II CSK 538/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 538/08

POSTANOWIENIE

Dnia 8 kwietnia 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący, sprawozdawca)

SSN Zbigniew Kwaśniewski

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku Komornika Sądowego Rewiru VI

przy Sądzie Rejonowym w S.

przy uczestnictwie „P.” – Spółdzielni Mieszkaniowej

o wpis hipoteki przymusowej zwykłej w kwocie 157.834,47 zł,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawcy

od postanowienia Sądu Okręgowego, z dnia 15 lutego 2008 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu

do

ponownego

rozpoznania

kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

i orzeczenia

o

Komornik Sądowy Rewiru VI przy Sądzie Rejonowym w S. złożył wniosek o

wpis w księdze wieczystej Kw. /.../ na swoją rzecz hipoteki przymusowej zwykłej w

kwocie 157.834,47 zł, dla zabezpieczenia kosztów egzekucyjnych

Wniosek ten został oddalony orzeczeniem referendarza z dnia 27 lipca

2007 r. oraz postanowieniem z dnia 13 listopada 2007 r. Sądu Rejonowego

w wyniku rozpoznania skargi na orzeczenie referendarza, a Sąd Okręgowy

postanowieniem z dnia 15 lutego 2008 r. oddalił apelację wnioskodawcy od

postanowienia z 13 listopada 2007 r.

W uzasadnieniu podzielił ocenę jurydyczną Sądu Rejonowego przyjmującą,

że komornik nie jest legitymowany w rozumieniu art. 626 2 § 5 k.p.c. do złożenia

wniosku o wpis hipoteki, bowiem jako organ prowadzący egzekucję jest

funkcjonariuszem publicznym i nie może występować jako osoba prywatna. Poza

tym podkreślił, że postanowienie komornika o ustaleniu kosztów egzekucyjnych

stanowi wprawdzie tytuł wykonawczy, jednak tylko i wyłącznie w ramach

postępowania egzekucyjnego, a nie jako podstawa wpisu hipoteki przymusowej

w rozumieniu art. 109 u.k.w.h. Odwołując się do poglądów doktryny uznał, że

egzekucji kosztów nie można prowadzić w odrębnym postępowaniu, niezależnym od

postępowania głównego, w którym egzekucji podlega roszczenie wierzyciela

stwierdzone

tytułem

wykonawczym,

chyba

że

chodzi

o

koszty

egzekucji

prowadzonej przez sąd.

Wnioskodawca w skardze kasacyjnej od postanowienia Sądu

Okręgowego zarzucił naruszenie art. 6262 § 5 przez jego błędną wykładnię

i przyjęcie, że komornik nie jest legitymowany w rozumieniu tego przepisu do

złożenia wniosku o wpis hipoteki. W konkluzji wniósł o uchylenie zaskarżonego

postanowienia oraz postanowienia Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie problem, który wyczerpuje jej istotę i zarazem

stanowi podstawę zarzutu kasacyjnego, sprowadza się do udzielenia odpowiedzi na

pytanie, czy komornik jest legitymowany w rozumieniu art. 626 2 § 5 k.p.c. do

złożenia wniosku o wpis hipoteki i czy postanowienie komornika o ustaleniu kosztów

postępowania stanowi podstawę wpisu hipoteki do księgi wieczystej. Wprawdzie

pytanie to odnosi się do jednego stanu faktycznego, dotyczy jednak zagadnień

leżących na różnych płaszczyznach prawnych. Pierwsze dotyczy określenia kręgu

osób legitymowanych do złożenia wniosku o wpis, drugie natomiast czy hipoteka

może zabezpieczać koszty egzekucyjne należne komornikowi.

Odpowiedzi na pierwsze pytanie należy poszukiwać w wykładni art. 626 2 § 5

k.p.c. Redakcja tego przepisu jest tak prosta, że prima facie można by sądzić, iż nie

nasuwa on wątpliwości. Jednakże udzielenie odpowiedzi wymaga wyjaśnienia, czy

komornik

jest

wierzycielem

w

zakresie

ustalonych

kosztów

postępowania

egzekucyjnego. Wyjaśnienia tej kwestii należy poszukiwać w przepisach art. 43, 45

i 49 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. o komornikach sądowych i egzekucji

(powoływana dalej jako u.k.s. egz.) w brzmieniu obowiązującym przed dniem

13 listopada 2004 r., tj. przed wejściem w życie ustawy z dnia 24 września 2004 r.

