II CSK 647/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 647/07

POSTANOWIENIE

Dnia 18 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak

SSN Elżbieta Skowrońska-Bocian (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku M. W.

przy uczestnictwie Z. W.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 18 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 22 czerwca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania pozostawiając

temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 22 czerwca 2007 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił

apelację uczestnika postępowania o podział majątku wspólnego Z. W. od

postanowienia wstępnego Sądu Rejonowego w N. z dnia 13 marca 2007 r. Tym

ostatnim postanowieniem Sąd Rejonowy ustalił, że w skład majątku wspólnego

uczestnika oraz wnioskodawczyni M. W. wchodzi gospodarstwo rolne położone w

L. i W. o powierzchni 20,27 ha.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że w czasie trwania małżeństwa, zawartego

20 kwietnia 1985 r., między uczestnikami panował ustrój wspólności majątkowej.

W czasie trwania małżeństwa w dniu 8 maja 1985 r. uczestnik postępowania zawarł

ze swoimi rodzicami umowę przekazania gospodarstwa rolnego. Umowę zawarto

w formie aktu notarialnego, a przekazanie nastąpiło na podstawie ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków

ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 268 ze zm.). W umowie zastrzeżono, że gospodarstwo

stanowić będzie majątek odrębny uczestnika postępowania. Na tej podstawie

w księdze wieczystej został dokonany wpis prawa własności uczestnika.

W tak ustalonym stanie Sąd Rejonowy przyjął, że gospodarstwo rolne

nabyte w drodze umowy przekazania zawartej przez uczestnika postępowania,

weszło w skład majątku wspólnego małżonków W. W uzasadnieniu wskazał, że

charakter prawny umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy wywołuje

kontrowersje i to zarówno pod rządem ustawy z dnia 27 października 1977 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym oraz innych świadczeniach dla rolników i ich rodzin

(Dz.U. nr 32, poz. 140), ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 268),

jak i obowiązującej ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników (tekst jedn. Dz.U. z 1998 r., nr 7, poz. 25 ze zm.). Sporne jest także, czy

do umowy o przekazanie gospodarstwa rolnego następcy znajdują zastosowanie

przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zawierające uregulowania dotyczące

składu majątku wspólnego małżonków. W doktrynie sformułowane zostały dwa

przeciwstawne poglądy: zgodnie z pierwszym umowa ta jest pozakodeksową

umową nazwaną o swoistym charakterze, ściśle określoną co do podmiotów,

przedmiotu i formy i nie można stosować do niej przepisów dotyczących umowy

darowizny, a tym samym przekazane gospodarstwo wchodzi do majątku wspólnego

małżonków, według drugiego zaś jest to umowa darowizny w rozumieniu art. 888

i nast. k.c. i gospodarstwo będące jej przedmiotem pozostaje poza granicami

majątku wspólnego. W doktrynie przeważa pogląd, że przekazane gospodarstwo

wchodzi do majątku wspólnego małżonków, natomiast w judykaturze można mówić

o utrwalonym poglądzie tej samej treści. Sąd Rejonowy przywołał uchwałę składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05,

w której

jednoznacznie

wyrażony

został

pogląd,

że

umowa

przekazania

gospodarstwa rolnego jest wyodrębnioną umową prawa cywilnego, różną od

umowy darowizny, a nabyte w wyniku jej zawarcia przez jednego małżonka

gospodarstwo rolne wchodzi w skład majątku wspólnego małżonków pozostających

w ustroju wspólności ustawowej. Sąd Rejonowy wskazał także, że nie została

przewidziana możliwość wyłączenia skutku w postaci wejścia gospodarstwa

rolnego do majątku wspólnego małżonków i nieskuteczne jest zawarte w umowie

zastrzeżenie, że gospodarstwo ma wejść do majątku uczestnika postępowania.

Apelacja uczestnika postępowania została oddalona przez Sąd Apelacyjny,

który podzielił stanowisko Sądu pierwszej instancji. W obszernym uzasadnieniu

wywiedziono, z odwołaniem się do treści uchwały składu siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05 (OSNC 2006, nr 5, poz. 79),

że umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest samoistną umową przeniesienia

własności, do której nie stosuje się przepisów o darowiźnie. Skoro gospodarstwo

zostało nabyte przez uczestnika w czasie trwania małżeństwa i ustroju wspólności

ustawowej, to weszło ono do majątku wspólnego małżonków. Bez znaczenia

pozostaje okoliczność, że stroną umowy był tylko jeden z małżonków. Sąd drugiej

instancji podkreślił dodatkowo, że cechą wspólną

wszystkich uregulowań

dotyczących przeniesienia własności gospodarstwa rolnego jest możliwość

dokonania tego zarówno na rzecz jednego małżonka, jak i obojga. Pogląd

wyrażony w powoływanej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 25 listopada 2005 r., uwzględniający stan prawny pod rządem ustawy z dnia

27 października 1977 r., pozostaje zatem aktualny także w odniesieniu do stanu

obowiązującego pod rządami ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., jak również ustawy

z dnia 20 grudnia 1990 r.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania oparta została na podstawie

naruszenia prawa materialnego (art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c.). Wskazuje się w niej

naruszenie art. 33 pkt 2 i art. 32 § 1 k.r.o. w brzmieniu obowiązującym do dnia

19 stycznia 2005 r.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy dla porządku wskazać, że rozpoznając

niniejszą sprawę należy kierować się uregulowaniami obowiązującymi w dacie

zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego, tzn. w dniu 8 maja 1985 r.

