólnego sąd z urzędu

i bez względu na inicjatywę dowodową uczestników postępowania, ustala jedynie

wartość nakładów poczynionych z majątku wspólnego na majątek osobisty jednego

z małżonków (porównaj między innymi uchwałę Sądu Najwyższego z dnia

21 lutego 2008 r. III CZP 148/07, OSNC 2009/2/23), natomiast o zwrocie wydatków

i nakładów z majątku osobistego na majątek wspólny orzeka na podstawie art. 45

§ 2 w zw. z art. 567 § 1 i art. 618 § 1 k.p.c., tylko na wniosek złożony

w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji (porównaj między innymi

orzeczenia Sądu Najwyższego z dnia 27 stycznia 1970 r. III CRN 527/69, OSNCP

1970/9/164, z dnia 16 października 1997 r. II CKN 395/97 i z dnia 1 grudnia 2011 r.

I CSK 78/11, niepubl.). Żądanie rozliczenia tych nakładów w sprawie o podział

majątku wspólnego powinno być sformułowane w sposób odpowiadający żądaniu

pozwu o zasądzenie określonej należności. Powinno zatem zawierać precyzyjne

oznaczenie wysokości nakładów oraz podstawę faktyczną żądania. Braki w tym

zakresie podlegają usunięciu w trybie art. 130 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., niezależnie

od tego czy strona działa osobiście czy jest reprezentowana przez zawodowego

pełnomocnika.

Sąd

Rejonowy nie

wezwał

wnioskodawczyni

do

usunięcia

braków

formalnych wniosku o rozliczenie określonych wyżej nakładów i dopuścił oraz

przeprowadził dowody na okoliczności poczynienia tych nakładów. Nie było zatem

żadnych podstaw do uchylenia się merytorycznego rozpoznania tego wniosku.

Jeżeli miał wątpliwości co do jego zakresu, powinien zażądać w odpowiednim trybie

ich usunięcia, nie mógł natomiast pozostawić wniosku bez rozpoznania. Natomiast

Sąd drugiej instancji, oddalając w tej sytuacji apelację zawierającą zarzut

naruszenia art. 567 § 1 k.p.c., niewątpliwie również naruszył ten przepis.

Naruszył także art. 378 § 1 k.p.c. oraz art. 5 k.c., nie odnosząc się w ogóle

do apelacyjnego zarzutu naruszenia art. 5 k.c., którego zastosowania w sprawie

odmówił Sąd pierwszej instancji nie przedstawiając motywów swojego stanowiska

w tym przedmiocie. Nie wiadomo zatem, czy Sądy stoją na stanowisku, że przepis

ten nie może stanowić podstawy obniżenia spłaty lub dopłaty należnej jednemu

z małżonków w wyniku podziału majątku wspólnego (porównaj postanowienie

Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2000 r. I CKN 320/98, OSNC 2000/7-8/133),

czy też, nie wyłączając możliwości zastosowania go jako podstawy obniżenia spłaty

uznały, że okoliczności sprawy tego nie uzasadniają (porównaj między innymi

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 stycznia 2009 r. III CSK 251/08,

niepubl.).

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 k.p.c. uchylił

zaskarżone postanowienie i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu do ponownego

rozpoznania i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego (art. 108 § 2

w zw. z art. 13 § 2 i art. 39821 k.p.c.). Pozostałe zarzuty skargi kasacyjnej muszą

być uznane za nieskuteczne, gdyż wskazują jako naruszone przepisy już

nieobowiązujące lub dotyczące zupełnie innych stosunków prawnych (np. art. 73

§ 1 k.c., art. 75 k.c., art. 133 § 2 k.c., art. 155 k.c., art. 158 k.c., art. 227 k.p.c., art.

232 k.p.c., art. 241 k.p.c., art. 321 § 1 k.p.c.) albo nie mogące stanowić podstawy

skargi kasacyjnej ( art. 233 § 1 k.p.c.).

md