II CSK 552/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 552/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk

SSN Maria Szulc (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku J. T.

przy uczestnictwie J. S., J. T., T.

S. i Gminy O.

o wpis prawa własności w księdze wieczystej Kw nr „x”, numer

elektroniczny […],

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2012 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawczyni oraz uczestników postępowania J.

S. i J. T.

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 15 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia o

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 3 listopada 2010 r. utrzymał w mocy

wpis Referendarza Sądowego w księdze wieczystej KW nr „x”, na mocy którego w

dziale II wpisano T. K. S., J. W. S., J. M. T. do 1/8 części każdego z nich oraz J. K.

T. i J. M. T.do 5/8 części na prawach wspólności ustawowej małżeńskiej, jako

współwłaścicieli w miejsce dotychczasowego właściciela - Gminy O. Podstawę

wpisu stanowiły wniosek J. T., decyzje Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji z dnia 2 lipca 2010 r. i z dnia 31 marca 2010 r., prawomocne

postanowienia Sądu Powiatowego z dnia 21 lipca 1966 r., II Ns 316/66 i Sądu

Rejonowego z dnia 25 marca 1991 r., III Ns 899/91/4, akt notarialny rozwiązania

przedwstępnej umowy sprzedaży pod warunkiem oraz umowa sprzedaży z dnia 27

marca 2007 r., Rep. […] sporządzona przez notariusza W. K. w P., znajdujące się

w aktach KW nr „y”. Sąd ten ustalił, że Gmina O. została wpisana do działu II księgi

wieczystej na podstawie decyzji Wojewody K. z dnia 19 listopada 1992 r. nr […],

która została unieważniona ostateczną decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji z dnia 31 marca 2010 r., stanowiącą podstawę wpisu do księgi

wieczystej mimo jej zaskarżenia do sądu administracyjnego. Z kolei ostateczną

decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 września 2007 r. stwierdzono

nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia 12 marca 1959 r. oraz

utrzymanego nim orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z

dnia 30 listopada 1955 r., którym na mocy dekretu PKWN z dnia 6 września 1944 r.

o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz. U. Nr 4, poz. 17, dalej dekret PKWN)

orzeczono przejęcie przez Skarb Państwa majątku ziemskiego G., należącego do

spadkod.awców wnioskodawczyni. Skutkiem powyższych orzeczeń było to, że

Skarb Państwa nie był właścicielem nieruchomości w chwili wydania decyzji

komunalizacyjnej, na podstawie której Gmina O. została wpisana do księgi

wieczystej. W konsekwencji stwierdzenia jej nieważności decyzją Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 2010 r. zaistniała podstawa do

dokonania wpisu wskazanych we wniosku współwłaścicieli, którzy wykazali swoje

następstwo prawne.

Sąd Okręgowy zmienił powyższe postanowienie w ten sposób, że uchylił

wpis z dnia 27 sierpnia 2010 r. w dziale II księgi wieczystej KW „x” i oddalił wniosek

o wpis. Stwierdził, że dokumenty dołączone do akt księgi wieczystej wskazywały na

następstwo prawne wnioskodawczyni i uczestników postępowania (poza Gminą

O.) po pierwotnym właścicielu majątku ziemskiego G. L. Z. M. oraz na brak tytułu

własności po stronie Gminy O., natomiast nie mogły stanowić podstawy

zaskarżonego wpisu w świetle art. 38 ust. 2 i art. 34 zd. drugie ustawy z dnia 6

lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece (tekst jedn. Dz. U. z 2001 r. Nr. 124,

poz. 1361 ze zm., dalej u.k.w.h.). Na uwzględnienie wniosku nie pozwala

ostateczna decyzja Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 września 2007r.,

która stwierdza nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z dnia 12 marca 1959 r.

i utrzymanego nim orzeczenia Prezydium WRN w P. z dnia 30 listopada 1955 r.

jedynie z powodu wady prawnej w postaci braku wniosku uprawnionej osoby.