nowelizującej ustawę o komornikach Dz. U. Nr 236, poz.2356) oraz w art. 762 § 4

k.p.c., a nie w art. 7701 k.p.c. , który wszedł w życie 5 lutego 2005 r. Uszło uwagi

Sądów obu instancji, że wszczęcie egzekucji stanowi niezbędną przesłankę do

wydania przez komornika postanowienia o ustaleniu kosztów egzekucyjnych (por.

art. 7 ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania

cywilnego oraz niektórych innych ustaw Dz. U. Nr 172, poz.1804) stanowiący, że

postępowania zabezpieczające i egzekucyjne wszczęte przed dniem wejścia w życie

niniejszej ustawy toczą się według przepisów dotychczasowych. Z przepisów art. 43,

45 ust. 4, art. 49 zd.2 oraz art. 59 ust. 1 u.k.s. egz. w brzmieniu mającym

zastosowanie w sprawie wynika, że komornik za prowadzenie egzekucji i inne

czynności pobiera opłaty egzekucyjne. Koncentrując się na przytoczonej regulacji

art. 43 powołanej ustawy, stwierdzić należy, że opłaty te komornik winien pobrać

w każdym przypadku, gdy w sprawie doszło do wszczęcia egzekucji. Innymi słowy,

dokonanie pierwszej czynności egzekucyjnej – zajęcia – skutkuje po stronie

komornika

prawem

i

zarazem

obowiązkiem

pobrania

przez niego

opłaty

egzekucyjnej. Opłatę tę komornik pobiera również w przypadku umorzenia

postępowania na wniosek wierzyciela złożony przed upływem roku od dnia

otrzymania wniosku o wszczęcie egzekucji; w tym celu komornik wyda

postanowienie, w którym wezwie dłużnika do uiszczenia należności z tytułu opłat

w terminie

dni

od

dnia

doręczenia

postanowienia.

Postanowienie

po

uprawomocnieniu podlega wykonaniu w drodze egzekucji bez zaopatrywania

w klauzulę wykonalności.

Wykładnia tych przepisów, wbrew stanowisku Sądu Okręgowego, daje

podstawę do wniosku, że komornik jest wierzycielem w rozumieniu art. 626 2 § 5

k.p.c. któremu przysługuje wierzytelność podlegająca wpisaniu do księgi wieczystej,

a więc jest legitymowany do złożenia wniosku o wpis hipoteki na nieruchomości

dłużnika

dla

zabezpieczenia

kosztów

egzekucyjnych,

jeżeli

postępowanie

egzekucyjne umorzono wobec zaspokojenia wierzycieli bezpośrednio przez

dłużnika, bez uregulowania kosztów egzekucji.

Wprawdzie wymienione przepisy ustawy o komornikach nie określają

należności

z

tytułu

kosztów

egzekucyjnych

jako

wierzytelności,

jednakże

z przepisów tych wynika jednoznacznie, że koszty te należą się komornikowi, a do

ich uregulowania jest zobowiązany dłużnik. Nie mają one więc charakteru

akcesoryjnego z egzekwowaną wierzytelnością, a odrębne nazewnictwo nie zmienia

treści zobowiązania, na którą składają się wymienione wyżej uprawnienia komornika

i obowiązki dłużnika.

Komornik z chwilą wejścia w życie ustawy z dnia 18 września 2001 r. (Dz. U.

Nr 130, poz. 1452) jest wprawdzie funkcjonariuszem publicznym, jednakże takim

któremu powierzono wykonywanie funkcji publicznych na własny rachunek, a więc

stał się organem o złożonej strukturze, w tym samodzielnym i samofinansującym się.

Łączący go z sądem rejonowym stosunek pracy ustał.

Natomiast odpowiedź na drugie pytanie można uzyskać w drodze analizy

przepisów art. 6268 § 2 k.p.c. i art. 109 ustawy o księgach wieczystych i hipotece.

