II CSK 560/10 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 560/10

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 15 września 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Wojciech Katner (sprawozdawca)

SSN Anna Kozłowska

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z powództwa Wandy G.

przeciwko Tadeuszowi G. i Reginie P.

o usunięcie niezgodności między stanem prawnym nieruchomości

ujawnionym w księdze wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej

w dniu 15 września 2011 r.,

skargi kasacyjnej pozwanego Tadeusza G.

od wyroku Sądu Okręgowego w P.

z dnia 9 marca 2010 r.,

1) oddala skargę kasacyjną

2) zasądza od pozwanego na rzecz powódki kwotę 3.600,(trzy tysiące sześćset) złotych tytułem kosztów

postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Wyrokiem z dnia 9 marca 2010 r. Sąd Okręgowy w P. oddalił apelację

pozwanego Tadeusza G. od wyroku Sądu Rejonowego z dnia 19 czerwca 2009 r. w

sprawie z powództwa Wandy G. przeciwko Tadeuszowi G. i Reginie P. o usunięcie

niezgodności między stanem prawnym nieruchomości ujawnionym w księdze

wieczystej, a rzeczywistym stanem prawnym.

W utrzymanym w mocy przez Sąd Okręgowy wyroku Sądu pierwszej

instancji ustalone zostało, że prawo do nieruchomości będącej przedmiotem sporu

weszło do majątku wspólnego byłych małżonków Tadeusza i Wandy G., jako że

zarówno prawo użytkowania wieczystego powstało w czasie małżeństwa, jak

i zostało ono w tym czasie przekształcone w prawo własności. W związku z tym

Sąd nakazał w księdze wieczystej tej nieruchomości, w celu usunięcia niezgodności

między ujawnionym a rzeczywistym stanem prawnym dokonać wpisu o udziale we

własności tej nieruchomości powódki Wandy G. i pozwanego Tadeusza G.

W skardze kasacyjnej, opartej na obu podstawach z art. 398 3 § 1 k.p.c.,

pozwany Tadeusz G. zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów

postępowania, tj. art. 2 § 3 i art. 177 § 1 pkt 3 k.p.c. oraz art. 16 i art. 97 § 1 pkt 4

k.p.a., polegające na rozstrzyganiu w sprawie, będącej przedmiotem prawomocnej

decyzji administracyjnej, która nie została obalona na drodze postępowania

administracyjnego, ani sądowo administracyjnego, pomimo posiadania ku temu

możliwości przez osobę mająca w tym interes prawny; to spowodowało z kolei

obrazę art. 3 u.k.w.h. i skutkowało wydaniem wyroku w sprawie, w której zaistniała

z powodu naruszenia przepisów proceduralnych niewłaściwość sądowej drogi

postępowania; art. 177 § 1 pkt 1 k.p.c. w związku z błędnym zastosowaniem

w sprawie art. 13 § 1 k.p.c. w związku z niezastosowaniem art. 617 – 625 k.p.c.

polegające na niezawieszeniu postępowania w sprawie, w sytuacji, gdy wynik

niniejszego postępowania zależał od wyniku innego toczącego się postępowania

o podział majątku wspólnego pomiędzy byłymi małżonkami G., co z kolei

spowodowało naruszenie art. 3 u.k.w.h. i skutkowało wydaniem wyroku w sprawie,

dla której zastrzeżona była droga postępowania nieprocesowego; art. 217 § 1

w związku z art. 207 § 3 i art. 193 § 1 k.p.c., polegające na przyjęciu, że zmiana

powództwa w toku trwania procesu nie powoduje powstania nowych okoliczności

sprawy oraz odmowę powołania nowych wniosków dowodowych pozwanego

w sprawie, co naruszyło zasadę kontradyktoryjności procesu. Naruszenie prawa

materialnego dotyczy art. 6 k.c. w związku z art. 3 u.k.w.h. „poprzez

nieprzeprowadzenie dowodów obalających domniemanie w sprawie oraz oparcia

wyroku w sprawie na przypuszczeniach i relacjach świadków, z pominięciem

wnioskowanych dowodów z dokumentów oraz oparciu wyroku jedynie na innym

domniemaniu prawnym”. Skarżący wniósł o uchylenie w całości zaskarżonego

wyroku oraz rozpoznanie sprawy i oddalenie powództwa z uwagi na niewłaściwość

drogi postępowania cywilnego w sprawie, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego

wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; w każdym wypadku

z rozstrzygnięciem o kosztach postępowania.

W odpowiedzi na skargę kasacyjną, ustanowiony z urzędu pełnomocnik

powódki wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna podlega oddaleniu.

W pierwszej kolejności odnieść się należy do tych zarzutów, które wiążą

rozstrzygnięcie w niniejszej sprawie z treścią decyzji administracyjnej i zarzutem

naruszenia przez Sąd w zaskarżonym wyroku przepisów postępowania cywilnego

oraz administracyjnego, a w ślad za nimi art. 3 u.k.w.h. Podkreślenia wymaga, że

dla rozstrzygnięcia sprawy o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym nie potrzeba obalać decyzji administracyjnej, na podstawie której

nastąpiło przekształcenie prawa użytkowania wieczystego w prawo własności

nieruchomości, po to, aby ustalić, czy prawo to weszło do majątku wspólnego, czy

majątku osobistego jednego z małżonków. Przedmiotem rozstrzygnięcia decyzji

administracyjnej, o której jest mowa w sprawie, nie była kwestia przynależności

danego prawa do majątku wspólnego lub odrębnego, jako że jest to przedmiot

badania w niniejszym postępowaniu, prawidłowo prowadzonym. Nie ma przy tym

żadnego znaczenia prawnego stwierdzenie w decyzji administracyjnej, że prawo

własności zostało nabyte przez jednego z małżonków do jego majątku odrębnego,

gdyż w tej kwestii ani nie rozstrzyga organ administracyjny, nie mający ku temu

kompetencji, ani nie jest to elementem decyzji o przekształceniu prawa

użytkowania wieczystego nieruchomości w prawo własności. Decyzja ta nie jest

w żadnym stopniu zależna od tego, czy przekształcane prawo jest składnikiem

majątku wspólnego, czy też odrębnego małżonków. Zgodnie z utrwalonym

orzecznictwem sąd samodzielnie rozstrzyga spór o to, czy nieruchomość objęta

aktem własności weszła do majątku wspólnego małżonków, czy należy do majątku

osobistego jednego z nich, a moc wiążąca aktu administracyjnego sprowadza się

tylko do tej sfery stosunków, do której uregulowania organ administracyjny jest

ustawowo powołany (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 maja

1999 r., III CKN 244/98, OSNC 1999, nr 12, poz. 210; uzasadnienie uchwały składu

siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 9 października 2007 r., III CZP 46/07,

OSNC 2008, nr 3, poz. 30; wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10 czerwca 2008 r.,

I UK 376/07, OSNP 2009, nr 21-22, poz. 295).

Z tych względów Sądy w niniejszej sprawie prawidłowo nie dokonywały

oceny prawnej aktu administracyjnego co do jego prawidłowości, zasadności oraz

legalności samego przekształcenia prawa użytkowania wieczystego w prawo

własności.

Gdyby

nawet

to

uczyniły,

to

ewentualne

obalenie

decyzji

administracyjnej nie miałoby żadnego znaczenia dla ustalenia, czy prawo własności

weszło do majątku wspólnego, czy do majątku odrębnego. Zauważyć ponadto

należy, że ewentualne obalenie decyzji administracyjnej, która w wypadku

przekształcenia w oparciu o szczególną podstawę ustawową prawa użytkowania

wieczystego w prawo własności ma charakter konstytutywny, a nie deklaratoryjny,

prowadziłoby do takich skutków, że prawa własności nie byłoby ani w majątku

odrębnym skarżącego, ani w majątku wspólnym małżonków, czyli nastąpiłoby

pozostawienie („cofnięcie się") dotychczasowego użytkowania wieczystego. Nie

taki był wszakże zamiar skarżącego kwestionującego postępowanie Sądów w toku

instancji.