W konsekwencji Sąd drugiej instancji uznał, że decyzja ta nie rozstrzyga, czy

nieruchomość podlegała reformie rolnej na podstawie dekretu PKWN, a zatem nie

można w sposób pewny i definitywny stwierdzić, czy poprzednik prawny Gminy O. Skarb Państwa, nie jest właścicielem tego Majątku. Skoro z dokumentów sprawy

wynika, że Skarb Państwa został wpisany jako właściciel nieruchomości w dniu 17

maja 1961 r., zaś prawo własności nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2

ust. 1 lit. e dekretu PKWN przeszło na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem

wejścia dekretu w życie, to nie można było pominąć Skarbu Państwa na podstawie

tej decyzji. Sąd Okręgowy przyjął, że w tej sytuacji istnieje spór, czy nieruchomość

podpada pod wskazany przepis dekretu o przeprowadzeniu reformy rolnej i może

być on rozstrzygnięty jedynie w postępowaniu przewidzianym w art. 10 u.k.w.h., a

nie w postępowaniu o wpis.

Od powyższego postanowienia skargę kasacyjną złożyli wnioskodawczyni

oraz uczestnicy postępowania J. T. i T. S.

W skardze kasacyjnej opartej na obu podstawach kasacyjnych określonych

w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. wnioskodawczyni zarzuciła : obrazę przepisów

postępowania, która miała istotny wpływ na wynik sprawy - art. 6268 § 2 k.p.c., art.

6269 k.p.c., art. 31 ust. 2 u.k.w.h., art. 34 zd. 2 u.k.w.h. oraz art. 1 ust. 1 dekretu

Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych

(gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej

(Dz. U. Nr 39, poz. 233 ze zm.); - art. 234 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w zw. z art.

391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; - art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c. w

zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.; - art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art.

382 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 1 k.p.c. oraz naruszenie

prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 ust. 1 dekretu PKWN oraz art. 6

k.c. W oparciu o te zarzuty wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia

i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Uczestnik postępowania J. T. w skardze kasacyjnej opartej na obu

podstawach kasacyjnych określonych w art. 3983 § 1 pkt 1 i 2 k.p.c. zarzucił

w ramach pierwszej podstawy pominięcie art. 140 k.c. w zw. z art. 2 ust. 1 i 3

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej, zaś w ramach drugiej podstawy naruszenie :

- art. art. 6268 § 1 i 2 k.p.c., art. 6269 k.p.c.; - art. 31 u.k.w.h.; - art. 34 u.k.w.h. i art.

31 ust. 2 u.k.w.h. oraz art. 3 ust. 1, art. 4 i art. 31 ust. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 234

k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art.244 § 1 k.p.c. i art. 234

w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.

Skarga kasacyjna uczestnika postępowania J. S., oparta na obu podstawach

kasacyjnych określonych w art. 3983§ 1 pkt 1 i 2 k.p.c., zawiera zarzuty naruszenia

przepisów postępowania : - art. 626 § 2 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c.; - art. 6269

k.p.c.; - art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c.; - art. 365 § 1 k.p.c. i art. 38

ust. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. oraz zarzuty naruszenia prawa

materialnego tj. art. 1 w zw. z art. 3 u.k.w.h. oraz art. 34 zd. 2 u.k.w.h.

Obaj

uczestnicy

postępowania

wnieśli

o

uchylenie

postanowienia

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji Gminy O., ewentualnie

o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi

Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Uczestniczka postępowania Gmina O. podniosła, że w postępowaniu

kasacyjnym wystąpiła nowa okoliczność, bowiem po wydaniu zaskarżonego

postanowienia

Wojewódzki

Sąd

Administracyjny

w W.

wyrokiem

z

dnia

26 października 2011 r., I SA/Wa1867/10 uchylił decyzję Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lipca 2010 r. i utrzymaną nią decyzję tego

Ministra z dnia 31 marca 2010 r. Uwzględnieniu tej okoliczności stoi jednak na

przeszkodzie treść art. 39813 § 2 w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. stanowiącego zasadę

niedopuszczalności powoływania nowych faktów i dowodów w postępowaniu

kasacyjnym. Z uwagi jednak na uwzględnienie skargi kasacyjnej, przy ponownym

rozpoznaniu sprawy Sąd Okręgowy rozważy, czy jest to okoliczność, która może

być podniesiona w tym postępowaniu, a jeżeli tak, to jakie wywołała skutki prawne.

