II CSK 581/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 581/08

POSTANOWIENIE

Dnia 20 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Dariusz Zawistowski (przewodniczący)

SSN Józef Frąckowiak (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Pietrzykowski

w sprawie z wniosku L.H.

przy uczestnictwie D.H.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 20 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 25 marca 2008 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w P. do ponownego rozpoznania i orzeczenia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wnioskodawca L.H. wystąpił w dniu 11 lutego 2003 r. do Sądu Rejonowego

w G. z wnioskiem o podział majątku wspólnego, wskazując jako uczestniczkę

postępowania swoją byłą małżonkę – D.H. Wspólność majątkowa pomiędzy

stronami postępowania powstała w momencie zawarcia małżeństwa w dniu 1

października 1994 r. a ustała z dniem uprawomocnienia się wyroku orzekającego

rozwód, tj. w dniu 20 listopada 2002 r. Małżonkowie nie zawarli żadnej umowy

zmieniającej ustrój łączącej ich wspólności.

Sąd Rejonowy zebrał obszerny materiał dowodowy na który składały się

wyjaśnienia wnioskodawcy i uczestniczki, przesłuchania świadków oraz opinie

biegłych. Powołując się na art. 5 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r.

(Dz. U. Nr 162, poz.1691) zastosował do oceny prawnej zebranego materiału

przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w brzmieniu sprzed 20 stycznia

2005 r. W postanowieniu z dnia 24 maja 2006 r. ustalił jakie przedmioty i prawa

wchodziły do majątku wspólnego oraz wskazał, które z nich mają przypaść

wnioskodawcy, które zaś uczestniczce. Ponadto zasądził od wnioskodawcy na

rzecz uczestniczki kwotę 10 354 zł tytułem spłaty różnicy w przedmiotach

majątkowych, które przypadły stronom postępowania oraz kwotę 9 267 zł tytułem

zwrotu

nakładów

poczynionych

z

majątku

wspólnego

stron

na

majątek

wnioskodawcy.

Uwzględniając

częściowo

apelacje

wnioskodawcy

i

uczestniczki

postępowania Sąd II ustalenia faktyczne Sądu I instancji przyjął jako własne,

w zdecydowanej większości podzielając

także

ocenę

prawną

tego

Sądu.

Przeprowadził jednak również uzupełniające postępowanie dowodowe i na jego

podstawie doszedł do przekonania, że nie może zostać włączone do majątku

wspólnego prawo własności budynku wybudowanego na gruncie objętym

tą wspólnością przez firmę S. i W.H. Uczestniczka nie wyraziła zgody na budowę

domu i zaprzeczyła, aby była stroną umowy, na podstawie której dom ten

zbudowano. Umowa ta, zgodnie z art. 36 k.r.o., w brzmieniu jakie miał ten przepis

w chwili jej dokonywania, bez wymaganej zgody uczestniczki, była nieważna. W

takiej sytuacji, zdaniem Sądu Okręgowego, właścicielem tego budynku są S. i

W.H., skoro to oni ponieśli wszelkie wydatki na jego budowę. Brak wobec tego

podstaw, aby do majątku wspólnego zaliczyć także prawo do ½ wspomnianego

budynku. W ocenie Sądu Okręgowego nie można rozciągać prawa własności do

części działki na budynek postawiony na niej przez kogoś innego, za jego środki, co

najwyżej można rozważyć skierowanie przeciwko wykonawcom roszczenia z art.

231 § 2 k.c., jednak kwestia ta nie jest przedmiotem niniejszego postępowania. Z

tych przyczyn do majątku wspólnego D. i L.H. zaliczono tylko prawo własności do

/2 części działki gruntowej nr [...] o wartości ustalonej przez biegłego sądowego.

