II CSK 60/09 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 60/09

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 20 sierpnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marian Kocon (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Wojciech Jan Katner

SSN Hubert Wrzeszcz

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa J.K.

przeciwko Skarbowi Państwa - Sądowi Rejonowemu w K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 20 sierpnia 2009 r.,

skargi kasacyjnej powoda

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 8 sierpnia 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w K. wyrokiem z dnia 7 maja 2008 r. zasądził od pozwanego

Skarbu Państwa – Sądu Rejonowego w K. na rzecz powoda J.K. kwotę 83029,66 zł

z odsetkami tytułem zwrotu nienależnego świadczenia (art. 410 § 2 k.c.). U podłoża

tego rozstrzygnięcia legł pogląd, że z dniem 1 stycznia 2002 r. ustał obowiązek

odprowadzenia do budżetu Skarbu Państwa kwoty 20% opłaty stosunkowej, o

której mowa w art. 59 ust. 4 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach

sądowych i egzekucji (Dz. U. 1997 r. Nr 133 poz. 882 ze zm.; dalej: „ustawy o

komornikach”).

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 8 sierpnia 2008 r. zmienił ten wyrok i oddalił

powództwo. Nie podzielił powyższego poglądu, a ponadto stwierdził, że gdyby

nawet przyjąć, że powód nie był zobowiązany do odprowadzenia dochodzonej

kwoty, to dobrowolność świadczenia połączona z jego świadomością, że nie jest do

tego zobowiązany stanowi przeszkodę do żądania zwrotu, z uwagi na brzmienie

art. 411 pkt 1 k.c.

Skarga kasacyjna powoda - oparta na podstawie pierwszej z art. 3983 k.p.c.

- zawiera zarzut naruszenia art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach, 410 § 2, 411 pkt 1,

60 k.c., i zmierza do uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego oraz przekazania sprawy

do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Istota zarzutu naruszenia art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach sprowadza się

do twierdzenia, że w wyniku zmian wprowadzonych ustawą z dnia 18 września

2001 r. o zmianie ustawy o komornikach sądowych i egzekucji oraz o zmianie

niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 130, poz. 1452, dalej: „ustawa nowelizująca”.),

komornicy z dniem 1 stycznia 2002 r. przestali być urzędnikami państwowymi,

a pobierane przez nich kwoty z tytułu wykonywanych czynności przestały być

opłatami publicznymi. Oznacza to, że do tych kwot nie mogą być stosowane

przepisy, które rządzą zasadami gospodarki finansowej środkami publicznymi,

w tym art. 59 ust. 4 ustawy o komornikach. W konsekwencji, z dniem 1 stycznia

2002 r. ustał obowiązek komorników odprowadzenia do budżetu Skarbu Państwa

kwoty 20% opłaty stosunkowej, i to także w sprawach wszczętych przed tym dniem.

W celu odniesienia się do powyższego zarzutu na wstępie wskazać trzeba,

że skarżący pomija, iż w zakresie opłat egzekucyjnych należnych za egzekucję

świadczeń pieniężnych ustawa o komornikach zastąpiła dotychczasowy system

opłat uiszczanych za poszczególne czynności egzekucyjne dokonywane przez

komornika (zob. rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 24 czerwca 1991 r.

w sprawie taksy za czynności komorników (Dz. U. Nr 62, poz. 264 ze zm.)

systemem opłat uiszczanych za prowadzenie egzekucji, a więc systemem opłat od

całej egzekucji. Innymi słowy, w przypadku prowadzenia przez komornika egzekucji

świadczenia pieniężnego obowiązuje zasada, że należna jest jedna opłata

egzekucyjna

od

prowadzenia

egzekucji,

a

nie

opłaty

egzekucyjne

od

poszczególnych czynności egzekucyjnych składających się na tę egzekucję.

