II CSK 551/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 551/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote (sprawozdawca)

w sprawie z powództwa Syndyka Masy Upadłości Firmy „F. A.B. – J.B.” Spółki

Jawnej

przeciwko D.K.

o zapłatę,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej pozwanej

od postanowienia Sądu Apelacyjnego

z dnia 19 czerwca 2008 r., sygn. akt [...]

oraz skargi kasacyjnej pozwanej

od wyroku Sądu Apelacyjnego

z dnia 5 września 2007 r., sygn. akt [...],

1) uchyla zaskarżone postanowienie,

2) uchyla wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 5 września 2007 r.

w całości oraz wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 16

marca 2006 r. w całości a nadto nakaz zapłaty wydany w

dniu 7 listopada 2002 r. w stosunku do pozwanej D.K. – i w

tym zakresie postępowanie w sprawie umarza;

3) przyznaje adw. B.B. od Skarbu Państwa (Sądu

Okręgowego w P.) kwotę 3.600 (trzy tysiące sześćset) zł

powiększoną o należny podatek od towarów i usług

tytułem kosztów nieopłaconej pomocy udzielonej z urzędu.

Uzasadnienie

Powodowa Firma złożyła w dniu 18 kwietnia 2002 r. pozew w postępowaniu

nakazowym przeciwko D.K. i K.Ł. o zapłatę kwoty 1.349.402,90 zł.

Od nakazu zapłaty wydanego w dniu 23 marca 2002 r. zarzuty wniosła

skutecznie tylko pozwana D.K.

W toku postępowania, w dniu 15 maja 2002 r. ogłoszono upadłość powoda

i do sprawy przystąpił syndyk masy upadłości.

Wyrokiem z dnia 16 marca 2006 r. Sąd Okręgowy utrzymał w mocy nakaz

zapłaty wobec pozwanej. Orzeczenie to pozwana D.K. zaskarżyła apelacją. Sąd

Apelacyjny częściowo uwzględnił jej apelację wyrokiem z dnia 5 września 2007 r.,

którym zmienił wyrok Sądu Okręgowego, obniżając sumę zasądzoną od pozwanej

D.K. i oddalając jej apelację w pozostałym zakresie.

Od tego wyroku pozwana wniosła skargę kasacyjną. Po jej złożeniu Sąd

Apelacyjny uzyskał informację, że jeszcze przed wydaniem przez niego wyroku,

postanowieniem z dnia 15 grudnia 2006 r. Sąd Rejonowy w P. stwierdził

ukończenie postępowania upadłościowego powoda, a następnie postanowieniem

z dnia 23 lutego 2007 r. wykreślił powoda z rejestru. To ostatnie postanowienie

uprawomocniło się 17 marca 2007 r.

W dniu 19 czerwca 2008 r. Sąd Apelacyjny wydał postanowienie, którym

zamieścił cztery rozstrzygnięcia:

1) zawiesił postępowanie;

2) uchylił swój wyrok z dnia 5 września 2007 r.;

3) umorzył postępowanie apelacyjne;

4) umorzył postępowanie wywołane skargą kasacyjną.

W uzasadnieniu wyjaśnił, że na podstawie art. 222 § 1 i 2 w zw. z art. 223

rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 24 października 1934 r. –

Prawo upadłościowe (tekst jedn. Dz. U. z 1991 r. Nr 118, poz. 512 ze zm.),

stosowanego z mocy art. 540 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo

upadłościowe i naprawcze (Dz. U. z 2003 r. Nr 60, poz. 535 ze zm.), po

prawomocnym ukończeniu postępowania upadłościowego do nieukończonych

procesów, wszczętych przez syndyka, innych niż spory o uznanie za bezskuteczną

czynności zdziałanej przez upadłego ze szkodą wierzycieli, upadły wchodzi na

miejsce masy upadłości. Jednak w rozpatrywanym wypadku, w wyniku wykreślenia

upadłego – spółki jawnej – z rejestru przedsiębiorców, utracił on zdolność sądową,

co spowodowało konieczność zawieszenia postępowania z urzędu. Ponieważ

jednak spółka ta nie ma ogólnego następcy prawnego, Sąd Apelacyjny wskazał

art. 182 § 1 zd. 2 k.p.c., jako podstawę umorzenia postępowania apelacyjnego.

Wyjaśnił także, że w wyniku uchylenia wyroku, który wydał 5 września

2007 r., skarga kasacyjna pozwanej nie ma substratu zaskarżenia i jest

bezprzedmiotowa, co oznacza, że postępowanie wywołane jej wniesieniem

należało umorzyć na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 398 21 k.p.c. w zw.

z 391 § 1 k.p.c.

Postanowienie powyższe pozwana zaskarżyła w całości skargą kasacyjną

opartą na obydwu podstawach z art. 3983 § 1 k.p.c.

Podstawę naruszenia przepisów postępowania, mającego istotny wpływ na

wynik sprawy pozwana wypełniła zarzutami:

-

uchybienia art. 39819 k.p.c. poprzez uchylenie przez Sąd Apelacyjny własnego

wyroku z dnia 5 września 2007 r. i umorzenie postępowania apelacyjnego oraz

postępowania wywołanego wniesieniem skargi kasacyjnej mimo, że czynności

te należały do wyłącznej kompetencji Sądu Najwyższego;

-

przepisu art. 1821 § 1 k.p.c. poprzez zastosowanie tego przepisu jedynie do

postępowania apelacyjnego i kasacyjnego, chociaż umorzeniem winna być

objęta całość postępowania.

W ramach podstawy naruszenie prawa materialnego skarżąca wskazała

art. 45

Konstytucji

oraz

art.

Konwencji

o

Ochronie

Praw

Człowieka

i Podstawowych Wolności, uchybienie którym polegało na pozbawienie pozwanej

prawa do rozpoznania wniesionej przez nią skargi kasacyjnej przez wyłącznie

właściwy do tego Sąd Najwyższy.

We wnioskach kasacyjnych skarżąca domaga się uchylenia zaskarżonego

postanowienia w całości i rozpoznania jej skargi kasacyjnej od wyroku z dnia

5 września 2007 r., ewentualnie uchylenia wyroków Sądów I i II instancji

i umorzenia

postępowania

w

całości,

bądź

też

uchylenia

zaskarżonego

postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Apelacyjnemu celem nadania biegu

skardze kasacyjnej. Wniosła także o zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz

pełnomocnika z urzędu pozwanej kosztów zastępstwa adwokackiego, według norm

przepisanych.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W sytuacji, kiedy sąd odwoławczy zakończył postępowanie rozpoznawcze,

toczące się przed sądami powszechnymi, wydaniem prawomocnego wyroku, który

zaskarżony został przez stronę skargą kasacyjną, zakres przyznanych mu

uprawnień do ingerowania w tok dalszego postępowania wyznaczają przepisy

regulujące postępowanie kasacyjne, a konkretnie art. 398 6 § 1, 2 oraz art. 3987 § 2

k.p.c. Uprawniają one sąd II instancji do dokonania kontroli formalnej prawidłowości

skargi kasacyjnej, przeprowadzenia postępowania mającego na celu naprawienie

usuwalnych nieprawidłowości tej skargi oraz do odrzucenia skargi, która wniesiona

została po upływie terminu, nie spełnia wymagań konstrukcyjnych przewidzianych

w art. 3984 § 1 k.p.c., nie została opłacona, której braków nie usunięto w terminie

lub z innych przyczyn niedopuszczalnej. Po doręczeniu odpisu skargi stronie

przeciwnej i złożeniu przez nią odpowiedzi lub upływie terminu do złożenia

odpowiedzi, sąd II instancji przedstawia niezwłocznie skargę i odpowiedź na nią

wraz z aktami Sądowi Najwyższemu. Przepisy nie przewidują możliwości

podejmowania przez Sąd II instancji czynności kasacyjnych względem własnego

orzeczenia, ani też rozstrzygania o umorzeniu postępowania. Jedynym wyjątkiem,

w którym sąd II instancji może umorzyć postępowanie kasacyjne jest wypadek

cofnięcia

skargi

kasacyjnej

przez stronę

przed

przesłaniem

akt

Sądowi

Najwyższemu (art. 39821 w zw. z 391 § 1 k.p.c.). W pozostałym zakresie

uprawnienia te należą, jak słusznie podniosła skarżąca, do wyłącznych kompetencji

Sądu Najwyższego, przyznanych mu przez art. 39813 § 1, art. 39814 – 39816 oraz

art. 39819 k.p.c. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 29 maja 2008 r.,

II CZ 34/08, nie publ.).