Do majątku wspólnego stron należało także własnościowe prawo do lokalu

położonego w G., przy ul. C. Nie budzi wątpliwości, że choć formalnym nabywcą

tego prawa była D.H., to stanowi ono składnik majątku wspólnego. Nabycie

nastąpiło bowiem w trakcie trwania wspólności ustawowej, ze wspólnych środków

małżonków. Jedynie nakładów poczynionych na ten lokal uczestniczka dokonała z

majątku odrębnego, uzyskanego od swojej rodziny, dlatego o ich wartość została

zmniejszona włączona do majątku wspólnego kwota za mieszkanie. Sąd nie dał

wiary twierdzeniom D.H., że środki na zakup tego mieszkania pochodziły z

darowizn dokonanych na jej rzecz i uznał, że mieszkanie to zostało nabyte za

pieniądze stanowiące majątek wspólny, a tylko poczynione w nim nakłady

pochodziły z majątku osobistego uczestniczki.

W związku z tym, że w dniu 14 grudnia 2006 r. umową zawartą w formie aktu

notarialnego uczestniczka postępowania D.H. sprzedała S. i J. małżonkom J.

wspomniany wyżej lokal mieszkalny, konieczną była zmiana pkt 2 zaskarżonego

postanowienia. Podział majątku wspólnego obejmuje składniki należące do tego

majątku w dacie ustania wspólności oraz istniejące w chwili dokonywania podziału.

Inaczej mówiąc, rozliczeniu podlega całość stosunków majątkowych między

małżonkami według stanu na dzień ustania wspólności ustawowej, natomiast

przedmiotem podziału pozostaje stan czynny masy majątkowej w czasie orzekania

o podziale. W tych warunkach, skoro ów lokal mieszkalny nie mógł być już

przedmiotem podziału, bo został zbyty przed zamknięciem rozprawy przed Sądem

II instancji, uwzględnieniu podlegała jedynie jego wartość zaliczana na poczet

udziału w majątku wspólnym uczestniczki postępowania.

Sąd Okręgowy zaktualizował, odwołując się do opinii biegłego, zarówno

wartość prawa własności do 1/2 części działki gruntowej nr [...], wchodzącej w skład

nieruchomości w K. na kwotę 131 850 zł, jak i wartość prawa własności do lokalu

mieszkalnego, położonego w G. przy ul. C., na kwotę 94 000 zł (aktualna wartość

rynkowa prawa własności tego lokalu wynosi 107 420 zł, a wartość nakładów

koniecznych na tenże lokal pochodzących z majątku odrębnego uczestniczki wedle aktualnej ich wartości rynkowej - wyniosła 13 420 zł).

Natomiast, mając na względzie fakt, że po nie prawomocnym orzeczeniu

Sądu

Rejonowego

uczestniczka

postępowania

zbyła

prawo

do

lokalu

mieszkalnego, Sąd Okręgowy zamiast prawa własności do tego lokalu przyjął jako

składnik dorobku wartość tego prawa w kwocie 94 000 zł, a pominął to prawo jako

przedmiot podziału.

Sąd Okręgowy zmienił również wysokość spłat przyznanych uczestniczce co

wiązało się ze zmianą wartości wspomnianych wcześniej składników dorobku

wnioskodawcy i uczestniczki postępowania oraz koniecznością skorygowania

błędnego wyliczenia jakiego dokonał Sąd Rejonowy uczynił to błędnie.

W skardze kasacyjnej uczestniczka postępowania zarzuciła naruszenie: 1)

prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

a mianowicie: art. 46 k.c., art. 47 k.c., art. 31 k.r.o., art. 32 k.r.o. i art. 33 k.r.o.

w brzmieniu obowiązującym w dniu 20 listopada 2002 r. oraz

2) przepisów

postępowania, które to uchybienia mogły mieć istotny wpływ na wynik

postępowania, a mianowicie: art. 233 § 1 k.p.c., art. 224 §1 k.p.c. w związku z art.

13 § 2 k.p.c., art. 189 k.p.c. w związku z art. 13 § 2 k.p.c., art. 684 k.p.c. w związku

z art. 567 § 3 k.p.c.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawo polskie w zakresie nieruchomości zabudowanych wyraźnie uznaje

zasadę suprficies solo cedit. Budynek wybudowany na gruncie stanowi więc, co do

zasady, jego cześć składową, co podkreśla 48 k.c. Tylko wyraźny przepis ustawy

może być podstawą do uznania odrębnej od gruntu własności budynku. Z taką

sytuacją nie mamy do czynienia w rozpoznawanej sprawie. Bezspornym jest,

że grunt na którym wzniesiony został budynek stanowił przedmiot wspólności

majątkowej małżeńskiej wnioskodawcy i uczestniczki postępowania oraz W. i K.H.

