II CSK 533/06 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 533/06

POSTANOWIENIE

Dnia 28 marca 2007 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Marian Kocon

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku A. P. S.r.L. w Mediolanie

przy uczestnictwie O. Spółce z ograniczoną odpowiedzialnością

w Ł.

o zezwolenie na wykonanie orzeczenia sądu zagranicznego,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 28 marca 2007 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania

od postanowienia Sądu Apelacyjnego w […]

z dnia 13 lipca 2006 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu, pozostawiając

temu

Sądowi

kasacyjnego.

rozstrzygnięcie

o

kosztach

postępowania

Uzasadnienie

We wniosku z dnia 20 stycznia 2006 r. skierowanym do Sądu Okręgowego,

wierzyciel A. P. S.r.l. z siedzibą w Mediolanie (Republika Włoska) domagał się

stwierdzenia wykonalności w Polsce nakazu zapłaty z dnia 29 marca 2004 r.,

wydanego przez Tribunale di Milano (Sąd w Mediolanie) przeciwko dłużnikowi O.

Sp. z o.o.

Postanowieniem z dnia 20 marca 2006 r. Sąd Okręgowy zezwolił na

wykonanie na obszarze Rzeczypospolitej Polskiej nakazu zapłaty wydanego przez

Sąd w Mediolanie, zasądził od dłużnika na rzecz wierzyciela zwrot kosztów

zastępstwa procesowego oraz nakazał ściągnięcie od dłużnika na rzecz Skarbu

Państwa kwoty nieuiszczonego wpisu sądowego.

Na skutek zażalenia dłużnika, postanowieniem z dnia 13 lipca 2006 r. Sąd

Apelacyjny oddalił wniosek dłużnika o zawieszenie postępowania, oddalił zażalenie

oraz zasądził od dłużnika na rzecz wierzyciela zwrot kosztów postępowania

zażaleniowego, w uzasadnieniu dokonując następującej oceny prawnej:

Podstawę prawną rozstrzygnięcia stanowiły, zdaniem Sądu Apelacyjnego,

przepisy Konwencji o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń sądowych w sprawach

cywilnych i handlowych, sporządzonej w Lugano dnia 16 września 1988 r. (Dz. U.

z 2000

r.

Nr

10,

poz.

132;

dalej:

„Konwencja”),

albowiem

ta

umowa

międzynarodowa wiązała w obrocie prawnym pomiędzy Rzecząpospolitą Polską

a Republiką Włoską w dniu wydania przedmiotowego nakazu zapłaty, tj. 29 marca

2004 r. Tym samym nie mogło znajdować zastosowania rozporządzenie Rady

Wspólnot Europejskich Nr 44/2001 z dnia 22 grudnia 2000 r. w sprawie jurysdykcji

i uznawania orzeczeń sądowych oraz ich wykonywania w sprawach cywilnych

i handlowych (Dz. Urz. UE z 2001 r. L 12, s. 1; wyd. specj. rozdz. 19, t. 4, s. 42),

które weszło w życie na obszarze RP z dniem 1 maja 2004 r.

Skoro wnioskodawca przedstawił wymagane art. 46 i 47 Konwencji

dokumenty, to znaczy odpis podlegającego stwierdzeniu wykonalności orzeczenia

sądu obcego wraz z dowodem jego wykonalności w państwie wydania oraz dowód

doręczenia dłużnikowi odpisu orzeczenia wraz z pouczeniem o prawie, terminie

i sposobie jego zaskarżenia, to obowiązkiem Sądu było, po formalnym zbadaniu

wniosku, wydanie orzeczenia stwierdzającego wykonalność. Na tym etapie

postępowania nie ma konieczności wysłuchania dłużnika, zaś jakakolwiek kontrola

merytoryczna orzeczenia jest wykluczona. Nie zachodzi obawa naruszenia praw

dłużnika, albowiem ten ostatni miał możliwość wzruszenia orzeczenia za pomocą

zwykłych środków zaskarżenia.

