II CSK 643/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 643/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku I. B. S. – B.

przy uczestnictwie T. B.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej obu stron od postanowienia Sądu Okręgowego w S.

z dnia 30 maja 2008 r.,

oddala obie skargi kasacyjne i przyznaje od Skarbu Państwa

(Sądu Okręgowego w S.) adwokatowi R. W. oraz radcy

prawnemu L. J. W. kwoty po 2.700 (dwa tysiące siedemset) zł,

powiększone

o podatek

od

towarów

i

usług,

wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną z urzędu.

Uzasadnienie

tytułem

Sąd Rejonowy dokonując podziału majątku wspólnego wnioskodawczyni I. B.

S.-B. i uczestnika postępowania T. B. po ustaniu małżeńskiej wspólności

majątkowej, postanowieniem z dnia 14 czerwca 2007 r. przyznał prawo

użytkowania wieczystego gruntu położonego w S. przy ulicy R. […] i własność

wzniesionych na nim budynków wnioskodawczyni i zasądził od niej na rzecz

uczestnika postępowania spłatę w wysokości 154.180 zł, płatną w terminie trzech

miesięcy od daty uprawomocnia się orzeczenia z ustawowymi odsetkami

w przypadku

opóźnienia

się

z

zapłatą.

Jednocześnie

Sąd

ten

umorzył

postępowanie w przedmiocie żądania wnioskodawczyni o wyrażenie zgody na

dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu (zameldowanie

w domu na nieruchomości wspólnej syna z rodziną i odrzucił wniosek uczestnika

postępowania

o

zapłatę

odszkodowania

za

uniemożliwienie

mu

przez

wnioskodawczynię korzystania z nieruchomości wspólnej od 4 października 1979 r.

do 5 marca 1981 r. oraz wynagrodzenia za bezumowne korzystanie z tej

nieruchomości w okresach od stycznia 1986 r. do grudnia 1987 r. i od stycznia do

kwietnia 1988 r. Sąd oddalił też pozostałe żądania wnioskodawczyni (ustalenia

nierównych udziałów w majątku wspólnym, rozliczenia pożytków pobranych przez

uczestnika postępowania z nieruchomości wspólnej) i uczestnika postępowania

(ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym, dokonania podziału majątku

ruchomego,

rozliczenia

pożytków

uzyskanych

przez

wnioskodawczynię

z nieruchomości wspólnej i wynagrodzenia za korzystanie z tej nieruchomości,

zwrotu bezpodstawnego wzbogacenia z tytułu korzystania z jego majątku

odrębnego, rozliczenia spłaconej przez niego pożyczki po ustaniu wspólności

majątkowej i nakładów z jego majątku odrębnego na majątek wspólny oraz

uzgodnienia treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym przez

wykreślenia

z

działu

drugiego

wnioskodawczyni

jako

współwłaścicielki

nieruchomości) i orzekł o kosztach postępowania.

Sąd Rejonowy ustalił, że wnioskodawczyni i uczestnik postępowania

pozostawali w związku małżeńskim od czerwca 1971 r. do września 1980 r.

Łącząca ich ustawowa wspólność majątkowa zniesiona została z dniem 1 kwietnia

1974 r. Jedynym składnikiem majątku wspólnego wnioskodawczyni i uczestnika

postępowania jest prawo użytkowania wieczystego gruntu położonego przy ulicy R.

oraz własność posadowionych na tym gruncie budynków. Wartość tego majątku

zamyka się – według operatu szacunkowego sporządzonego przez biegłego

sądowego - kwotą 308.360 zł. Sytuacja majątkowa i osobista byłych małżonków

przemawia za przyznaniem całej nieruchomości wnioskodawczyni i zasądzeniem

od niej na rzecz uczestnika postępowania spłaty w kwocie 154.180 zł,

odpowiadającej przypadającemu mu udziałowi w majątku wspólnym. I. B. S.-B. jest

na emeryturze i otrzymuje z tego tytułu świadczenie w wysokości 1.160 zł netto

miesięcznie. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z synem H. P., z którym

zajmuje piętro budynku mieszkalnego przy ulicy R. […]. H. P. otrzymuje

wynagrodzenie ze stosunku pracy w kwocie 1.500 zł netto miesięcznie i wyraża

gotowość

zaciągnięcia

kredytu

na

spłatę

uczestnika

postępowania.