Potwierdzeniem przywołanej zasady jest brzmienie poszczególnych przepisów

ustawy (art. 47 i art. 48). Na marginesie, o podobnej prawidłowości można mówić

wprawdzie w wypadku egzekucji świadczeń niepieniężnych (art. 50 i art. 51

ustawy), niemniej jednak tu ustawa przewiduje szereg unormowań szczególnych

(art. 53, art. 55, art. 57 i art. 58). Przyjęcie zasady, że w wypadku egzekucji

świadczeń pieniężnych należy się jedna opłata egzekucyjna za prowadzenie

egzekucji, a nie opłaty egzekucyjne za poszczególne czynności egzekucyjne, wiąże

się w ustawie z brakiem mechanizmu, który pozwalałby na ustalenie, jaka część

całej opłaty egzekucyjnej należna jest od pojedynczych czynności egzekucyjnych

dokonywanych w ramach egzekucji. Za mechanizm taki nie może być uznany

podział całej opłaty stosunkowej polegający na wyodrębnieniu części opłaty

uiszczanej przez wierzyciela przy wszczęciu egzekucji (art. 45 ust. 1 ustawy –

w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2002 r.) oraz części tej opłaty

ściąganej od dłużnika (art. 59 ust. 1 ustawy). Powyższe wyodrębnienie nie jest

odniesione bowiem do poszczególnych czynności egzekucyjnych, a jedynie do,

odpowiednio,

wszczęcia

egzekucji

i

jej

skutecznego

przeprowadzenia.

Ponadto podział opłaty egzekucyjnej przy egzekucji świadczeń pieniężnych na

część uiszczaną przy wszczęciu egzekucji i część ściąganą następnie od dłużnika

nie ma wpływu na całkowitą wysokość tej opłaty (art. 49 ustawy).

Podkreślić należy, że zasada pobierania jednej opłaty egzekucyjnej przez

komornika od prowadzenia egzekucji świadczeń pieniężnych, a nie opłat

egzekucyjnych od poszczególnych czynności egzekucyjnych, utrzymana w pełni

została po zmianach ustawy dokonanych ustawą nowelizującą, która weszła

w życie z dniem 1 stycznia 2002 r. Zasada ta uległa zresztą wzmocnieniu, skoro

w art. 45 ust. 2 ustawy (wersji obowiązującej od dnia 1 stycznia 2002 r.) mowa jest

o pobraniu opłaty egzekucyjnej „za dokonaną egzekucję świadczeń pieniężnych”

w wysokości 15% wartości egzekwowanego roszczenia. W stosunku do stanu

prawnego sprzed 1 stycznia 2002 r. istotną zmianą było jednak to, że w zakresie

egzekucji świadczeń pieniężnych ustawa nowelizująca praktycznie uniezależniła

wszczęcie egzekucji od uiszczenia części opłaty stosunkowej przez wierzyciela

i przyznała komornikowi jedynie prawo żądania zapłaty niewielkiej części całej

należnej opłaty stosunkowej (art. 45 ust. 5 i 7 ustawy w nowym brzmieniu).

Praktycznie cała opłata egzekucyjna jest obecnie ściągana od dłużnika w razie

skutecznego przeprowadzenia egzekucji (art. 45 ust. 2 i art. 59 ust. 1 ustawy po

zmianach obowiązujących od 1 stycznia 2002 r.).

W dalszej kolejności wskazać należy, że elementem stosunków prawnych

zachodzących

w

toku

egzekucji

(wykonania

zabezpieczenia)

pomiędzy

wierzycielem i komornikiem jako organem egzekucyjnym z jednej strony,

a komornikiem (także jako organem egzekucyjnym) i dłużnikiem z drugiej strony,

jest zagadnienie ponoszenia kosztów związanych z dokonywaniem czynności

egzekucyjnych. Zgodnie bowiem z art. 39 ust. 1 ustawy (przepis ten nie był

zmieniony ustawą nowelizującą) komornikowi należy się zwrot wydatków

gotówkowych poniesionych w toku egzekucji, na pokrycie których zgodnie z art. 40

ustawy (również ten przepis nie uległ zmianie) może żądać on zaliczki od strony,

która wniosła o dokonanie czynności. W myśl natomiast art. 43 ustawy (przepis ten

także nie uległ zmianie) za prowadzenie egzekucji i inne czynności wymienione

w ustawie komornik pobiera opłaty egzekucyjne. Ograniczając dalsze rozważania

do opłat egzekucyjnych stwierdzić należy, że w świetle przepisów ustawy opłata

egzekucyjna pobierana przez komornika jest należnością przymusową, określoną

co do wysokości, sposobu ustalania i pobierania przez normy ustawy, które mają

bez wątpienia charakter przepisów publicznoprawnych. Ustawa także określa

podmioty zobowiązane do uregulowania opłat egzekucyjnych, jak również sankcje

z tytułu ich nieuregulowania (por. art. 45 ust. 7 i 8 ustawy w brzmieniu obecnym

oraz art. 45 ust. 4 i 5 ustawy w brzmieniu obowiązującym przed dniem 1 stycznia

2002 r.) oraz tryb ich realizacji (zob. art. 59 ust. 1 ustawy; przepis ten nie został