Co prawda art. 38 Konwencji pozwala wyjątkowo zawiesić postępowanie

o

stwierdzenie

wykonalności

do

czasu

rozstrzygnięcia

postępowania

merytorycznego przed sądem państwa wydania orzeczenia, ma on jednak

zastosowanie wówczas, gdy wniosek do sądu państwa jego wykonania dotyczy

orzeczenia, które jest jeszcze nieprawomocne. Odmowa stwierdzenia wykonalności

zagranicznego

orzeczenia

może

zaś

nastąpić

jedynie

w

okolicznościach

wskazanych w art. 27 i 28 Konwencji. W tym stanie rzeczy Sąd Okręgowy zasadnie

stwierdził wykonalność przedmiotowego orzeczenia.

Nie znajduje, zdaniem Sądu Apelacyjnego, podstaw zarzut pozbawienia

dłużnika prawa do obrony w postępowaniu merytorycznym. Dłużnik nie przedstawił

bowiem żadnego potwierdzonego przez Sąd w Mediolanie dowodu doręczenia

sprzeciwu od nakazu zapłaty. Za wystarczający dowód nie można uznać

pokwitowań przyjęcia przesyłki zawierającej sprzeciw przez włoskiego pracownika

prywatnego operatora pocztowego ani jego oświadczenia o doręczeniu przesyłki do

sądu włoskiego. Brak jest jakiegokolwiek potwierdzenia odbioru pochodzącego od

samego adresata. Dłużnik nie podjął także żadnej próby wyjaśnienia stanu

postępowania w sprawie przed sądem zagranicznym.

Wbrew stanowisku skarżącego, nie miała również wpływu na rozstrzygnięcie

okoliczność błędnego tłumaczenia formuły pouczenia o prawie, terminie i sposobie

zaskarżenia nakazu zapłaty. Mimo bowiem wątpliwości co do treści pouczenia

dłużnik, jak sam przyznał, skorzystał z prawa do wniesienia sprzeciwu i uczynił to

w terminie. Powołując się na wyrok ETS w sprawie van Dalfsen i inni przeciwko van

Loon i Berendsen, C-183/90 (Zb. Orz. 1991, s. I-4743), Sąd drugiej instancji przyjął,

iż wykładnia art. 38 ust. 1 Konwencji powinna być ścieśniająca, zaś rozpoznając

wniosek o zawieszenie postępowania, sąd państwa wykonania orzeczenia

powinien brać pod uwagę jedynie takie powody, które nie mogły być przedstawione

przed sądem państwa jego wydania. W przeciwnym bowiem razie naruszony

zostałby zarówno art. 31, jak i art. 34 ust. 1 Konwencji.

Sąd Apelacyjny podkreślił, że ze złożonych przez wierzyciela dokumentów

wynika, że nakaz zapłaty podlega wykonaniu. Dłużnik nie wykazał przy tym, aby

w postępowaniu przed sądem włoskim doszło do naruszenia podstawowych zasad

procesowych, a tylko w takim przypadku można by mówić o naruszeniu klauzuli

porządku publicznego.

W skardze kasacyjnej od powyższego postanowienia dłużnik podniósł

zarzuty obrazy przepisów postępowania, a to: 1) art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391

§ 1 i w zw. z art. 397 § 2 k.p.c., poprzez brak wskazania w uzasadnieniu

zaskarżonego postanowienia, według jakiego prawa – włoskiego czy polskiego –

Sąd drugiej instancji rozstrzygał prawidłowość złożenia sprzeciwu od nakazu

zapłaty, brak wskazania podstawy prawnej ustalenia nieskuteczności doręczenia

sprzeciwu, niewyjaśnienie, dlaczego niewystarczającym dowodem doręczenia

sprzeciwu jest oświadczenie pracownika operatora pocztowego ani dlaczego za

wystarczające uznano pouczenie w przedmiocie środka zaskarżenia, zawarte

w treści przedmiotowego nakazu zapłaty; 2) art. 378 § 1 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2

k.p.c. i art. 27 pkt 1 Konwencji, poprzez przyjęcie – w konsekwencji uchybień

wskazanych w pkt 1 podstaw kasacyjnych – że wspomniany art. 27 pkt 1 Konwencji

nie został naruszony, przy jednoczesnym braku rozważenia zarzutu sprzeczności

stwierdzenia wykonalności orzeczenia włoskiego z polskim porządkiem publicznym

na skutek pozbawienia dłużnika realnego prawa do obrony w postępowaniu przed

sądem zagranicznym; 3) art. 385 k.p.c. w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. poprzez jego

zastosowanie, mimo że zażalenie nie było bezzasadne.