Brak jest podstaw, by podzielić zarzut naruszenia art. 234 k.p.c. w zw. z art.

382 k.p.c., art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. połączony z nieuwzględnieniem

domniemania prawnego wynikającego z art. 3 u.k.w.h. co do nieistnienia prawa

własności Skarbu Państwa do nieruchomości wobec jego wykreślenia. Wykreślenie

tego prawa nastąpiło bowiem w związku z jego nabyciem przez Gminę O., zaś

decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 2010 r.

podważała zarówno domniemanie z art. 3 u.k.w.h., że prawo własności Gminy nie

istnieje, jak i domniemanie, że nie istnieje prawo własności Skarbu Państwa

wykreślone z księgi wieczystej. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 328 § 2 k.p.c., art. 282, art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. bowiem,

wbrew twierdzeniu skarżących, Sąd Okręgowy nie zakwestionował ani treści

decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 31 marca 2010 r., ani innych

dokumentów urzędowych dołączonych do wniosku, a zwłaszcza nie ustalił stanu

faktycznego w sposób sprzeczny z okolicznościami z nich wynikającymi.

Nie dokonał zwłaszcza ustalenia, że nieruchomość stanowi własność Skarbu

Państwa lecz uznał, że stan prawny nieruchomości powinien być ustalony

w drodze powództwa z art. 10 u.k.w.h. Niezasadny jest także zarzut naruszenia

art. 365 § 1 w zw. z art. 382, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., bowiem w niniejszym

postępowaniu o wpis Sąd nie był związany rozstrzygnięciami zapadłymi

w poprzednich postępowaniach o wpisy dotyczących innych części nieruchomości.

Wprawdzie zarówno orzeczenie sędziego referendarza, jak i wpis do księgi

wieczystej korzystają z cech prawomocności materialnej (art. 6268 § 6 k.p.c., art.

365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.), ale związanie to nie ma charakteru

prejudycjalnego i obejmuje tylko treść orzeczenia, a nie jego uzasadnienie. Z uwagi

na to, że Sąd Okręgowy nie przyjął, by z przepisów dekretu PKWN wynikało

domniemanie przejścia własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa, nie są

uzasadnione zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 dekretu PKWN i art. 6 k.c. oraz art.

626 § 1 i 2 k.p.c., art. 6269 k.p.c. w zw. z art. 2 ust. 1 dekretu PKWN. Odnosząc się

do zarzutu naruszenia art. 140 k.c. w zw. z art. 2 i art. 64 Konstytucji wskazać

należy, że Sąd drugiej instancji przyjął, iż wnioskodawczyni powinna wykazać

swoje prawo własności w postępowaniu procesowym, co nie oznacza ani

pozbawienia prawa własności, ani jego ograniczenia. Nie jest trafny zarzut

naruszenia art. 31 ust. 1 u.k.w.h. uzasadniony uznaniem przez Sąd Okręgowy

praw Skarbu Państwa i Gminy O., mimo braku podstaw w treści księgi wieczystej i

złożonych dokumentach. Przepis ten odnosi się jedynie do formy dokumentu

stanowiącego podstawę wpisu, zaś forma dokumentów dołączonych do wniosku

nie została przez ten Sąd zakwestionowana. Ponieważ podstawy zaskarżonego

postanowienia nie stanowił art. 4 u.k.w.h., zarzut naruszenia tego przepisu nie

znajduje uzasadnionych podstaw. Z tej przyczyny nie można podzielić również

zarzutu naruszenia art. 626 § 2 u.k.w.h. w zw. z art. 189 k.p.c., bowiem w ocenie

Sądu Okręgowego wyjaśnienie wątpliwości co do stanu prawnego nieruchomości

powinno nastąpić w drodze powództwa opartego o art. 10 u.k.w.h., a nie w drodze

powództwa określonego w art. 189 k.p.c.

