II CSK 561/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 561/07

POSTANOWIENIE

Dnia 3 kwietnia 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Zbigniew Strus (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Mirosław Bączyk

SSN Barbara Myszka

w sprawie z powództwa Skarbu Państwa Ministra Skarbu Państwa

przeciwko „F.(...)” Spółce Akcyjnej w S. w upadłości

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 3 kwietnia 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony powodowej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego z dnia 27 czerwca 2007 r., sygn. akt I ACa (…),

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Zaskarżonym postanowieniem Sąd Apelacyjny postanowił:

1. podjąć zawieszone postępowanie w sprawie z powództwa Skarbu Państwa –

Ministra Skarbu Państwa przeciwko „F.(...)” S.A. w S. w upadłości,

2. uchylić zaskarżony wyrok i umorzyć postępowanie w sprawie.

Wyrok Sądu Okręgowego w Ł. z siedzibą w S. z 24 sierpnia 2004 r. uwzględniał

powództwo Skarbu Państwa reprezentowanego przez Ministra Skarbu przez zasądzenie

kwoty: 633 714, 31 zł z ustawowymi odsetkami od 1 stycznia 2002 r. oraz kwoty 580

000, 000 zł z takimi samymi odsetkami od 1 lutego 2003 r.; ponadto Sąd zasądził od

pozwanej zwrot kosztów procesu i nakazywał ściągnąć od strony pozwanej na rzecz

Skarb Państwa – Sądu Okręgowego kwotę 62 285, 70 tytułem nieuiszczonego wpisu od

pozwu.

Wyrok ten w całości zaskarżała apelacją pozwana Spółka, domagając się jego

zmiany przez oddalenie powództwa i zasądzenie kosztów procesu. Skarb Państwa

reprezentowany przez Ministra Skarbu Państwa wnosił o oddalenie apelacji i zasądzenia

kosztów procesu.

Pełnomocnik powoda na rozprawie w dniu 13 kwietnia 2005 r. wnosił

o zawieszenie postępowania apelacyjnego na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Sąd

Apelacyjny uwzględnił ten wniosek i zawiesił postępowanie apelacyjne na podstawie

przepisu wskazanego przez powoda. Następnie ustalił, że postępowanie upadłościowe

nie zakończyło się i w dniu 27 czerwca 2007 r., działając z urzędu wydał postanowienie,

którego treść została przytoczona na wstępie. Uzasadniając swe rozstrzygnięcie, Sąd

Apelacyjny wskazał, że upadłość w celu likwidacji majątku pozwanej spółki została

ogłoszona 23 grudnia 2004 r., a ustawą z dnia 16 listopada 2006 r. o zmianie ustawy –

Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1699) w art.

1 pkt 9 dodany został art. 1821 § 1 k.p.c., nakazujący umorzenie na posiedzeniu

niejawnym postępowania dotyczącego masy upadłości w razie ogłoszenia upadłości

„likwidacyjnej”. Przepis ten zgodnie z art. 4 ust. 3 stosuje się od chwili wejścia w życie

ustawy zmieniającej, a to nastąpiło w 3 m-ce od daty ogłoszenia ustawy zmieniającej, tj.

w dniu 20 marca 2007 r. Z tym dniem, według zapatrywania Sądu Okręgowego ustała

przyczyna zawieszenia postępowania z uwagi na ogłoszenie upadłości w celu likwidacji

majątku. Przytoczone okoliczności uzasadniały rozstrzygnięcie podjęte w dniu 27

czerwca 2007 r. Postanowienie to zostało zaskarżone przez powoda zastępowanego

przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa.

Skarga kasacyjna oparta na drugiej podstawie zarzuca:



naruszenie art. 180 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 p 1 k.p.c. przez błędną

wykładnię polegającą na upatrywaniu w art. 1821 k.p.c. przyczyny ustania

zawieszenia postępowania,



naruszenie art. 386 § 3 k.p.c. polegające na jego niewłaściwym przez

uchylenie wyroku sądu pierwszej instancji bez rozpoznania apelacji,

wskutek czego umorzenie zawieszonego postępowania prowadzi do

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia (art. 182 § 3 k.p.c.),



naruszenie art. 182 § 3 k.p.c. i umorzenie postępowania w sprawie mimo

istnienia warunków do umorzenia tylko zawieszonego postępowania w

drugiej instancji.