Wskazując na powyższe podstawy kasacyjne, skarżący żądał uchylenia

zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenia co do istoty sprawy poprzez

uwzględnienie zażalenia, a ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia

w całości i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania

i rozstrzygnięcia o kosztach postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna okazała się uzasadniona, jakkolwiek nie można podzielić

wszystkich podniesionych w niej zarzutów.

Skarżący podniósł okoliczność naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 328 § 2

k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. Sąd Najwyższy wielokrotnie

podkreślał, że z tej przyczyny może dojść do uchylenia orzeczenia zaskarżonego

skargą kasacyjną jedynie w wyjątkowych okolicznościach, a mianowicie wówczas,

gdy zaskarżone postanowienie, na skutek niekompletności uzasadnienia, nie

poddaje się kontroli kasacyjnej, a więc kiedy faktycznie staje się niemożliwa

rekonstrukcja motywów, które doprowadziły Sąd drugiej instancji do wydania

danego orzeczenia (zob. orzeczenia Sądu Najwyższego: z dnia 13 maja 1997 r.,

II CKN 112/97 nie publ., z dnia 18 kwietnia 1997 r., I PKN 97/97, OSNAPiUS 1998,

nr 4, poz. 121, z dnia 26 listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz.

100, z dnia 13 czerwca 2000 r., V CKN 69/00 nie publ.; z dnia 20 kwietnia 2004 r.,

V CK 92/04, niepubl.). Należy także pamiętać, że uchybienia mieszczące się

w ramach drugiej podstawy kasacyjnej są uzasadnione tylko wówczas, gdy ich

wpływ na wynik sprawy jest „istotny” w tym sensie, iż z uwagi na rodzaj lub skalę

tych uchybień kształtowały one bądź współkształtowały treść zaskarżonego

orzeczenia (tak m.in. w postanowieniu SN z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96,

OSNC 1997 nr 6-7, poz. 82).

Należy zgodzić się ze skarżącym, że Sąd Apelacyjny w zasadzie zupełnie

pominął kwestię prawa właściwego dla oceny, czy doręczenie sprzeciwu od

przedmiotowego nakazu zapłaty wydanego przez sąd zagraniczny było dokonane

skutecznie. Sąd oceniał tę kwestię na podstawie odnośnych przepisów polskiego

prawa procesowego cywilnego. Było to jednak założenie błędne. Niewątpliwie

bowiem skuteczność sprzeciwu można było ocenić, zgodnie z zasadą właściwości

legis fori processualis dla wszelkich zasad rządzących postępowaniem co do istoty

sprawy, tylko według prawa tego państwa, w którym toczyło się postępowanie

merytoryczne, a więc według prawa włoskiego.

Co prawda sam w sobie, powyższy zarzut nie mógłby wywrzeć

zamierzonego przez skarżącego skutku, musi on jednak być uznany za istotny, jeśli

się zważy, że skarżący podniósł także dalej idący zarzut, pozostający z poprzednio

omówionym w funkcjonalnym związku. Skarżący podniósł bowiem okoliczność, że

stwierdzenie wykonalności w Polsce przedmiotowego nakazu zapłaty stanowiłoby

naruszenie klauzuli porządku publicznego. Niedopuszczalność uznania w takim

przypadku wynikałaby z art. 34 w zw. z art. 27 pkt 1 Konwencji.

Rozważając zasadność tego zarzutu, należy mieć na uwadze, że zarówno

w orzecznictwie Sądu Najwyższego (por. postanowienie z dnia 19 grudnia 2003 r.,

III CK 25/03, OSNC 2005 nr 2, poz. 30), jak i w doktrynie podkreślano dotychczas

wyjątkowy charakter klauzuli. Nie ma w zasadzie wątpliwości, że chodzi jedynie

o szczególnie rażące przypadki odstępstwa od istotnych i podstawowych zasad

krajowego porządku prawnego. Nie wystarcza tu zwykła sprzeczność z prawem

krajowym, musi ona bowiem dotykać samych fundamentów porządku prawnego

państwa wykonania orzeczenia. