II CSK 556/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 556/07

WYROK

W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ

Dnia 27 marca 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Iwona Koper (przewodniczący)

SSN Grzegorz Misiurek

SSN Dariusz Zawistowski (sprawozdawca)

Protokolant Maryla Czajkowska

w sprawie z powództwa "E." Spółki z ograniczoną

odpowiedzialnością w O.

przeciwko Skarbowi Państwa - Ministrowi Skarbu Państwa

o zapłatę,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 27 marca 2008 r.,

skargi kasacyjnej strony pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 12 czerwca 2007 r., sygn. akt [...],

uchyla zaskarżony wyrok w pkt 1) w części uwzględniającej

powództwo oraz w pkt 2) i 3) i w tym zakresie przekazuje sprawę

Sądowi

Apelacyjnemu

do

ponownego

rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Okręgowy w P. wyrokiem z dnia 9 lutego 2007 r. zasądził od Skarbu

Państwa - Ministra Skarbu Państwa na rzecz E. Spółki z o.o. w O. kwotę 80 300 zł

z odsetkami ustawowymi od dnia 24 marca 2006 r. oddalając dalej idące

powództwo. Sąd ten ustalił, że w dniu 3 lutego 1997 r. likwidator Przedsiębiorstwa

Ceramiki Budowlanej w P. sprzedał stronie powodowej prawo użytkowania

wieczystego nieruchomości położonej w O. przy ul. G. o łącznej powierzchni 11,42

ha wraz z prawem własności położonych na niej budynków za kwotę łącznie

160000 zł, z czego cena gruntu wynosiła 58 700 zł. Zgodę na zbycie tej

nieruchomości przez likwidatora wyraził Wojewoda […], jako organ założycielski w

piśmie z dnia 16 lutego 1998 r. Sąd Rejonowy w S. postanowieniem z dnia 3 lutego

1997 r. odmówił dokonania wpisu prawa użytkowania wieczystego na rzecz strony

powodowej uznając, że likwidator dokonując jego sprzedaży przekroczył zakres

zwykłego zarządu. W kwietniu 1997 r. Sąd Rejonowy w P. ogłosił upadłość

Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej w likwidacji, a w marcu 1999 r. stwierdził

ukończenie postępowania upadłościowego. Postanowieniem Sądu Rejonowego w

P. z dnia 24 czerwca 1999 r. przedsiębiorstwo to zostało wykreślone z rejestru. W

dniu 22 grudnia 2000 r. nieruchomość, której dotyczyła umowa z dnia 3 lutego 1997

r. została przejęta przez Skarb Państwa. W listopadzie 2001 r. została sprzedana

A. K. za cenę 151 000 zł.

Sąd pierwszej instancji uznał, że

w tej sytuacji strona

pozwana

bezpodstawnie wzbogaciła się kosztem strony powodowej. Należało jednak

uwzględnić, że Skarb Państwa uzyskał nieruchomość, która była jego własnością

i w konsekwencji prawo użytkowania wieczystego wygasło. Wzbogacenie było

związane z przejęciem budynków i budowli, których wartość wynosiła 80 300 zł

i jedynie w tej części powództwo zostało uwzględnione.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 czerwca 2007 r. oddalił apelację strony

pozwanej oraz uwzględnił apelację strony powodowej podwyższając zasądzona na

jej rzecz kwotę do 151 000 zł. Uznając za bezsporny stan faktyczny w sprawie

stwierdził, że umowa przeniesienia prawa użytkowania wieczystego na

rzecz

strony powodowej była ważna. Sąd drugiej instancji podkreślił, że na podstawie art.

40 § 2 k.c. i art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych w brzmieniu

obowiązującym przed dniem 15 stycznia 2003 r. Skarb Państwa ponosił

odpowiedzialność za zobowiązanie zlikwidowanego Przedsiębiorstwa Ceramiki

Budowlanej dotyczące zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową w

wykonaniu umowy sprzedaży, która nie doszła do skutku wobec odmowy

dokonania wpisu w księdze wieczystej. Pozwany powinien zatem zwrócić stronie

powodowej zapłaconą cenę ograniczoną do wartości nieruchomości z chwili jej

przejęcia. Wynosiła ona 151000 zł.