Skarżący wnosił o uchylenie wskazanego postanowienia i przekazanie sprawy

Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Art. 386 § 3 k.p.c. dopuszczający uchylenie zaskarżonego wyroku przez sąd

drugiej instancji, nie wymaga merytorycznego rozpoznania sprawy w granicach

określonych przez art. 378 § 1 k.p.c., lecz przeciwnie, ogranicza hipotezę do ustalenia

dopuszczalności pozwu lub podstaw umorzenia postępowania.

Przed 20 marca 2007 r. (data wejścia w życie ustawy z dnia 16 listopada 2006 r.

o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw - Dz.

U. poz. 1699) art. 182 k.p.c. określający podstawy umorzenia zawieszonego

postępowania nie usprawiedliwiał wydania takiego postanowienia przez sąd pierwszej

albo drugiej instancji. Wierzyciel aby zaspokoić swoją wierzytelność musiał ją zgłosić w

postępowaniu upadłościowym dopóki istniała masa majątkowa (masa upadłości) i w

rozpoznawanej sprawie w taki sposób postąpił powód Skarb Państwa. Gdyby nie

wspomniana zmiana przepisów postępowania cywilnego, z mocy art. 145 ust. 1 pr.

upadł. i napraw. postępowanie przed Sądem Apelacyjnym mogło być podjęte przeciwko

syndykowi dopiero po odmowie umieszczenia wierzytelności Skarbu Państwa na liście

wierzytelności. Natomiast w razie uznania wierzytelności i umieszczenia jej na liście

w postępowaniu upadłościowym, postępowanie sądowe, w którym powód dochodzi jej

zaspokojenia, podlegałoby umorzeniu (postanowienie SN z dnia 23 lutego 2001 r., sygn.

akt II CKN 393/00, OSNC 2001 r., Nr 11, poz. 162) oraz postanowienie z 2 lutego 2002

r., II CK 391/05 niepubl.), ponieważ zgodnie z art. 264 ust. 1 pr. upadł. i napr. wyciąg z

zatwierdzonej przez sędziego-komisarza listy wierzytelności, zawierający oznaczenie

wierzytelności oraz sumy otrzymanej na jej poczet przez wierzyciela, jest tytułem

egzekucyjnym przeciwko upadłemu.

Rozwiązanie istniejące do dnia wejścia w życie ustawy z dnia 16 listopada 2006 r.

wymagało oczekiwania na rozstrzygnięcie sędziego komisarza. Zmiana polegająca na

obowiązkowym zakończeniu toczącego się postępowania (art. 182 1 § 1 k.p.c.) bez

ograniczenia do postępowania pierwszoinstancyjnego nie pozostawia sądowi drugiej

instancji innej możliwości jak wydanie na posiedzeniu niejawnym postanowienia o

umorzeniu postępowania. Nie chodzi w tym wypadku o umorzenie tylko postępowania

odwoławczego, ponieważ w takim wypadku, zaskarżony wyrok stałby się prawomocny i

zbędna byłaby regulacja dopuszczająca ponowne wytoczenie powództwa (art. 182 1 § 2

k.p.c.).

Wydając zaskarżone postanowienie, Sąd Okręgowy rozważał również czasowe

skutki wprowadzenia art. 1821 k.p.c., uregulowane w art. 4 ustawy z 16 listopada 2006 r.

Według art. 4 ust. 3 tej ustawy przepisy art. 174 i art. 182 1 k.p.c. w nowym

brzmieniu stosuje się z dniem wejścia w życie ustawy, z zastrzeżeniem wyjątku

przewidzianego dla art. 1821 § 2 k.p.c. – umożliwiającego skorzystanie przez powodów

z prawa wniesienia ponownie powództwa tym powodom, wobec których upłynął już

termin trzech miesięcy.