Sąd Okręgowy, podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji trafnie

wskazał, że realizacja roszczenia z art. 10 u.k.w.h. o usunięcie niezgodności

w księdze wieczystej prowadzonej dla nieruchomości, będącej składnikiem

majątku wspólnego byłych małżonków mogłaby nastąpić w postępowaniu o podział

majątku, ze skutkami określonymi w art. 618 § 2 i 3 k.p.c. jedynie wówczas, gdyby

stronami niniejszej sprawy byli wyłącznie uczestnicy postępowania działowego.

Jeżeli jednak jedną ze stron jest osoba trzecia, to dochodzenie roszczenia na

podstawie art. 10 u.k.w.h. jest możliwe tylko w odrębnym procesie (zob.

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2002 r., I CKN 532/00, Lex

nr 53292). Uczestnikami sprawy o podział majątku dorobkowego są byli

małżonkowie Wanda i Tadeusz G., a stronami w niniejszej sprawie poza

wymienionymi osobami jest po stronie pozwanej także Regina P., więc nie było

podstaw do przekazania niniejszej sprawy do łącznego prowadzenia ze sprawą o

podział majątku wspólnego. W

kolejności najpierw więc powinna zostać

rozstrzygnięta kwestia składników majątku podlegającego podziałowi, czyli

roszczenia na podstawie art. 10 u.k.w.h., a potem dopiero dokonać podział tego

majątku.

Nie ma więc racji skarżący, a postępowanie o podział majątku zostało

prawidłowo zawieszone i ani art. 177 § 1 pkt 1, ani pkt 3 tego przepisu k.p.c. nie

został naruszony przez zaskarżony wyrok. Dodatkowym potwierdzeniem trafności

tego rozstrzygnięcia jest stwierdzenie Sądu Najwyższego w uchwale z dnia 20 maja

2011 r. (w sprawie III CZP 24/11), że po wszczęciu postępowania o podział majątku

wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej między małżonkami dopuszczalne

jest prowadzenie odrębnego postępowania w sprawie z udziałem małżonków

i osoby trzeciej, o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym nieruchomości objętej postępowaniem o podział majątku wspólnego.

Mając to na uwadze, z oczywistych względów nie zostały naruszone przez

zaskarżony wyrok powołane w skardze kasacyjnej, bez bliższego uzasadnienia,

przepisy kodeksu postępowania administracyjnego (art. 16 i art. 97 § 1 pkt 4).

W okolicznościach sprawy nie miało także zastosowania stwierdzenie w wyroku

Sądu Najwyższego z dnia 8 grudnia 2004 r. (I CK 389/04, Lex nr 277081),

wydanym wskutek procesu o wydanie nieruchomości, że obalenie domniemania

z art. 3 u.k.w.h., w razie wpisania prawa własności w księdze wieczystej na

podstawie

decyzji

administracyjnej

wymaga

uzyskania

w

postępowaniu

administracyjnym orzeczenia obalającego decyzję, stanowiącą podstawę wpisu.

Wiązało się to z konkretną rozpoznawaną sprawą i zostało stwierdzone, jak wynika

z

treści

uzasadnienia,

na

marginesie

dokonywanej

oceny

postępowania

dowodowego w procesie windykacyjnym i bez dalszych rozważań tej kwestii.

Za niezasadne należy również uznać zarzuty naruszenia przez zaskarżony

wyrok art. 217 § 1 w związku z art. 207 § 3 i art. 193 § 1 k.p.c., ponieważ zmiana

powództwa w toku postępowania nie miała wpływu na rozstrzygnięcie odnoszące

się do określenia składników majątku dorobkowego byłych małżonków przez

wskazanie, że prawo własności przedmiotowej nieruchomości, mającej założoną

księgę wieczystą, należy po połowie do byłych małżonków Wandy i Tadeusza G.