Wnioskodawczyni nie ma możliwości zaspokojenia swoich potrzeb mieszkaniowych

poza nieruchomością wspólną.

T. B. jest rencistą otrzymującym świadczenie w wysokości 515 zł netto

miesięcznie. Nie przebywa na nieruchomości wspólnej, choć zajmuje parter

budynku mieszkalnego. Finansowo wspiera go rodzina, która deklaruje pomoc w

spłacie wnioskodawczyni.

Wyodrębnienie

lokali

według

faktycznego

sposobu

korzystania

z poszczególnych części budynku nie jest możliwe, gdyż nie spełniałyby one

wymogów

przewidzianych

dla

samodzielnych

lokali

mieszkalnych.

Wnioskodawczyni i uczestnik postępowania nie dokonali niezbędnych w tym

zakresie prac adaptacyjnych, mimo że postanowieniem wstępnym z dnia 1 grudnia

2003 r., wydanym w niniejszym postępowaniu, zostali do tego zobowiązani.

Przyznanie nieruchomości na wyłączną własność wnioskodawczyni ze spłatą

gwarantuje realną możliwość zaspokojenia interesów byłych małżonków.

Odnosząc się do pozostałych żądań, Sąd Rejonowy stwierdził, że ani

wnioskodawczyni,

ani

uczestnik

postępowania

nie

wykazali

przesłanek

stanowiących podstawę ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym,

ponoszenia nierównych wydatków i ciężarów związanych z rzeczą wspólną, ani

wysokości pobranych pożytków z nieruchomości wspólnej, które podlegałyby

rozliczeniu. Uczestnik postępowania nie zdołał udowodnić faktu poniesienia przez

siebie nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny. Nie wykazał też, aby

wnioskodawczyni korzystała z nieruchomości wspólnej bez tytułu prawnego oraz

uniemożliwiała mu korzystanie z tej nieruchomości. Jego roszczenia z tego tytułu

obejmujące okresy od 4 października 1979 r. do 5 marca 1981 r. oraz od stycznia

1986 r. do grudnia 1987 r. i od stycznia do kwietnia 1988 r. zostały oddalone

prawomocnym wyrokiem Sądu Rejonowego z dnia 5 maja 1988 r. w sprawie I C

…/87.

Jakkolwiek prawo użytkowania wieczystego gruntu objętego wnioskiem

nabyte zostało przez uczestnika postępowania przed zawarciem związku

małżeńskiego z wnioskodawczynią, to prawomocnym postanowienie częściowym

z dnia 27 grudnia 1988 r. uczestnik został zobowiązany do złożenia oświadczenia

woli przenoszącego na wnioskodawczynię udział ½ części tego prawa na

podstawie art. 231 k.c. W oparciu o to orzeczenie wnioskodawczyni złożyła

21 czerwca 1991 r. oświadczenie o przyjęciu przeniesienia wymienionego udziału

i

stała się z tym dniem współwłaścicielem nieruchomości przy ulicy R. Sąd

Rejonowy wskazał wreszcie, że wnioskodawczyni wycofała się z żądania

upoważnienia jej do dokonania zameldowania syna i jego rodziny na nieruchomości

wspólnej.

Sąd Okręgowy postanowieniem zaskarżonym skargami kasacyjnymi oddalił

apelacje wnioskodawczyni i uczestnika postępowania od postanowienia Sądu

Rejonowego podzielając w całości przyjęte za podstawę zaskarżonego orzeczenia

ustalenia faktyczne i wysnute na ich podstawie wnioski. Z uwagi na fakt, iż

nieruchomość objęta żądaniem dokonania podziału majątku wspólnego stanowiła w

istocie przedmiot współwłasności wnioskodawczyni i uczestnika postępowania,

sprostował pkt II zaskarżonego postanowienia w ten sposób, że w miejsce słów:

„dokonać podziału” wpisał słowa: „znosi współwłasność”, uznając użycie przez Sąd

Rejonowy niewłaściwego określenia przedmiotu rozpoznania i rozstrzygnięcia za

przejaw oczywistej omyłki pisarskiej.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3 § 1

k.p.c. wnioskodawczyni wniosła o uchylenie postanowienia Sądu Okręgowego

w części oddalającej jej apelację i orzekającej o kosztach postępowania

odwoławczego i orzeczenie co do istoty sprawy lub przekazanie sprawy temu

Sądowi do ponownego rozpoznania, podnosząc zarzuty:

- naruszenia przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie art. 212 § 2

i 3 k.c. oraz art. 207 k.c. poprzez nieuwzględnienie wniosku o rozłożenie na raty

zasądzonej od niej spłaty oraz błędne przyjęcie, że miała ona rok czasu przed

uprawomocnieniem się postanowienia Sądu pierwszej instancji na zgromadzenie

niezbędnych na ten cel środków, a nadto, że wniosek powyższy nie był objęty

apelacją oraz przez nieuwzględnienie nakładów i wydatków wnioskodawczyni na

wspólną nieruchomość,

- naruszenia art. 378 § 1 w związku z art. 379 pkt 5, art. 386 § 2 w związku

z art. 379 pkt 5, a także art. 382 i art. 386 § 1 k.p.c. przez pominięcie części

zarzutów i wniosków apelacji oraz nierozważnie nieważności postępowania

z powodu pozbawienia wnioskodawczyni możności obrony swych praw.

Uczestnik postępowania w skardze kasacyjnej domagał się natomiast

uchylenia zaskarżonego postanowienia w części oddalającej jego apelację oraz

postanowienie Sądu Rejonowego i przekazania sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania. W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzucił

naruszenia art. 212 § 2 k.c. przez jego niewłaściwe zastosowanie i dokonanie

niewłaściwego wyboru osoby, której przyznano nieruchomość. Drugą podstawę

kasacyjną skarżący wypełnił zarzutami naruszenia art. 382 w związku z art. 328 § 2

k.c. przez brak wszechstronnego rozważenia materiału dowodowego w zakresie

potrzeb mieszkaniowych wnioskodawczyni i uczestnika postępowania oraz

możliwości dokonania przez nich spłaty.

W

odpowiedzi

na

skargę

kasacyjną

uczestnika

postępowania

wnioskodawczyni wniosła o jej oddalenie. Takie samo oczekiwanie wyraził

uczestnik postępowania w odpowiedzi na skargę kasacyjna wnioskodawczyni.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Odnosząc się w pierwszej kolejności do skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

stwierdzić należy, że podniesionych w niej zarzutów nie można uznać za

usprawiedliwione.

Najdalej idący zarzut skarżącej wskazywał na naruszenie przez Sąd

Okręgowy art. 378 § 1 k.p.c. w związku z art. 379 pkt 5 i art. 386 § 2 k.p.c.

Formułując ten zarzut skarżąca wskazała, że wskutek odmowy ustanowienia dla

niej adwokata z urzędu została – czego nie dostrzegł Sąd Okręgowy - pozbawiona

możności obrony swych praw w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji

oraz w postępowaniu apelacyjnym.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że pozbawienie strony

możliwości obrony swych praw (art. 379 pkt 5 k.p.c.) zachodzi wówczas, gdy

z powodu wadliwości procesowych sądu lub czynności strony przeciwnej,

będących skutkiem naruszenia konkretnych przepisów postępowania, strona nie

mogła brać i nie brała udziału w postępowaniu lub jego istotnej części, a skutki tych

wadliwości nie zostały usunięte przed wydaniem orzeczenia (zob. m.in. orzeczenie

SN z dnia 6 marca 1998 r., sygn. akt III CKN 34/98, Prok. i Pr. 1999, nr 5, poz. 41;

z dnia 10 maja 2000 r., sygn. akt III CKN 416/98, OSNC 2000, nr 12, poz. 220;

z dnia 6 maja 2003 r., sygn. akt I CZ 43/03, niepubl.; z dnia 19 marca 2004 r.,

sygn. akt IV CK 216/03, niepubl.). Wbrew odmiennemu zapatrywaniu skarżącej,

odmowa ustanowienia dla strony (uczestnika postępowania) adwokata z urzędu nie

usprawiedliwia zarzutu nieważności postępowania wskutek pozbawienia strony

możności obrony swych praw. Należy podkreślić, że nieważność postępowania

z tej przyczyny zachodzi wówczas, gdy strona wbrew swojej woli została faktycznie

pozbawiona możności działania. Oczywiste jest więc, że samo złożenie przez

stronę wniosku o ustanowienie adwokata lub radcy prawnego nie obliguje sądu do

jego uwzględnienia. Wniosek taki podlega uwzględnieniu wówczas, jeżeli –

w ocenie sądu - udział profesjonalnego pełnomocnika procesowego jest potrzebny

(art. 117 § 4 k.p.c.). Sytuacja taka może zachodzić wtedy, gdy nieporadność strony

prowadzi do tego, że przy faktycznym lub prawnym skomplikowaniu sprawy nie jest

ona w stanie wykorzystać prawnych możliwości prawidłowego jej prowadzenia.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego w tej kwestii jest jednolite i utrwalone (por. wyroki:

z dnia 16 kwietnia 2008 r., V CSK 564/07, niepubl.; z dnia 12 września 2007 r.,

sygn. akt I CSK 199/07, niepubl.; z dnia 2 marca 2005 r., sygn. akt III CK 533/04,

niepubl.; z dnia 19 marca 2004 r., sygn. akt IV CK 218/03, niepubl.). Podtrzymane

ono zostało przez Sąd Najwyższy również w wyroku z dnia 8 czerwca 2006 r.,

II CSK 51/06 (niepubl) oraz w postanowieniu z dnia 10 października 2003 r., II CK

161/03 (niepubl.). W uzasadnieniach tych orzeczeń wskazano jedynie, że

przytoczony wyżej pogląd może wymagać modyfikacji jedynie w szczególnych

okolicznościach konkretnego przypadku, jeżeli wcześniej wyrażona przez sąd

odwoławczy ocena potrzeby udziału w sprawie adwokata lub radcy prawnego stała

się

nieaktualna i uległa z tej przyczyny zmianie. Sąd Okręgowy uwzględnił

zażalenie

wnioskodawczyni

na

odmowę

ustanowienia

dla

niej

adwokata

i uwzględnił zgłoszony przez nią w tym zakresie wniosek, dostrzegając taką

potrzebę w pogorszeniu jej dotychczasowego stanu zdrowia oraz długotrwałym

przebiegiem postępowania. Wnioskodawczyni w postępowaniu apelacyjnym

korzystała więc z pomocy profesjonalnego pełnomocnika. O wskazywanym

w skardze kasacyjnej pozbawieniu jej możności obrony swych praw w tej fazie

postępowania nie może być zatem mowy.

Za chybiony uznać należy zarzut naruszenia art. 378 § 1 k.p.c. przez

nierozpoznanie części zarzutów i wniosków apelacji. Apelację wniesioną przez

wnioskodawczynię w dniu 13 sierpnia 2007 r. (sporządzoną 12 sierpnia 2007 r.)

Sąd Rejonowy odrzucił prawomocnym postanowieniem z dnia 26 listopada 2007 r.

z uwagi na nieuzupełnienie w terminie jej braków formalnych. W piśmie

procesowym z dnia 9 stycznia 2008 r., nazwanym zażaleniem, wnioskodawczyni

domagała się przywrócenia jej terminu do złożenia apelacji, załączając do niego ten

środek

odwoławczy

sporządzony

na

nowo.

