II CSK 637/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 637/08

POSTANOWIENIE

Dnia 29 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Barbara Myszka (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner

SSN Grzegorz Misiurek (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku Z. J.

przy uczestnictwie W. M. i in. ,

o stwierdzenie nabycia spadku po A. M.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 29 kwietnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczek postępowania W. M.,

M. M. i D. M.-K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w G.

z dnia 28 grudnia 2007 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 5 września 2006 r. Sąd Rejonowy stwierdził, że

spadek po zmarłym A. M. na podstawie ustawy nabyły: żona W. M. oraz córki D.

M.-K., J. M. i M. M., po 1/4 części każda z nich. Jednocześnie Sąd ten odmówił

zatwierdzenia uchylenia się przez wymienionych spadkobierców od skutków

prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku.

Sąd Okręgowy, na skutek apelacji J. M., zmienił postanowienie Sądu

Rejonowego w ten sposób, że zatwierdził uchylenie się przez skarżącą od skutków

prawnych niezachowania terminu do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub

odrzuceniu spadku, a w pozostałym zakresie postanowienie to uchylił i przekazał

sprawę Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania.

Po ponownym rozpoznaniu sprawy – z udziałem wezwanej w charakterze

uczestniczki postępowania A. F. – Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 2

października 2007 r. stwierdził, że spadek po zmarłym A. M. na podstawie ustawy

nabyły: żona W. M. oraz córki D. M.-K. i M. D. M., po 1/3 części każda z nich. Sąd

Rejonowy wskazał, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie daje

podstawy do przyjęcia, że spadkodawca A. M. sporządził testament, ani tym

bardziej do ustalenia jego treści. W konsekwencji uznał, że spadku po zmarłym nie

mogła nabyć z mocy testamentu A. F. Spadek ten nabyli spadkobiercy ustawowi z

wyjątkiem J. M., która go skutecznie odrzuciła.

Zaskarżonym skargą kasacyjną postanowieniem Sąd Okręgowy oddalił

apelację uczestniczek postępowania W. M., D. M.-K. i M. D. M. od postanowienia

Sądu Rejonowego. Sąd Okręgowy wskazał, że – wbrew odmiennym ustaleniom

Sądu pierwszej instancji – spadkodawca A. M. sporządził testament własnoręczny

na rzecz A. F. , która testament ten celowo ukryła, bądź zniszczyła po powzięciu

wiadomości o licznych długach spadkowych. Wobec braku jednak możliwości

jednoznacznego ustalenia treści tego testamentu, stwierdzenie nabycia spadku

według porządku ustawowego jest rozstrzygnięciem prawidłowym.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach określonych w art. 398 3

§ 1 k.p.c. uczestniczki postępowania W. M., M. D. M. i D. M.-K. wniosły o uchylenie

postanowienia Sądu Okręgowego i przekazanie sprawy temu Sądowi do

ponownego rozpoznania, podnosząc zarzuty naruszenia art. 926 i art. 948 § 1 i 2

k.c. oraz art. 233 § 1 k.p.c.

Uczestniczka postępowania A. F. w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniosła

o jej oddalenie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie

z

utrwalonym

stanowiskiem

judykatury,

treść

testamentu

własnoręcznego oraz fakt jego sporządzenia w przepisanej formie mogą być

ustalone przez sąd spadku jako przesłanka rozstrzygnięcia o dziedziczeniu –

w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku albo w postępowaniu o uchylenie

lub zmianę stwierdzenia nabycia spadku – na podstawie wszelkich środków

dowodowych (zob. uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 29 maja 1987 r., III CZP

25/87, OSNC 1988, nr 9, poz. 117 oraz z dnia 13 listopada 1992 r., III CZP 120/92,

OSNC 1993, nr 3, poz. 26, a także postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

16 kwietnia 1999 r., II CKN 255/98, OSNC 1999, nr 11/194, z dnia 8 października

2004 r., V CK 184/04, nie publ. i z dnia 20 lipca 2005 r., II CK 2/05, nie publ.).

Dopuszczając taką możliwość Sąd Okręgowy stwierdził, że spadkodawca A. M.

sporządził testament własnoręczny, którego treści nie można jednak ustalić w

sposób nie budzący wątpliwości. Z jednej bowiem strony, z zeznań uczestniczek

postępowania (spadkobierczyń ustawowych) wynika, że na podstawie tego

testamentu do całości spadku powołana została A. F., z drugiej zaś, że

spadkodawca dokonał na jej rzecz jedynie zapisu cennej dla siebie spuścizny

literackiej i zdjęć. Żadna z wymienionych uczestniczek postępowania nie twierdziła

przy tym, że rozrządzeniem testamentowym objęty został udział w prawie do lokalu

mieszkalnego, najbardziej wartościowym składniku masy spadkowej.

Z przytoczonych motywów zaskarżonego postanowienia wynika, że – według

Sądu Okręgowego – niejednoznaczność treści testamentu wyłącza możliwość

dziedziczenia na jego podstawie. Zapatrywanie takie nie zasługuje jednak na

aprobatę.

W świetle art. 926 § 2 k.c. nie ulega wątpliwości, że ustawodawca daje

pierwszeństwo

porządkowi

dziedziczenia

określonemu

wolą

spadkodawcy,

wyrażoną w testamencie. Dziedziczenie ustawowe wchodzi w rachubę dopiero

wtedy, gdy spadkodawca w ogóle nie sporządził testamentu, sporządził testament,

który okazał się nieważny lub bezskuteczny albo sporządzając testament ograniczył

się do innych rozrządzeń. Nieprecyzyjność dyspozycji spadkodawcy zawartych

w testamencie nie przesądza jego nieważności. Pociąga natomiast za sobą

konieczność dokonania wykładni, ustalenia treści dokonanych w nim rozrządzeń

z uwzględnieniem reguł określonych w art. 948 § 1 i 2 k.c.

Zgodzić się trzeba z zapatrywaniem skarżących, że Sąd Okręgowy

dostrzegając niejasność, nieprecyzyjność testamentu spadkodawcy, w istocie

uchylił się od dokonania jego wykładni. Wskazał bowiem jedynie na elementy treści

testamentu pozwalające uznać go za źródło powołania do spadku, jak

i sprzeciwiające się temu, nie wyrażając w tym zakresie własnej stanowczej oceny.

Brak jednoznacznego stanowiska w tej kwestii, istotnej dla rozstrzygnięcia sprawy,

nie pozwala skutecznie odeprzeć zarzutów naruszenia art. 926 i art. 948 k.c.

Chybiony natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 233 § 1 k.p.c. Uznanie

przez Sąd Okręgowy, że w rozpoznawanej sprawie zastosowanie ma ustawowy

porządek dziedziczenia, nie było wynikiem wadliwej oceny zgromadzonego

w sprawie

materiału

dowodowego,

lecz

zaniechania

dokonania

wykładni

testamentu wbrew obowiązkowi wynikającemu z art. 948 k.c.

Z tych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. orzekł, jak

w sentencji.

md