Według nie kwestionowanych ustaleń, dokonanych przez Sąd Rejonowy,

wnioskodawca i uczestniczka postępowania na podstawie umowy z dnia 29

kwietnia 1997 r. stali się współwłaścicielami w ½ nieruchomości niezabudowanej,

oznaczonej jako działka nr [...] w K. Na działce tej został wzniesiony budynek.

Zgodnie z art. 47 i 48 k.c. budynek ten nie mógł być odrębnym od gruntu

przedmiotem własności. Brak wobec tego jakichkolwiek podstaw prawnych, aby tak

jak uczyniły to orzekające w sprawie Sądy, uznać, że nie stanowił on w ½ własności

wnioskodawcy i uczestniczki postępowania. W świetle jednoznacznych regulacji

zawartych w art. 47 i 48 k.c. bez znaczenia, dla oceny tego kto jest właścicielem

budynku wybudowanego na działce nr [...] w K., jest fakt, kto poniósł nakłady na

jego budowę. Nakłady poczynione na budowę wspomnianego budynku mogą być

podstawą roszczeń określonych w art. 231 k.c., lub ewentualnie roszczeń z tytułu

bezpodstawnego wzbogacenia. Jeszcze raz podkreślić zaś należy, że nie mają one

wpływu na ocenę komu przysługuje własność budynku wzniesionego na działce [...]

w K. Z tych względów zasadny jest podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut

naruszenia art. 47 k.c.

Nie zasługują natomiast na uwzględnienie pozostałe zarzuty podniesione

w skardze kasacyjnej. Z utrwalonego orzecznictwa Sądu Najwyższego wynika,

że domniemanie z art. 3 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych

i hipotece (j.t. Dz. U. z 2001, Nr 124, poz. 1361 ze zm.) może być obalone nie tylko

w procesie wywołanym powództwem opartym na art. 10 wspomnianej ustawy, ale

także, na żądanie zainteresowanego, w każdym innym procesie (zob. wyrok SN

z 17 czerwca 1960 r., 3 CR 328/60, OSPiKA 6/61, oraz wyrok SN z dnia 5 kwietnia

2006 r., IV CSK 177/05 niepubl.). Nie widać przeszkód, aby w postępowaniu

o podział wspólnego majątku wykluczyć możliwość obalenia takiego domniemania.

Jeżeli

po

przeprowadzeniu

postępowania

dowodowego

Sądy

doszły

do

przekonania, że brak było podstaw do uznania, aby wspomniane mieszkanie

stanowiło majątek osobisty (dawniej odrębny) uczestniczki postępowania, to

nastąpiło w ten sposób obalenie domniemania przewidzianego w art. 3 ustawy

o księgach wieczystych i hipotece. W takiej sytuacji uzależniane rozstrzygnięcia

sądu orzekającego o podziale wspólnego majątku od wyniku odrębnego procesu

wszczętego na podstawie powództwa z art. 10 tej ustawy, nie znajduje

jakichkolwiek podstaw i byłoby jedynie okazją do przedłużania postępowania

o podział majątku dorobkowego małżonków.

Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem i poglądami doktryny, powołanymi

przez Sąd Okręgowy, nie było także przeszkód do tego, aby w sytuacji gdy jak

należy domniemywać uczestniczka postępowania skutecznie zbyła w trakcie

procesu mieszkanie, które wchodziło w skład majątku wspólnego, zaliczyć do tego

majątku jego wartość, pomniejszoną o dokonane przez nią nakłady pochodzące

z majątku osobistego.

Zgodnie z art. 3983 § 3 k.p.c. podstawą skargi kasacyjnej nie mogą być

zarzuty dotyczące ustalenia faktów lub oceny dowodów. Z tego względu nie może

być uwzględniony zarzut naruszenia art. 233 § 1 i oraz art. 224 § 1 k.p.c.

Mając na względzie, że zarzut naruszenia prawa materialnego okazał się

zasadny Sąd Najwyższy, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c., orzekł jak w sentencji.