Oznacza to, że decydować będą normy zawarte w art. 32 i 33 k.r.o. w brzmieniu

sprzed nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 17 czerwca 2004 r. (Dz.U. nr 162, poz.

1691) oraz regulacje zawarte w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin (Dz.U. nr 40, poz. 268

ze zm.; tekst jedn. Dz.U. z 1989 r., nr 24, poz. 133 ze zm.).

Kodeks rodzinny i opiekuńczy w art. 32 § 1 stanowił, że dorobkiem

małżonków są przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania wspólności

ustawowej przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Z art. 33 pkt 2 k.r.o.

wynikało zaś, że ustawodawca uczynił wyjątek od reguły z art. 32 § 1 w zakresie

przedmiotów nabytych przez dziedziczenie, zapis lub darowiznę, które wchodziły do

majątku odrębnego (obecnie osobistego) małżonka - spadkobiercy, zapisobiercy

lub obdarowanego, chyba że spadkodawca lub darczyńca zdecydował, że mają

one wejść do majątku wspólnego małżonków. (Stan prawny w tym zakresie nie

uległ zmianie - por. art. 31 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o.).

Wobec

takiego

uregulowania

zawartego

w

kodeksie

rodzinnym

i opiekuńczym rozstrzygnięcie, czy gospodarstwo rolne przekazane jednemu

z małżonków wchodziło do majątku wspólnego następcy i jego współmałżonka,

uzależnione

zostało

od

oceny

charakteru

prawnego

umowy

przekazania

gospodarstwa rolnego następcy. Ocena taka, dokonywana na podstawie ustawy

z dnia 14 grudnia 1982 r., nie jest łatwa ze względu na brak jednoznacznych

uregulowań ustawowych. W art. 2, zawierającym definicje pojęć używanych

w ustawie, w pkt 6 wskazano, że przez przekazanie gospodarstwa rolnego rozumie

się nieodpłatne przeniesienie posiadania, a jeżeli rolnik jest właścicielem - także

własności gospodarstwa na rzecz następcy (lit. a), a jeżeli rolnik nie ma następcy

spełniającego warunki określone w ustawie albo następca odmówił przejęcia

gospodarstwa - odpłatne lub nieodpłatne przeniesienie posiadania, a jeżeli rolnik

jest właścicielem - także własności gospodarstwa na rzecz dowolnej osoby

fizycznej albo prawnej stosownie do przepisów kodeksu cywilnego, z wyjątkiem

zamiany na inne gospodarstwa rolne, albo wydzierżawienie gruntów wchodzących

w skład gospodarstwa rolnego osobie niebędącej małżonkiem, zstępnym,

małżonkiem zstępnego rolnika i nie pozostającej z rolnikiem we wspólnym

gospodarstwie domowym, na podstawie umowy dzierżawy zawartej co najmniej na

okres dziesięciu lat (lit. b). Natomiast w rozdziale 4 tej ustawy zatytułowanym

„Przekazywanie

gospodarstw

rolnych"

wskazano

jedynie,

że

przekazanie

gospodarstwa rolnego następcy albo innej osobie następuje w drodze umowy

zawartej w formie aktu notarialnego (art. 59 ust. 1), a przekazanie gospodarstwa

rolnego przez rolnika będącego tylko posiadaczem lub przekazanie gospodarstwa

przez wydzierżawienie następuje w drodze umowy sporządzonej przez odpowiedni

organ administracji (art. 59 ust. 2).

Przy takim stanie prawnym od początku występowały kontrowersje co do

charakteru prawnego umowy przekazania gospodarstwa rolnego. W doktrynie

prezentowano szereg stanowisk, jednak w istocie sprowadzają się one do dwóch

zasadniczych: według pierwszego umowa przekazania gospodarstwa rolnego jest

umową darowizny albo umową, do której przepisy o umowie darowizny mają

zastosowanie w drodze analogii; według drugiego umowa przekazania jest

swoistym rodzajem umowy przeniesienia własności i posiada cechy odróżniające ją

od umowy darowizny. To drugie stanowisko przeważa w doktrynie; na tle przepisów

ustawy z dnia 27 października 1977 r. podzielił je Sąd Najwyższy w uchwale

siedmiu sędziów z dnia 25 listopada 2005 r., III CZP 59/05 (OSNC 2006, nr 5, poz.