zmieniony ustawą nowelizującą). Podkreślenia wymaga okoliczność, że opłaty

egzekucyjne są jedynie pobierane przez komornika, lecz z tytułu dokonywanych

czynności egzekucyjnych komornik nie staje się wierzycielem uczestników

postępowania egzekucyjnego (postępowania o wykonanie zabezpieczenia).

Wskazuje to na okoliczność, że opłata egzekucyjna jest , wbrew odmiennemu

poglądowi skarżącego, należnością o charakterze publicznoprawnym, stanowiącą

rodzaj daniny publicznej. Niczego nie zmienia tu okoliczność, że przychody z opłat

egzekucyjnych zgodnie z art. 35 ustawy (ustawa nowelizująca nie wprowadziła do

niego zmian) przeznaczone są na pokrywanie kosztów działalności egzekucyjnej

komornika, a nadto na jego dochód z tytułu prowadzonej działalności (art. 3

a ustawy w nowym brzmieniu; poprzednio zgodnie z art. 61 i 62 ustawy w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 1 stycznia 2002 r. przychody z opłat były

przeznaczone m.in. na wynagrodzenie komornika). Przeznaczenie środków

z uzyskanych opłat egzekucyjnych nie może być uznane za rozstrzygające dla

oceny charakteru prawnego tych opłat, gdyż stanowi ono jedynie wyraz woli

ustawodawcy co do rozdysponowania tych środków (przeznaczenie środków

z opłat wynika bowiem z ustawy), a ponadto zaznaczyć należy, że zgodnie z art. 59

ust. 4 ustawy (przepis ten nie uległ zmianie) i tak część przychodów ze

stosunkowych opłat egzekucyjnych stanowi dochód budżetu państwa. Decydujące

dla ustalenia charakteru opłat egzekucyjnych jest to, że są one uiszczane tytułem

prowadzenia egzekucji (wykonania zabezpieczenia), a więc tytułem realizacji zadań

publicznych państwa, posługującego się w tym wypadku komornikiem działającym

jako funkcjonariusz publiczny w roli organu egzekucyjnego. Przyjęcie, że opłata

egzekucyjna stanowi rodzaj daniny publicznej, której ustalenie, wysokość oraz

sposób realizacji określają normy publicznoprawne, prowadzi do wniosku,

że również uprawnienie komornika jako organu egzekucyjnego do żądania

uiszczenia takiej opłaty ma charakter publicznoprawny i podlega realizacji za

pomocą właściwych środków przewidzianych dla tego rodzaju uprawnień.

Na marginesie zaznaczyć należy, że opłaty egzekucyjne uregulowane

w ustawie wykazują bez wątpienia pewne podobieństwo do opłat sądowych,

uiszczanych w postępowaniu rozpoznawczym oraz sądowym postępowaniu

egzekucyjnym zgodnie z ustawą z dnia 13 czerwca 1967 r. o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych (tekst jednolity: Dz. U. z 2002 r., 9, poz. 88, dalej „ustawa

o kosztach”) oraz wydanymi na jej podstawie przepisami wykonawczymi.

Obie kategorie opłat uiszczane są bowiem na rzecz określonego organu

postępowania (opłaty sądowe na rzecz sądu, opłaty egzekucyjne na rzecz

komornika jako organu postępowania egzekucyjnego) z tytułu działalności tego

organu zmierzającej do osiągnięcia celu danego postępowania (postępowania

rozpoznawczego albo pewnych elementów postępowania egzekucyjnego przed

sądem oraz postępowania egzekucyjnego przed komornikiem). Ich wysokość,

sposób ustalenia, pobierania oraz sankcje z racji ich nieuregulowania regulują

przepisy bezwzględnie obowiązujące o charakterze publicznoprawnym. W związku

z tym wypada podkreślić, że w literaturze silnie reprezentowany jest pogląd

o publicznoprawnym charakterze należności z tytułu kosztów sądowych (a więc

również składających się na nie opłat sądowych), jak również o publicznoprawnym

charakterze prawa Skarbu Państwa do żądania ich uiszczenia przez zobowiązany

do tego podmiot. Prawo to wynika bowiem ze stosunku publicznoprawnego

łączącego sąd jako organ postępowania z podmiotem zobowiązanym do

uregulowania kosztów (opłaty).

