II CSK 573/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 573/07

POSTANOWIENIE

Dnia 3 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z wniosku W. C.

przy uczestnictwie J. C.

o zmianę postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku po J. C.,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 2 kwietnia 2007 r., sygn. akt III Ca (…),

uchyla zaskarżone postanowienie i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Ł.

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia

o

kosztach

postępowania

kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z 7 grudnia 2006 r. zmienił postanowienie z 16

maja 2002 r. [Ns. (…)] w ten sposób, że stwierdził, iż spadek po J. C. nabył W. C. (brat

spadkodawcy) na podstawie testamentu z 27 sierpnia 1991 r., a Sąd Okręgowy

postanowieniem z 2 kwietnia 2007 r. oddalił apelację uczestniczki postępowania córki J.

C. Podstawę rozstrzygnięcia Sądu drugiej instancji stanowiły następujące ustalenia i

oceny przejęte z postanowienia Sądu Rejonowego uzupełnione przez Sąd drugiej

instancji:



wnioskodawca W. C. nie był obowiązany do szczególnej staranności w

poszukiwaniu testamentu spadkodawcy, i nie naruszył terminu określonego w art.

679 § 1 k.p.c.,



sąd pierwszej instancji nie naruszył art. 5 k.c. przez zaniechanie informacji

o możliwości żądania ustanowienia pełnomocnika z urzędu, ponieważ pisma

uczestniczki mimo jej choroby wskazują, że rozumiała kierowane do niej

pouczenia,



nie

było

podstawy

do

poddawania

w

wątpliwość

stanu

psychicznego

spadkodawcy.

W skardze kasacyjnej J. C. opartej na drugiej podstawie (art. 3981 § 1 pkt 2 k.p.c.)

zarzucono:

naruszenie art. 679 § 1 k.p.c. przez uznanie, iż na składającym wniosek o zmianę

prawomocnego postanowienia nie ciąży obowiązek wykazania należytej staranności w

zakresie podstawy wskazanej we wniosku o zmianę prawomocnego postanowienia,

naruszenie art. 5 k.p.c. w zw. z art. 117 §1 k.p.c., art. 212 k.p.c. oraz art. 386 § 4 w zw. z

art. 13 § 2 k.p.c. przez nieuchylenie zaskarżonego orzeczenia, gdy chora psychicznie

uczestniczka nie została pouczona o celowości i sposobie ustanowienia pełnomocnika,

naruszenie art. 378 § 1 k.p.c., art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c.

przez nierozprawienie się w uzasadnieniu z zarzutem apelacji dotyczącym odwołania

testamentu.

Na tej podstawie skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonego postanowienia i

przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ł.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Zmieniając postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, Sąd Rejonowy ustalił,

że spadkodawca, który zmarł 8 lutego 2002 r. sporządził trzy testamenty własnoręczne

opatrzone datami: 27 marca 1990 r., 27 sierpnia 1991 r. oraz złożony i ogłoszony jako

ostatni testament z 13 sierpnia 1991 r.

We wszystkich tych testamentach spadkodawca ustanawiał spadkobiercą swym

brata W. C., przy czym w dwóch ostatnich, ponadto wydziedziczał córkę J.

W postępowaniu o nabycie spadku zakończonym postanowieniem z 16 maja

2002 r. [II Ns (…)] Sąd Rejonowy stwierdził nabycie spadku przez córkę J. C. na

podstawie ustawy. W dniu 29 maja 2002 r. W. C. złożył wniosek o zmianę

postanowienia z 16 maja 2002 r. i stwierdzenie nabycia spadku przez niego, powołując

się na testament własnoręczny z 27 marca 1990 r. Sąd Rejonowy uwzględnił ten

wniosek postanowieniem z 24 lipca 2003 r. sygn. II Ns (…), jednak Sąd Okręgowy

postanowieniem z 28 listopada 2003 r. zmienił to postanowienie i oddalił wniosek W. C.

Sąd ustalił, że dwa następne testamenty z 13 i 27 sierpnia 1991 r. zostały

odnalezione przez córkę wnioskodawcy – A. C. w dniu 10 kwietnia 2005 r. Ustalenie to

zostało dokonane na podstawie zeznań wnioskodawcy (protokół rozprawy z 7 grudnia

2005 r.), który potwierdził lakoniczne stwierdzenie z przesłuchania informacyjnego o

takim zdarzeniu oraz na podstawie zeznań A. C. z 4 września 2006 r. o znalezieniu

obydwu testamentów w dniu 10 kwietnia 2005 r. i wręczeniu ich ojcu.

Ustalenia

powyższe

pozwalają

uznać

zachowanie

przez

wnioskodawcę,

ustanowionego w art. 679 § 1 k.p.c. terminu do złożenia wniosku, natomiast nie są

odpowiednie do uznania, że spełnione zostało również wymaganie zawarte w

sformułowaniu, aby żądanie byłego uczestnika postępowania o stwierdzenie nabycia

spadku było oparte na podstawie, której nie mógł powołać w tamtym postępowaniu.

Dokonując wykładni art. 679 § 1 k.p.c. Sąd Okręgowy ograniczył się do

przytoczenia w uzasadnieniu odpowiedniego fragmentu przepisu, a wyjaśniając

lakonicznie treść zawartej w nim normy, stwierdził, że „przepis nie nakłada na

uczestnika

postępowania

obowiązku

dochowania

należytej

staranności”,

bez

odniesienia tej konstatacji do okoliczności faktycznych sprawy. Tymczasem art. 679 § 1

k.p.c. ze względu na podobieństwo do wznowienia postępowania na podstawach

restytucyjnych, posługuje się takim samym stopniem wymagań w stosunku do

skarżącego (III CKN 458/99 Lex 152441) jak przy wznowieniu postępowania. W art. 403

§ 2 k.p.c. mowa jest o okolicznościach faktycznych „z których strona nie mogła

skorzystać w poprzednim postępowaniu”. Ze względu na niekwestionowaną wartość

stabilności prawomocnych orzeczeń i szacunek dla prawa, wymaganie to nie może być

oceniane przy zastosowaniu kryterium subiektywnego, zależnego np. tylko od woli

zainteresowanego. Przy takiej wykładni pojęcia „możności” tylko uświadomiona niechęć

wykorzystania

znanych

okoliczności

lub

dowodów

uzasadniałaby

odmowę

uwzględnienia wniosku o wznowienie postępowania lub o zmianę postanowienia

stwierdzającego nabycie spadku. Tymczasem przy ocenie omawianego warunku co

najmniej tak samo istotne są okoliczności obiektywne. W postanowieniu z dnia 4 marca

2005 r., III CZP 134/05, Sąd Najwyższy podkreślił cechę niedostępności faktów

powoływanych w ramach podstawy skargi o wznowienie, przeciwstawiając je faktom,

które strona powinna znać, ponieważ obiektywnie istniała możliwość skorzystania z

nich. W postanowieniu z dnia 10 czerwca 1999 r. sygn. III CKN 458/99 (publ. w bazach

elektronicznych) Sąd Najwyższy wskazał, że skarga o wznowienie postępowania nie

służy do eliminacji braku aktywności czy popełnionych przez stronę błędów przy

prowadzeniu sprawy. Z powołanych przykładowo orzeczeń wynika, że przepisy

dotyczące podstawy restytucyjnej wznowienia postępowania przyjmują naturalne

założenie, że strona postępowania przed sądem troszczy się należycie o swe interesy i

ponosi konsekwencje lekkomyślności lub niedbalstwa. Dlatego żądając zmiany

prawomocnego postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku powinna, zgodnie z

rozkładem ciężaru dowodów wykazać przeszkodę obiektywną niepowołania w

poprzednim postępowaniu okoliczności uzasadniających odmienną podstawę lub

porządek dziedziczenia. Sąd orzekający winien był zatem rozważyć, czy dowód taki lub

przyznane twierdzenia zostały przedstawione. W dotychczasowym postępowaniu sąd

ustalił pewne fakty, tj. znalezienie kolejnych testamentów i wręczenie ich wnioskodawcy.

Nie wynika z nich jednak istnienie przeszkody, na którą mógłby się powoływać W. C.

władający według własnych twierdzeń dokumentami pozostałymi po spadkodawcy.

Dlatego zastosowanie prawa (art. 679 § 1 k.p.c.) było przedwczesne, oparte na jego

błędnej wykładni przesłanki zawartej w sformułowaniu o podstawie, której (uczestnik) nie

mógł powołać w zakończonym postępowaniu.

W tej części podstawa skargi kasacyjnej przytoczona w punkcie II lit.a jest

uzasadniona.

Nie można natomiast zgodzić się z pozostałymi zarzutami skargi.

Sąd Najwyższy w postanowieniu z 28 września 1999 r. sygn. II CKN 269/99,

Prok. i Pr. 2000/2/27, określając zakres obowiązków informacyjnych sądu uznał, że jest

on w wypadku choroby psychicznej warunkowany ustaleniem, że osoba chora

psychicznie sama nie radzi sobie ze sprawami dotyczącymi jej interesów i w związku z

tym potrzebna jest jej pomoc.

Sąd Okręgowy w uzasadnieniu swego postanowienia wskazał przyczyny

usprawiedliwiające pozytywną ocenę samodzielności i dostatecznej aktywności J. C. w

postępowaniu. Sąd wskazał, że skarżąca mimo swej choroby formułowała wnioski i

twierdzenia zrozumiałe i adekwatne do potrzeb oraz rozumiała kierowane do niej

pouczenia. Zarzut przytoczony w punkcie II lit.c skargi jest sprzeczny z treścią

uzasadnienia zaskarżonego postanowienia i nie wymaga dalszego rozważania.

Kierując się przytoczonymi względami Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 oraz art. 108 § 2 k.p.c. postanowił jak na wstępie.