Pozostawiając na uboczu dociekania o ratio legis omawianego unormowania,

należy stwierdzić, że od 20 marca 2007 r. Sąd Apelacyjny obowiązany był do umorzenia

zawieszonego postępowania, natomiast przepis 386 § 3 k.p.c. nakładał ponadto

obowiązek uchylenia zaskarżonego wyroku w celu cofnięcia sprawy do stanu z chwili

poprzedzającej zamknięcie rozprawy, po której nastąpiło wydanie wyroku. Brak zatem

usprawiedliwienia dla zarzutów naruszenia art. 386 § 3 k.p.c. oraz art. 182 § 3 k.p.c.

Pierwszy z wymienionych pozwala dostosować art. 1821 § 1 k.p.c. do postępowania

zawieszonego z powodu ogłoszenia upadłości likwidacyjnej przez sąd odwoławczy a

drugi reguluje umorzenie przez sąd wyższej instancji postępowania zawieszonego z

przyczyn niewymienionych w art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.

Pierwszy zarzut wymieniony w skardze dotyczy naruszenia art. 180 § 1 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. przez błędną wykładnię zawartą w konkluzji, że wejście w życie

art. 1821 k.p.c. jest równoznaczne z ustaniem przyczyny zawieszenia postępowania

dokonanego (jak wyżej stwierdzono) na podstawie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c.,

postanawiającego (w dniu wydania postanowienia w przedmiocie zawieszenia), że sąd

zawiesza postępowanie z urzędu jeżeli ogłoszono upadłość strony, a spór dotyczy

przedmiotu wchodzącego w skład masy upadłości. Wypada wskazać, że obowiązujące

wówczas przepisy nie przewidywały szczególnej podstawy podjęcia lub umorzenia

postępowania zawieszonego z przyczyn wskazanych w art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. Jednak

art. 180 § 1 pkt 4 k.p.c. pozwalał z urzędu podjąć zawieszone postępowania w razie

ustania przyczyny zawieszenia i przykładowo wskazywał, że w razie związku między

rozstrzygnięciem

sprawy

a wynikiem

postępowania

w

innej

sprawie

podjęcie

zawieszonego postępowania może nastąpić po prawomocnym zakończeniu tego innego

postępowania a nawet przedtem, stosownie do okoliczności.

Postanowienie o podjęciu zawieszonego postępowania nie podlega zaskarżeniu,

wobec tego zarzut naruszenia art. 180 § 1 k.p.c. eksponowany samodzielnie jest

bezprzedmiotowy. Strona może wprawdzie na podstawie art. 380 w zw. z art. 398 21

k.p.c. żądać rozpoznania postanowienia o podjęciu zawieszonego postępowania, ale w

rozpoznawanej sprawie nie można domniemywać zgłoszenia wymaganego wniosku,

ponieważ precyzyjnie sformułowane granice skargi, jej podstawa i wnioski wskazują, że

skarżący Skarb Państwa skargę kasacyjną kieruje przeciw obydwu postanowieniom. Z

tej przyczyny Sąd Najwyższy pomija zagadnienie, czy umorzenie postępowania - jeżeli

było dopuszczalne - wymagało podjęcia zawieszonego postępowania, a tym bardziej,

czy wejście w życie art. 1821 k.p.c. stanowiło zdarzenie wymienione na wstępie art. 180

§ 1 k.p.c. w słowach „gdy ustanie przyczyna zawieszenia”, czy też jak utrzymuje

skarżąca ustanie przyczyny zawieszenia może być poszukiwane tylko w ramach

zdarzeń

stanowiących

przyczynę

zawieszenia,

tj.

w

przebiegu

postępowania

upadłościowego.

Zarzut naruszenia art. 182 § 3 k.p.c. jest uzasadniany zapatrywaniem o jego

szczególnym charakterze, ponieważ dotyczy umorzenia postępowania zawieszonego i

ten element hipotezy w przekonaniu skarżącego nakazuje przez art. 391 k.p.c.

traktować

przepis

jako

szczególny,

wyłączający

stosowanie

art.

182 1

k.p.c.,

niezawierającego ograniczenia do postępowań zawieszonych. Skarżący pomija jednak

inne ograniczenie art. 182 k.p.c. wymagające wyeksponowania po zmianie dokonanej

przez ustawę z 16 listopada 2006 r. Wprowadzony w życie art. 182 1 k.p.c. nie zawiera

bowiem ograniczeń przedmiotowych wymienionych w art. 182 § 1 k.p.c., natomiast

zawiera w § 1 inne wyraźne ograniczenia, istotne dla celu nowelizacji mającej usprawnić

postępowanie już nie tylko przez skracanie okresu zawieszenia postępowania, ale wręcz

dopuszczające umorzenie z zachowaniem skutków wytoczenia powództwa. Różnice

między umorzeniem na podstawie art. 182 k.p.c. i art. 182 1 k.p.c. pogłębia jeszcze

sugestia niepowtarzania postępowania dowodowego (art. 182 1 § 2 zdanie drugie).

Należy

zatem

uznać

odrębność

podstaw

umorzenia

postępowania

w porównywanych przepisach, mające znaczenie dla oceny następnego zarzutu skargi

dotyczącego stosowania (i wykładni) art. 386 § 3 k.p.c. zamiast – jak utrzymuje skarżący

- art. 182 § 3 k.p.c. dającego skarżącemu korzyść w postaci uprawomocnienia się

wyroku sądu pierwszej instancji.

Zarzutu tego nie można uznać za usprawiedliwiony.

Po pierwsze, w razie ogłoszenia upadłości z likwidacją majątku zasadą jest

zaspokajanie uwzględnionych wierzytelności z masy upadłości oraz niedopuszczalność

kontynuacji postępowania równoległego o te same roszczenia.

Po wtóre, zastąpienie prawa upadłego do wniesienie apelacji przez system zażaleń jako

podstawowego i limitowanego ustawowo środka odwoławczego (art. 33 pr. upadł. i

napraw.)

w

postępowaniu

upadłościowym,

nie

pozwala

rozszerzać

przepisu

szczególnego – co podkreśla skarżący - na inne postępowania przeciw upadłemu.

Umorzenie postępowania na podstawie art. 1821 § 1 k.p.c. pozwala wierzycielowi

wytoczyć ponownie powództwo z zachowaniem prawa obydwu stron do dwóch instancji

(art. 1821 § 2 k.p.c.), natomiast stosowanie rygoru uprawomocnienia się wyroku sądu

niższej instancji na podstawie art. 182 § 3 k.p.c. usprawiedliwione bezczynnością strony

pilniejszej powodowałoby pozbawienie pozwanego – upadłego prawa do rozpoznania

jego innej sprawy w dwóch instancjach.

W piśmiennictwie podkreśla się usterki nowelizacji kodeksu postępowania

cywilnego dokonanej ustawą z 16 listopada 2006 r. Wymagają one przekraczania granic

wykładni językowej, mimo to można odtworzyć zasadnicze motywy wprowadzonych

zmian. Przede wszystkim porównanie art. 174 § 1 pkt 4 k.p.c. z art. 182 1 § 1 k.p.c.

wskazuje, że upadłość pozwanego z likwidacją jego majątku stanowi podstawę

umorzenia postępowania bez uprzedniego zawieszenia. Również art. 180 § 1 pkt 5

k.p.c. nie ma w takim wypadku zastosowania, ponieważ w hipotezie nie wymienia

upadłości obejmującej likwidację majątku pozwanego. Trudność wykładni tkwi w

przepisach przejściowych ustawy z 16 listopada 2006 r., ponieważ wymaga

rozstrzygnięcia, czy z art. 1821 § 1 k.p.c. może mieć zastosowanie do postępowania

zawieszonego przed jego wejściem w życie. Treść art. 4 ust. 3 nie pozostawia

wątpliwości, że art. 174 oraz art. 1821 § 1 k.p.c. stosują się z chwilą wejścia w życie

ustawy, tj. od 20 marca 2007 r. bez ograniczeń co do stadium postępowania w sprawie

podlegającej umorzeniu. Ponieważ sprawa rozpoznawana była już przez sąd drugiej

instancji, wykonanie normy wynikającej z art. 1821 § 1 k.p.c. wymagało zastosowania

również art. 386 § 3 k.p.c. nieograniczonego co do podstawy umorzenia.