Skarga kasacyjna strony pozwanej została oparta o obie podstawy określone

w art. 3983 § 1 k.p.c. W ramach podstawy naruszenia prawa materialnego skarżący

zarzucił obrazę art. 49 ust. 1 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych, art. 40

§ 2, art. 410 k.c., art. 495 § 1 k.c. w zw. z art. 247 k.c. oraz art. 40 § 2 k.c. w zw.

z art. 232 § 1 k.c., art. 233 k.c., art. 238 k.c. i art. 247 k.c. W ramach zaś podstawy

naruszenia przepisów postępowania zarzucił obrazę art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. W oparciu o te zarzuty wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku

poprzez oddalenie apelacji strony powodowej i uwzględnienie apelacji strony

pozwanej, ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku za wyjątkiem części,

w której orzeczono nim o oddaleniu powództwa i przekazanie sprawy Sądowi

Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Sąd Apelacyjny stan faktyczny sprawy uznał za bezsporny. Przyjął

jednocześnie odmiennie niż sąd wieczystoksięgowy, że umowa z dnia 3 lutego

1997 r. dotycząca przeniesienia na rzecz strony powodowej prawa użytkowania

wieczystego była ważna, a strona pozwana odpowiada za zobowiązanie dotyczące

zwrotu zapłaconej ceny przez przedsiębiorstwo zbywające to prawo, powstałe na

skutek odmowy dokonania wpisu w księdze wieczystej, w wyniku czego umowa

„nie doszła do skutku". Istnienie tego zobowiązania wywiódł z treści art. 49 ust. 1

ustawy z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (dalej - upp)

w brzmieniu obowiązującym do dnia 15 stycznia 2003 r. w zw. z art. 40 § 2 k.c.

Odwołując się do tych przepisów stwierdził, że strona pozwana „przejęła"

nieruchomość w dniu 22 grudnia 2000 r. Wskazuje to, że to faktyczne przejęcie

nieruchomości Sąd drugiej instancji utożsamił z przejęciem mienia przedsiębiorstwa

państwowego na gruncie art. 40 § 2 k.c. Tymczasem art. 49 ust. 1 upp przejęcie to

wiąże z dniem likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa. Ustalenie właściwej daty

przejęcia mienia państwowej osoby prawnej przez Skarb Państwa ma zaś istotne

znaczenie bowiem odpowiedzialność przewidziana w art. 40 § 2 k.c. dotyczy

jedynie zobowiązań powstałych przed tą datą.

W skardze kasacyjnej wyrażono zasadnie stanowisko, że pojęcie dnia

likwidacji lub upadłości przedsiębiorstwa państwowego należy wiązać z dniem jego

wykreślenia z rejestru (por. ocenę w tym zakresie wyrażoną przez Sąd Najwyższy

w wyroku z dnia 8 sierpnia 2007 r., I CSK 181/07). W rozstrzyganej sprawie istotne

było zatem dokonanie oceny, czy przed dniem 24 czerwca 1999 r., kiedy

wykreślono z rejestru Przedsiębiorstwo Ceramiki Budowlanej, powstało jego

zobowiązanie do zwrotu ceny zapłaconej przez stronę powodową. Takiej oceny

Sąd Apelacyjny zaniechał. Brak wskazania, kiedy powstało to zobowiązanie razi w

szczególności przy wyrażonej przez ten Sąd ocenie, że umowa z dnia 3 lutego

1997 r. była ważna. Wykluczało to przyjęcie powstania zobowiązania do zwrotu

ceny już w tej dacie. Sąd Apelacyjny nie przedstawił też argumentacji, która

wskazywałaby na powstanie tego zobowiązania w momencie odmowy dokonania

wpisu prawa użytkowania wieczystego w księdze wieczystej, co być może miał na

uwadze, skoro stwierdził, że umowa „nie doszła do skutku wobec odmowy wpisu".

Brak wskazanej wyżej oceny czyni zasadnym zarzut naruszenia art. 40 § 2 k. c. w

zw. z art. 49 ust. 1 upp, gdyż uniemożliwia kontrolę prawidłowego zastosowania art.

40 § 2 k.c.

Usprawiedliwione były również zarzuty naruszenia pozostałych przepisów

prawa materialnego powołanych w skardze kasacyjnej nawet przy założeniu,

że Sąd Apelacyjny zasadnie przyjął, iż art. 40 § 2 k.c. znajdował zastosowanie

w sprawie. Wiąże się to z brakiem rozważenia w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku okoliczności związanych z umową sprzedaży na rzecz strony powodowej

prawa użytkowania wieczystego nieruchomości, której Skarb Państwa był

właścicielem. W wyniku przejęcia tego składnika mienia przedsiębiorstwa

państwowego doszło na skutek konfuzji do wygaśnięcia prawa użytkowania

wieczystego. Uwzględnienie powództwa wymagało zatem stwierdzenia wartości

tego składnika. Sąd Apelacyjny nie podzielając argumentacji Sądu Okręgowego

w tym zakresie nie wyjaśnił, z jakich powodów nie uwzględnił prawa własności

Skarbu Państwa jako mającej znaczenie dla oceny wartości tego składnika w chwili

jego przejęcia przez Skarb Państwa. Wymaga przy tym podkreślenia, że regulacja

z art. 40 § 2 k.c. odnosi się wprost do sytuacji, gdy przejęty przez Skarb Państwa

składnik mienia państwowej osoby prawnej stanowił jej własność.

Z przyczyn wyżej wskazanych usprawiedliwiony był również zarzut

naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. Dlatego też skarga kasacyjna podlegała

uwzględnieniu i zaskarżony wyrok został uchylony na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c.

eb