79).

Powyższe stanowisko, zdaniem składu orzekającego w niniejszej sprawie,

nie może zostać podtrzymane na tle uregulowań ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

Z przedstawionych już uregulowań tej ustawy wynika bowiem jednoznacznie, że

przekazanie gospodarstwa rolnego następcy dokonywane jest w drodze zawarcia

nieodpłatnej umowy przeniesienia własności (lub posiadania - art. 2 pkt 6 b; ta

sytuacja nie występuje jednak w rozpoznawanej sprawie i nie ma potrzeby

dokonywać jej analizy) gospodarstwa rolnego na następcę przy czym obowiązuje

ustawowy wymóg zachowania formy aktu notarialnego (art. 59 ust. 1). Skoro zaś

mamy do czynienia z umownym przeniesieniem własności gospodarstwa rolnego

pod tytułem nieodpłatnym, należy przyjąć, że do umowy przekazania gospodarstwa

rolnego następcy należy stosować w drodze analogii przepisy kodeksu cywilnego

i innych ustaw o umowie darowizny. Chodzi przy tym nie tylko o art. 888 i nast. k.c.,

ale również pozostałe przepisy kodeksu cywilnego, w których mowa jest

o darowiznach (np. przepisy księgi czwartej). Należy także, konsekwentnie,

stosować do analizowanej umowy przepisy dotyczące darowizn zawarte w innych

aktach zawierających regulacje stosunków cywilnoprawnych, w tym uregulowania

zawarte w kodeksie rodzinnym i opiekuńczym.

Odnosząc powyższe rozważania do stanu istniejącego w rozpoznawanej

sprawie trzeba stwierdzić, że gospodarstwo rolne, którego własność przeszła na

następcę rolnika, pozostającego w związku małżeńskim i ustroju wspólności

majątkowej, w wyniku zawarcia umowy przekazania gospodarstwa rolnego

pomiędzy nim a przekazującym, weszło do jego majątku odrębnego. Za takim

stanowiskiem, poza przywołanymi już uregulowaniami zawartymi w art. 2 pkt 6 i art.

59 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., przemawia także ratio legis uregulowań

zawartych w art. 32 § 1 i art. 33 pkt 2 k.r.o. (obecnie art. 31 § 1 i 33 pkt 2 k.r.o.).

Zawarty w art. 33 pkt 2 k.r.o. wyjątek od zasady, że przedmioty majątkowe nabyte

w czasie trwania wspólności ustawowej przez jednego lub oboje małżonków

wchodzą do majątku wspólnego, obejmuje sytuację, gdy nabycie określonego

przedmiotu następuje nieodpłatnie, w wyniku działania przepisów ustawy

(dziedziczenie

ustawowe)

lub

jednostronnej

czynności

prawnej

podmiotu

dokonującego rozporządzenia (dziedziczenie testamentowe, zapis), albo też

w wyniku czynności prawnej dwustronnej, ale charakteryzującej się nieodpłatnością

(darowizna). Ustawodawca w takich przypadkach istotne znaczenie nadał dwóm

okolicznościom:

nabyciu

przedmiotu

majątkowego

nieodpłatnie

oraz

woli

dotychczasowego uprawnionego (spadkodawcy, darczyńcy). Wola spadkodawcy

lub darczyńcy przesądza o wejściu przedmiotu majątkowego do majątku wspólnego

bądź do majątku osobistego (poprzednio odrębnego),

W rozpoznawanej sprawie nabycie gospodarstwa rolnego przez uczestnika

postępowania nastąpiło pod tytułem darmym. Co więcej, w umowie przekazania

gospodarstwa rolnego, którą zawarł on z rodzicami w dniu 8 maja 1985 r., znalazło

się wyraźne postanowienie, że przekazywane gospodarstwo ma wejść do jego

majątku odrębnego. Sądy orzekające przyjęły, że taka klauzula nie ma mocy

prawnej, gdyż wola przekazującego nie może wyłączyć skutku następującego ex

legę, z mocy art. 32 § 1 k.r.o. (obecnie art. 31 § 1 k.r.o.). Takie stanowisko było

rezultatem uznania umowy przekazania gospodarstwa rolnego za czynność

prawną, do której nie mają zastosowania przepisy dotyczące darowizny. Sąd

Najwyższy prezentuje odmienny pogląd i dlatego inna też musi być ocena

wspomnianej klauzuli umownej. Bowiem, skoro darczyńca, a także przekazujący

może wyrazić wolę, aby gospodarstwo rolne weszło do majątku wspólnego

małżonków pozostających w ustroju wspólności ustawowej i wyłączyć moc wiążącą

uregulowania zawartego w art. 33 pkt 2 in principio k.r.o., to tym bardziej może

wyrazić wolę respektowania wskazanego przepisu.

Z tych względów Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji (art. 39815 § 1 k.p.c.).