Z racji podobieństwa funkcji opłat sądowych oraz funkcji opłat egzekucyjnych

przyjąć należy, że podobne stanowisko jest uzasadnione w przypadku opłat

egzekucyjnych i prawa komornika do żądania ich zapłaty.

Ustawa wprowadziła istotne zmiany w zakresie regulacji statusu komornika

oraz finansowania egzekucji komorniczej. Dość stwierdzić, że komornik pod

rządami

rozporządzenia

Ministra

Sprawiedliwości

z

grudnia

1960

r.

o komornikach (Dz. U. z 1961 r., Nr 13, poz. 66 ze zm.), które obowiązywało do

czasu wejścia w życie ustawy, był pracownikiem państwowym powołanym do

pełnienia czynności egzekucyjnych i innych wskazanych w ustawie. Pod rządami

ustawy status komornika ulegał zmianie – najpierw będąc funkcjonariuszem

publicznym pozostawał nadal pracownikiem właściwego sądu rejonowego,

a w wyniku zmian ustawodawczych (ustawy nowelizującej) zachował status

funkcjonariusza publicznego, ale wykonuje swoje czynności na własny rachunek

(art. 3a ustawy). Rozwój regulacji statusu komornika nie zmienił jednak tego, co

pomija skarżący, że komornik jest organem postępowania egzekucyjnego, a przez

to również organem władzy publicznej. Komornik nigdy nie był i nie jest stroną

postępowania egzekucyjnego. Komornika i stron postępowania egzekucyjnego

(wierzyciela i dłużnika), jak już wskazano, nie łączył i nie łączy żaden stosunek

o charakterze prywatnoprawnym, lecz stosunek o charakterze publicznoprawnym.

Komornik działał i nadal działa wyłącznie w imieniu państwa, którego zadaniem jest

zapewnienie wykonania wyroków sądowych.

Reasumując, niepodobna podzielić przytoczonego stanowiska skarżącego,

że z istoty wprowadzonych ustawą nowelizującą zmian dotyczących charakteru

opłaty egzekucyjnej oraz statusu komornika wynika, że z dniem 1 stycznia 2002 r.

ustał obowiązek komorników odprowadzenia do budżetu Skarbu Państwa kwoty

20% opłaty stosunkowej, i to także w sprawach wszczętych przed tym dniem.

Rozstrzygnięcie tej kwestii wymaga wykładni przepisów intertemporalnych wobec

zmiany stanu prawnego w tym przedmiocie dokonanej przez ustawę o komornikach

oraz ustawę nowelizującą.

Sądy niższych instancji nie ustaliły, w jakich sprawach i jakie opłaty pobrał

komornik, od których odprowadził do budżetu Skarbu Państwa dochodzoną

pozwem

kwotę. W

szczególności dat wszczęcia

egzekucji oraz rodzaju

egzekwowanych świadczeń. Brak tych ustaleń uniemożliwia Sądowi Najwyższemu

zajęcie stanowiska w kwestii, czy kwota ta stanowi nienależne świadczenie, i dalej,

czy podlega zwrotowi na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.

Sąd Najwyższy na koniec jedynie zauważa, że powoływane w art. 104

ustawy o komornikach oraz w art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej „przepisy

dotychczasowe” oraz „wejście w życie ustawy” winny być odnoszone do

właściwego sobie tła normatywnego. Dla pierwszego z powołanych artykułów

przepisami tymi będą bowiem przepisy rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 24 czerwca 1991 roku w sprawie taksy za czynności komorników (Dz.U. Nr

62, poz. 264). Natomiast dla art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej – przepisy ustawy

o komornikach w brzmieniu obowiązującym przed 1 stycznia 2002 roku, w tym

również art. 104 ustawy o komornikach w brzmieniu sprzed zmian. „Wejście w życie

ustawy” w przypadku art. 104 ustawy oznacza ustawę o komornikach, zaś

w interpretacji art. 8 ust. 1 ustawy zmieniającej – tę właśnie ustawę zmieniającą.

Z tych przyczyn Sąd Najwyższy orzekł, jak w wyroku.