Na podstawie zgromadzonego materiału dowodowego Sądy w toku instancji

uznały, że powódka udowodniła pochodzenie środków na zakup i budowę domu z

majątku dorobkowego małżonków. Dodatkowo na korzyść powódki przemawiało

domniemanie zawarte w obowiązującym strony art. 32 § 1 k.r.o. Na tle tego

przepisu oraz zasady ustawowej wspólności majątkowej małżeńskiej konstruowane

było domniemanie faktyczne (art. 231 k.p.c.), według którego określone rzeczy w

umowie dokonanej tylko przez jednego z małżonków zostały nabyte z majątku

dorobkowego w interesie i na rzecz tejże wspólności majątkowej (art. 31 § 1 zdanie

pierwsze i § 2 pkt 2 k.r.o). Toteż nabycie rzeczy z majątku odrębnego małżonka

musi wynikać nie tylko z oświadczenia tego małżonka, ale przede wszystkim z

całokształtu okoliczności istotnych z punktu widzenia przepisów kodeksu

rodzinnego i opiekuńczego (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 9 stycznia 2001

r., II CKN 1194/00, Lex nr 52375).

Mając to na uwadze oraz domniemanie zawarte w art. 3 u.k.w.h. trudno się

dopatrzeć wskazywanej w skardze kasacyjnej kolizji między domniemaniami z art.

32 § 1 k.r.o. i art. 3 u.k.w.h. Kwestia domniemań płynących z tych przepisów

i sposobu obalenia domniemania z art. 3 u.k.w.h. w trybie powództwa wniesionego

na podstawie art. 10 u.k.w.h. była przedmiotem szczegółowej i przekonującej

analizy dokonanej przez Sąd w zaskarżonym wyroku. Domniemanie wynikające

z przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie zostało natomiast obalone,

mimo przedstawiania przez skarżącego dowodów na poparcie swojej tezy.

Poszukiwanie zaś argumentów w orzecznictwie poprzez wskazanie uchwały Sądu

Najwyższego z dnia 19 sierpnia 2009 r. (III CZP 53/09, OSNC 2010, nr 2, poz. 28)

jest chybione, gdyż nie ma ona w niniejszej sprawie żadnego znaczenia. Treść

uchwały nie jest kwestionowana co do wyjaśnienia, że prawo własności

nieruchomości nabyte w czasie trwania wspólności ustawowej w trybie ustawy

o przekształceniu prawa użytkowania wieczystego przysługującego osobom

fizycznym w prawo własności, stanowi majątek odrębny tego z małżonków, któremu

przed powstaniem wspólności przysługiwało prawo użytkowania wieczystego tej

nieruchomości i prawo własności posadowionych na niej budynków. Tyle tylko, że

w niniejszej sprawie zarówno nabycie użytkowania wieczystego, jak i własności

nastąpiło w trakcie trwania małżeństwa, a nie jak w stanie faktycznym, będącym

podstawą powołanej uchwały, w którym użytkowanie wieczyste zostało nabyte

przed zawarciem małżeństwa, a przekształcone zostało w prawo własności już

w czasie jego trwania.

Odnosząc się do zarzutu naruszenia prawa materialnego, tj. art. 6 k.c.

w związku z art. 3 u.k.w.h. stwierdzić należy, że dotyczy w istocie, stosownie do

zacytowanego fragmentu skargi kwestionowania ustaleń faktycznych i oceny

dowodów.

Słusznie

więc

powódka

w

odpowiedzi

na

skargę

podnosi

niedopuszczalność takich zarzutów w skardze kasacyjnej w świetle art. 3983 § 3

k.p.c.

Ze względu na to, że ani nie nastąpiło naruszenie przepisów prawa

materialnego, ani prawa procesowego, na podstawie art. 398 14 Sąd Najwyższy

oddalił skargę kasacyjną, rozstrzygając o kosztach postępowania na podstawie

art. 98 w związku z art. 39821 i art. 391 § 1 k.p.c.

md