Sąd

Rejonowy

prawidłowo

zakwalifikował powyższe pismo jako wniosek o przywrócenie terminu do dokonania

tej czynności procesowej, gdyż wnioskodawczyni nie kwestionowała w nim

zaniechania usunięcia stwierdzonego braku formalnego apelacji, lecz wskazała na

przesłanki uzasadniające przywrócenie uchybionego terminu. W ponownie złożonej

apelacji, wnioskodawczyni kwestionowała zaskarżone postanowienie jedynie

w zakresie, w jakim Sąd pierwszej instancji nie uwzględnił jej roszczenia z tytułu

rozliczenia nakładów z majątku odrębnego na majątek wspólny, wydatkowanych na

doprowadzenie

do

nieruchomości

instalacji

gazowej. Wbrew odmiennemu

zapatrywaniu skarżącej, Sąd Okręgowy rozpoznając apelację w tak zakreślonych

granicach, z pominięciem dalszych prób ich rozszerzenia przy pomocy zarzutów

podważających inne rozstrzygnięcia, podjętych po upływie terminu do wniesienia

tego środka odwoławczego, nie naruszył art. 378 § 1 k.p.c.

Sąd Okręgowy przyjął prawidłowo, że przedmiotem jego rozważań mogą być

jedynie zarzuty dotyczące rozliczenia wymienionych wyżej nakładów, w tym ich

ewentualnego wpływu na ostateczną spłatę należną uczestnikowi postępowania.

Nie można zgodzić się z zapatrywaniem skarżącej, że dokonana w tym zakresie

ocena przeprowadzona została z naruszeniem art. 207 i art. 212 § 2 i 3 k.c.

Przede wszystkim zauważyć należy, że u podstaw zaskarżonego postanowienia

legło ustalenie, że wnioskodawczyni nie wykazała faktu poniesienia nakładów

z majątku odrębnego na majątek wspólny, zaś wskazywane przez nią wydatki

pochodziły z dochodów wchodzących w skład dorobku małżeńskiego. Zostały one

uwzględnione w ramach wartości równych udziałów w majątku wspólnym.

Wysokość tych udziałów, ich wartość, a także sposób wykonania obowiązku

zapłaty

należnej

uczestnikowi

spłaty

nie

zostały

zakwestionowane

przez

wnioskodawczynię w apelacji. Nie można więc uznać za zasadne zarzutu

niewłaściwego zastosowania wymienionych przepisów. Zarzut ich błędnej wykładni

sformułowany został w sposób dowolny. Skarżąca nie podjęła bowiem nawet próby

wykazania, w czym miałoby się wyrażać wadliwe oczytanie zawartych w nich

unormowań.

Przechodząc

do

oceny

zasadności

skargi

kasacyjnej

uczestnika

postępowania uznać należy, że również podniesione w niej zarzuty nie zasługiwały

na uwzględnienie.

Nie można podzielić zapatrywania skarżącego, że Sąd Okręgowy dokonując

wyboru osoby, której ostatecznie przyznał prawo użytkowania wieczystego gruntu

i własności usytuowanych na nim budynków - z naruszeniem art. 382 i art. 328 § 2

k.p.c. – nie uwzględnił wszystkich okoliczności istotnych dla tego rozstrzygnięcia

i nie

wskazał

ich

w

uzasadnieniu.

Argumentacja

dotycząca

tej

kwestii

zamieszczona została na str. 29-30 uzasadnienia zaskarżonego postanowienia.

Wynika z niej jednoznacznie, dlaczego Sąd Okręgowy uznał dokonany ostatecznie

wybór sposobu zniesienia współwłasności za właściwy i stwarzający realną

możliwość zaspokojenia interesów obu stron. Wskazują one bowiem wyraźnie, że

uwarunkowania

konstrukcyjne

budynku

mieszkalnego,

oczekiwania

byłych

małżonków przyznania im wyłącznych praw do nieruchomości objętych wnioskiem,

a także ich sytuacja osobista oraz ograniczone możliwości spłaty, zwłaszcza po

stronie uczestnika postępowania, przemawiały za podjęciem kwestionowanego

rozstrzygnięcia.

Jakkolwiek

rozstrzygniecie

to

nie

satysfakcjonuje

obojga

skarżących, to zgodzić się trzeba z zapatrywaniem Sądu Okręgowego, że jest ono

– jak wymaga tego art. 212 § 2 k.c. - stosowne do okoliczności rozpoznawanej

sprawy.

Niewątpliwie

natomiast

waloru

takiego

nie

pozbawione

byłoby

rozstrzygnięcie odmienne, przyznające prawa do nieruchomości uczestnikowi

postępowania.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 14 orzekł, jak

w sentencji.

db