Zgodnie z art. 109 u.k.w.h. podstawą wpisu hipoteki przymusowej jest tytuł

wykonawczy stwierdzający wierzytelność podlegającą zabezpieczeniu. Co jest

tytułem wykonawczym, określa art. 776 k.p.c., stanowiący, że jest nim tytuł

egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności. W wyjątkowych wypadkach sam

tytuł egzekucyjny bez klauzuli wykonalności może stanowić dostateczną podstawę

egzekucji, jeżeli tak wynika z ustawy. Takim przepisem jest między innymi art. 49

ust. 3 u.k.s. egz stanowiący, że postanowienie po uprawomocnieniu podlega

wykonaniu w drodze egzekucji bez zaopatrywania w klauzulę wykonalności, art. 762

§ 4 k.p.c. stwierdzający, że prawomocne postanowienie komornika o ukaraniu

grzywną podlega wykonaniu bez zaopatrywania go w klauzulę wykonalności, który

stosowano przez analogię do wykonywania postanowień komornika o ustaleniu

kosztów

postępowania

egzekucyjnego

w

czasie,

kiedy

przepisy

ustawy

o komornikach nie zawierały normy zezwalającej na wykonanie tego postanowienia

w drodze egzekucji. Skoro postanowienie to może być wykonane w drodze

egzekucji bez konieczności zaopatrywania go w klauzulę wykonalności, to tym

samym stanowi w rozumieniu art. 109 u.k.w.h. podstawę do wpisu hipoteki

przymusowej. Wobec dodania od 1.1.2002 r. do art. 49 ustępu 3 stanowiącego, że

postanowienie ustalające koszty postępowania egzekucyjnego stanowi podstawę do

egzekucji

bez

zaopatrywania

go

w

klauzulę

wykonalności,

wprowadzenie

unormowania zawartego w art. 7701 k.p.c. stanowi superfluum.

W konsekwencji tych rozważań pozostaje jeszcze do wyjaśnienia zakres

kognicji sądu wieczystoksięgowego przy rozpoznawaniu wniosku o wpis hipoteki na

podstawie takiego postanowienia. W tym przedmiocie nie można podzielić

stanowiska Sądu Okręgowego, że szczególne unormowanie w art. 770 1 uprawnia

komornika do prowadzenia egzekucji tylko w postępowaniu egzekucyjnym. Nie do

przyjęcia jest pogląd, by w przypadku egzekucji z nieruchomości, po dokonaniu jej

zajęcia, i następnie umorzeniu postępowania na wniosek wierzyciela wobec

zaspokojenia go bezpośrednio przez dłużnika, bez uregulowania kosztów egzekucji,

koszty te obciążały komornika. Obciążenie komornika ryzykiem ponoszenia tych

kosztów mogłoby sprzyjać zmowom dłużnika z wierzycielami i prowadzić do obejścia

przepisów regulujących koszty egzekucyjne oraz pozbawiać komornika należnego

wynagrodzenia. Jak stwierdził Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 6 września 2001 r.

III CZP 39/01 (OSNCV 2002 nr 4, poz.45) w razie bezskuteczności egzekucji

wydatki gotówkowe poniesione przez komornika ponad pobraną zaliczkę obciążają

wierzyciela, a nie komornika.

W postępowaniu o wpis w księdze wieczystej kognicja sądu jest ograniczona

do badania treści wniosku o wpis, jego formy, dołączonych do wniosku dokumentów

oraz treści księgi wieczystej (art. 6268 § 2 k.p.c.). Przepis ten wprowadza istotne

ograniczenie w kognicji sądu wieczystoksięgowego. W uzasadnieniu postanowienia

z dnia 8 marca 2007 r. (III CSK 347/06, LEX nr 274213) Sąd Najwyższy podkreślił,

że ta ograniczona kognicja sądu pozwala uniknąć uwikłania postępowania o wpis

w rozstrzyganie

każdorazowo

sporów

o

istnienie

prawa

wpisanego

lub

podlegającego wpisowi. Sąd Najwyższy stwierdził również, że sąd rozpoznaje

wniosek o wpis do księgi wieczystej w granicach określonych w art. 6268 § 2 k.p.c.

i nie może uwzględniać żadnych dalszych okoliczności wynikających z wniosku

o wpis i dołączonych do niego dokumentów. W postępowaniu wieczystoksięgowym

nie mogą być więc rozpatrywane jakiekolwiek spory z zakresu własności

prowadzące sąd do konkluzji, że dokonanie wpisu zgodnego z wnioskiem

doprowadzi do niezgodności stanu prawnego ujawnionego w księdze wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 22 maja

2003 r., II CKN 109/01, LEX nr 137541). Rozpoznając wniosek o wpis sąd nie bada

zatem, czy podlegająca zabezpieczeniu wierzytelność istnieje, czy wygasła. Może to

być tylko przedmiotem postępowania o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym.

Z tych przyczyn nie można odmówić zasadności skargi, zatem zaskarżone

orzeczenie uchylono i przekazano sprawę do ponownego rozpoznania (art. 398 15

§ 1 w związku z art.108 § 2 k.p.c.).

md