Uzasadnione są natomiast zarzuty naruszenia art. 6268 § 2 k.p.c., art. 6269

k.p.c., art. 234 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 1 ust. 1, art. 3 ust.

1, art. 31 ust. 2 i art. 34 zd. 2 u.k.w.h. oraz art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów

z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych)

prawa własności na cele reformy rolnej. Podzielić także należy zarzut błędnego

zastosowania art. 38 ust. 2 u.k.w.h., bowiem istotnie przepis ten nie obowiązywał

w dacie wydania zaskarżonego postanowienia.

Podstawowe znaczenie w niniejszej sprawie ma określenie zakresu

orzekania sądu wieczystoksięgowego w granicach zakreślonych artykułem 31

ust. 1 u.k.w.h. Przepis ten stanowi, że wpis potrzebny do usunięcia niezgodności

pomiędzy treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym może

nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi

odpowiednimi dokumentami. Niezgodność ta może powstać m. in. już w chwili

dokonania wpisu z uwagi na wadliwość dokumentów stanowiących jego podstawę,

w tym - jak w sprawie niniejszej - wadliwość ostatecznej decyzji administracyjnej.

Usunięcie wadliwości dokumentów w odpowiednim postępowaniu poprzez

uchylenie lub stwierdzenie nieważności ostatecznej decyzji administracyjnej albo

poprzez orzeczenie sądowe (inne niż wydane na podstawie art. 10 u.k.w.h.)

stwarza możliwość wykreślenia ostatniego wadliwego wpisu lub kilku wadliwych

wpisów

i powrotu

do

stanu

zgodnego

z rzeczywistym

stanem

prawnym

oraz dokonania nowego wpisu w wypadku wykazania następstwa prawnego

po osobie niewadliwie ujawnionej w księdze wieczystej (art. 34 u.k.w.h.).

W orzecznictwie Sądu Najwyższego zarysowały się dwa stanowiska co do

zagadnienia, czy usunięcie niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym może nastąpić tylko w ramach powództwa przewidzianego w art.

10 u.k.w.h., czy również w postępowaniu wieczystoksięgowym przez wykazanie tej

niezgodności orzeczeniem sądu lub innym odpowiednim dokumentem (art. 31 ust.

2 u.k.w.h.). Pierwsze, wyrażone w uzasadnieniach uchwał siedmiu sędziów Sądu

Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP 80/09 (OSNC 2010, nr. 6, poz. 84)

i z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09 (OSNC 2010, nr 10, poz. 131)

oraz w postanowieniu z dnia 14 lutego 2003 r., IV CK 108/02, niepubl., opowiada

się za drogą postępowania określoną w art. 10 u.k.w.h. Drugie nie wyklucza

możliwości usunięcia omawianej niezgodności na podstawie orzeczenia sądu

lub innych odpowiednich dokumentów bez konieczności wszczęcia postępowania

określonego w art. 10 u.k.w.h. (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 listopada

2004 r., V CK 251/04, PS z 2006 r., nr 3, poz. 113, postanowienia: z dnia 22 lutego

2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008, nr. 1, poz. 12, z dnia 10 października 2007,

I CSK 232/07, niepubl., z dnia 5 listopada 2008 r., I CSK 169/08, niepubl., z dnia

25 sierpnia 2011 r. II CSK 665/10, OSP 2012, nr 3, poz. 31). Sąd Najwyższy

w niniejszym składzie przychyla się do drugiego stanowiska. Przepis art. 31 ust. 2

u.k.w.h. dopuszcza bowiem usunięcie wadliwości wpisu w wypadku, gdy ta

wadliwość zostanie wykazana późniejszym orzeczeniem sądu lub innym

odpowiednim dokumentem, w tym także ostateczną decyzją administracyjną, jeżeli

odnoszą się one do zdarzenia, które stanowiło materialnoprawną podstawę wpisu.

Zważywszy na ograniczoną kognicję sądu wieczystoksięgowego (art. 6266 § 1 i 2

k.p.c.) zastosowanie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. jest uzależnione od możliwości ustalenia

stanu prawnego nieruchomości na podstawie wskazanego przez wnioskodawcę

orzeczenia sądu lub innego dokumentu. W wypadku natomiast, gdy ustalenie to

będzie

wymagało

uwzględnienia

innych,

prawnie

doniosłych

okoliczności

wykraczających poza te, które były przedmiotem oceny wyrażonej w tych

dokumentach (wada oświadczenia woli, ocena możliwości zastosowania przepisów

o rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych), konieczne będzie wykazanie

wadliwości wpisu poprzez przedstawienie wyroku wydanego w następstwie

rozpoznania powództwa wytoczonego na podstawie art. 10 u.k.w.h. Dokumentem

w rozumieniu art. 31 ust. 2 u.k.w.h. jest również ostateczna decyzja

administracyjna, nawet jeżeli została zaskarżona do sądu administracyjnego.

Ugruntowane jest stanowisko, że ostateczna decyzja wydana na podstawie art. 18

ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. przepisy wprowadzające

ustawę o samorządzie terytorialnym i ustawę o pracownikach samorządowych

(Dz. U. z 1990 r., Nr 32, poz. 191 ze zm.), aczkolwiek ma charakter deklaratoryjny,

to stanowi wyłączny dowód nabycia z mocy prawa własności nieruchomości przez

Gminę. Jest ona wiążąca dla sądu i może być wyeliminowana jako podstawa wpisu

gminy w księdze wieczystej tylko w sposób przewidziany w art. 16 k.p.a., natomiast

jej wyeliminowanie z obrotu wyłącza możliwość wykazania przez Gminę nabycia

z mocy ustawy komunalizacyjnej własności danej nieruchomości (wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 251/04, PS 2006, nr 3, poz. 113,

uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1993 r.,

III CZP 64/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 209, postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 144/09, niepubl.). Taka była sytuacja w niniejszej

sprawie, bowiem Sąd Okręgowy przyjął na podstawie ostatecznych decyzji

administracyjnych Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca

2010 r. i 2 lipca 2010 r., że Gmina O. nie posiada tytułu prawnego

do nieruchomości

wobec

stwierdzenia

nieważności

decyzji

Wojewody

K. potwierdzającej nabycie prawa własności do nieruchomości objętej wnioskiem

na podstawie przepisów ustawy komunalizacyjnej. Kwestią zatem było, czy

odpadnięcie tytułu prawnego Gminy do nieruchomości oraz treść decyzji Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 września 2007 r. stwierdzającej nieważność

orzeczeń wydanych w dniach 30 listopada 1955 r. i 12 marca 1959 r.

w przedmiocie podlegania nieruchomości pod art. 2 ust. 1 lit.e dekretu PKWN,

pozwala na uwzględnienie wniosku o wpis spadkobierców L. Z. M. z uwagi na brak

rozstrzygnięcia w tych decyzjach, czy przedmiotowa nieruchomość podpada pod

działanie przepisów dekretu PKWN. Zgodnie z art. 2 ust. 1 pkt b - e dekretu PKWN

wymienione w tym przepisie nieruchomości ziemskie przechodziły z mocy prawa

na własność Państwa na cele reformy rolnej. Tylko w odniesieniu do nieruchomości

wymienionych w art. 2 ust. 1 lit e dekretu przewidziano obowiązek orzekania przez

urzędy ziemskie, czy dana nieruchomość podlega pod działanie tego przepisu.

Stronie służyło prawo wniesienia odwołania od takiej decyzji do Ministra Rolnictwa

i Reform Rolnych (§ 5 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia

1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia

Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej Dz. U. Nr

l0, poz. 51 ze zm., dalej rozporządzenie). Ugruntowane jest obecnie stanowisko, że