Stwierdziwszy zatem, post factum, że wyrok został wydany wobec strony,

która w momencie orzekania przez Sąd II instancji już nie istniała, Sąd ten nie był

władny podejmować kroków mających usunąć skutki nieważności postępowania

apelacyjnego (art. 379 pkt 2 k.p.c.) i zmienić przebieg oraz sposób zakończenia

tego postępowania. Wyrok tego Sądu, niezależnie od swojej wadliwości, był

bowiem prawomocny. Dlatego zarówno postanowienie o uchyleniu tego wyroku, jak

i o zawieszeniu poprzedzającego jego wydanie postępowania apelacyjnego,

a wreszcie o umorzeniu tego postępowania, były nieprawidłowe. Poza granicami

uprawnień Sądu Apelacyjnego pozostawało także umarzanie postępowania

kasacyjnego.

Wprawdzie spośród wszystkich podjętych w rozpatrywanym postanowieniu

rozstrzygnięć,

tylko

orzeczenia

o

umorzeniu

postępowania

(apelacyjnego

i kasacyjnego) spełnia wymagania art. 3981 § 1 k.p.c., uprawniające do zaskarżenia

skargą kasacyjną, jednak pozostałe podlegały kontroli na podstawie art. 398 21

k.p.c. w zw. z art. 380 k.p.c., niewątpliwie bowiem skarżąca żądała zbadania

prawidłowości także tych postanowień. W konsekwencji zaskarżone postanowienie

należało uchylić w całości na podstawie art. 398 15 § 1 k.p.c., uzasadniona okazała

się bowiem podstawa naruszenia przepisów postępowania w zakresie uchybienia

przez Sąd II instancji art. 39819 k.p.c., co w rezultacie prowadziło do pozbawienia

pozwanej prawa do rozpoznania wniesionej przez nią kasacji przez właściwy sąd

i powodowało zasadność wskazanej podstawy naruszenia prawa materialnego.

Nieuzasadniony był natomiast zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny

art. 1821 § 1 k.p.c., ponieważ przepis ten nie był i nie mógł być stosowany

w rozpatrywanej sprawie z uwagi na to, że dotyczy umorzenia postępowania

w razie

ogłoszenia

upadłości

likwidacyjnej

pozwanego,

tymczasem

w rozpatrywanym wypadku postępowanie upadłościowe toczyło się w stosunku do

powoda.

Uchylenie

zaskarżonego

postanowienia

spowodowało

konieczność

rozpoznania skargi kasacyjnej złożonej przez pozwaną od wyroku z 5 września

2007 r., a jednocześnie uwzględnienia tych zdarzeń, które legły u podstawy

omówionego wcześniej postanowienia.

Skarga kasacyjna została przez pozwaną skierowana przeciwko całości

rozstrzygnięcia Sądu Apelacyjnego.

Wyrok tego Sądu, co podlega uwzględnieniu przez Sąd Najwyższy z urzędu

na podstawie art. 39813 § 1 k.p.c., zapadł w postępowaniu dotkniętym

nieważnością, gdyż toczyło się ono w stosunku do strony (upadłego), który utracił

bezpowrotnie zdolność sądową i nie miał następcy prawnego (art. 379 pkt 2 k.p.c.).

W takiej sytuacji już na etapie postępowania apelacyjnego wystąpiły przesłanki do

umorzenia postępowania na podstawie art. 355 § 1 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 k.p.c.

Przy tym bezsukcesyjna utrata zdolności sądowej powoda wywołuje potrzebę

umorzenia całego postępowania, a nie jedynie jego części, gdyż tylko w ten sposób

nie dojdzie do uprawomocnienia się orzeczenia, które druga strona kwestionowała

(por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 15 lutego 2002 r., V CKN 1100/00,

OSNC 2003/1/11).

Z przytoczonych względów, na podstawie art. 39819 k.p.c. należało uchylić

w całości zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego z dnia 5 września 2007 r.

i poprzedzający go wyrok Sądu Okręgowego w P. z dnia 16 marca 2006 r., a

ponadto częściowo – w stosunku do pozwanej D.K. – uchylić nakaz zapłaty z dnia 7

listopada 2002 r. i w tym zakresie umorzyć postępowanie w sprawie.

Orzeczenie o kosztach postępowania kasacyjnego uzasadnia § 19 w zw.

z § 2 ust. 3, § 6 pkt 7 i § 13 ust. 4 pkt 2 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości

z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz

ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej

z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).