§ 5 rozporządzenia może stanowić podstawę orzekania w drodze administracyjnej

o tym, czy dana nieruchomość lub jej część wchodzi w skład nieruchomości

ziemskiej, o której mowa w art. 2 lit. e dekretu PKWN, a decyzja wydana w tym

trybie ma charakter deklaratywny. Przyjmuje się również, że nie zawsze istniała

potrzeba wydawania takiej decyzji, gdy nieruchomość podpadała pod działanie

art. 2 ust. 1 lit. e dekretu PKWN, a konieczność rozstrzygania w tym trybie

aktualizowała się wówczas, gdy zainteresowany kwestionował jego zastosowanie

(uchwała Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego 2011 r., III CZP 121/10, OSNC 2011

nr

10,

poz.

oraz

uchwały

siedmiu

sędziów

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego z dnia 5 czerwca 2006 r., I OPS 2/06, ONSAiWSA 2006, nr 5,

poz. 123 i z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, OSNAiWSA 2011, nr 2, poz. 23).

Decyzja wydana w tym trybie przesądzała jedynie o podleganiu (niepodleganiu)

nieruchomości temu przepisowi, natomiast nie rozstrzygała, czy istnieją podstawy

do zastosowania innych podstaw określonych w art. 2 lit. b - d dekretu. Wydanie

decyzji nie było potrzebne do ujawnienia prawa własności Skarbu Państwa,

bowiem jego nabycie następowało z mocy prawa, bez potrzeby wydania decyzji

deklaratoryjnych. Tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze

hipotecznej prawa nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b- e

dekretu

PKWN

było

natomiast

zaświadczenie

starosty

stwierdzające,

że nieruchomość jest przeznaczona, w świetle tego przepisu, na cele reformy

rolnej (art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu

w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości przejętych

na cele reformy rolnej, Dz. U. nr 39, poz. 233 ze zm.). Dokument ten, nie mający

charakteru decyzji administracyjnej, był konieczny do pozytywnego uwzględnienia

wniosku z tym, że w postępowaniu wieczystoksięgowym nie podlegała kontroli jego

zgodność z rzeczywistym stanem prawnym, a zwłaszcza niedopuszczalna była

ocena,

czy

nieruchomość

istotnie

podlegała

przepisom

dekretu

PKWN.

W orzecznictwie przyjmowano, że z uwagi na ograniczoną kognicję sądu

wieczystoksięgowego

i brak

możliwości

ustalenia

w

tym

postępowaniu,

czy nieruchomość nie podpada pod inne podstawy przejęcia na cele reformy rolnej

określone w art. 2 ust. 1 lit. b - d dekretu PKWN, konieczne było wytoczenie przez

właściciela nieruchomości powództwa w trybie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., również

w tym wypadku, gdy uzyskał on ostateczną decyzję administracyjną wydaną

na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia stwierdzającą, że dana nieruchomość

nie podlegała przejęciu na podstawie art. 2 ust. 1 lit.e dekretu. Mieć należy jednak

na uwadze, że podstawą wpisu do księgi wieczystej prawa własności Skarbu

Państwa do nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej jest zaświadczenie,

o którym mowa w art. 1 ust. 1 dekretu z 8 sierpnia 1946 r. stwierdzające, że jest

ona przeznaczona na cele reformy rolnej. Ostateczna decyzja administracyjna

wydana na podstawie § 5 ust. 1 rozporządzenia rozstrzyga wiążąco dla sądów

kwestię nabycia przez Skarb Państwa prawa własności nieruchomości. W wypadku

stwierdzenia braku przesłanek zastosowania art. 2 ust. 1 lit.e organ administracyjny

orzeka o wyłączeniu spod działania tego przepisu danej nieruchomości i decyzja

wywołuje wobec Skarbu Państwa skutki rzeczowe potwierdzając, że nie doszło

do nabycia

prawa

jej

własności

ex

lege

(wyrok

Wojewódzkiego

Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 listopada 2005 r., IV SA/Wa 1049/05,

niepubl.). W świetle art. 31 ust. 2 u.k.w.h. decyzja taka zatem mogłaby stanowić

odpowiedni

dokument

wykazujący

niezgodność

treści

księgi

wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym.

W sprawie niniejszej brak jest jednak wystarczających ustaleń faktycznych

do stwierdzenia, jaka była podstawa wpisu do księgi wieczystej prawa własności

Skarbu Państwa do objętej nią nieruchomości wchodzącej w skład majątku

ziemskiego G. Uznać jedynie można, że wpis ten nie nastąpił na podstawie

zaświadczenia wymienionego w art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8

sierpnia 1946 r. Wobec stwierdzenia nieważności wydanego na podstawie § 5

rozporządzenia orzeczenia Prezydium WRN w P. z dnia 30 listopada 1955 r.,

utrzymanego w mocy orzeczeniem Ministra Rolnictwa z dnia 12 marca 1959 r.,

odpadła podstawa wpisu Skarbu Państwa do księgi wieczystej. Na etapie

postępowania

kasacyjnego

nie

jest

możliwe

zweryfikowanie

twierdzenia

skarżących, że orzeczenia te stanowiły nie tylko podstawę wpisu, ale również

podstawę nabycia. Skutkiem stwierdzenia nieważności wyżej wskazanych

orzeczeń jest brak decyzji administracyjnej rozstrzygającej, czy nieruchomość

objęta księgą wieczystą KW „x” podlega działaniu art. 2 ust. 1 lit.e. W konsekwencji

brak jest jakichkolwiek wskazanych wyżej dokumentów (zaświadczenie lub

decyzja), które mogłyby potwierdzać, że nieruchomość ta podlega działaniu

dekretu PKWN. Kwestią jest zatem, czy w świetle dokumentów złożonych

w postępowaniu wieczystoksięgowym istnieje niepewność co do rzeczywistego

stanu prawnego nieruchomości, a zwłaszcza, co do tego, czy prawo jej własności

nabył z mocy prawa Skarb Państwa. Przede wszystkim nie można w postępowaniu

wieczystoksięgowym domniemywać ani ustalać takiego jej stanu prawnego w

oparciu o przepisy dekretu PKWN, bowiem poczynienie ustaleń faktycznych

pozwalających na ocenę przesłanek jego zastosowania przekracza zakres kognicji

sądu w tym postępowaniu. Rozstrzyganie w tym przedmiocie zostało ponadto

przekazane

do

kompetencji

sądów

administracyjnych.

Istnienie

decyzji

administracyjnej byłoby niezbędne, gdyby z dokumentów dołączonych do wniosku

lub z dokumentów, które stanowiły podstawę dokonanych wpisów wynikało, że

zachodzą

okoliczności

wskazujące

na

możliwość

objęcia

nieruchomości

przepisami dekretu PKWN.

Nie można jednak podzielić stanowiska Sądu Okręgowego, że taką

okolicznością jest stwierdzenie nieważności orzeczeń z dnia 30 listopada 1955 r.

i z dnia 12 marca 1959 r. jedynie z powodu wady prawnej - wydania bez wniosku

uprawnionej

osoby.

Właśnie

wydanie

tych

decyzji

wskutek

wszczęcia

postępowania administracyjnego na wniosek właściciela nieruchomości mogłoby

uprawniać do wniosku, że nieruchomość mogła podlegać przepisom dekretu

PKWN i zostać przejęta na cele reformy rolnej, co skutkowało skorzystaniem

przez niego z uprawnienia określonego w § 5 rozporządzenia. W postępowaniu

nie

zostało

nadto

złożone

zaświadczenie

właściwego

organu

wydane

na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r.

o wpisywaniu

w

księgach

hipotecznych

(gruntowych)

prawa

własności

nieruchomości na cele reformy rolnej, poświadczające objęcie nieruchomości

przepisami dekretu PKWN. Niepewności co odo stanu prawnego nieruchomości

nie uzasadnia także decyzja Wojewody K., skoro została stwierdzona jej

nieważność. Wydanie zatem orzeczenia reformatoryjnego w wyniku uznania, że

istnieje niepewność co do stanu prawnego nieruchomości uzasadniająca jej

wyjaśnienie

w

postępowaniu

określonym

w

art.

u.k.w.h.,

nastąpiło

z naruszeniem art. 6268 § 2 k.p.c.

Mając na uwadze powyższe orzeczono jak w sentencji na podstawie art.

39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 k.p.c., art. 39821 i art. 13 § 2 k.p.c.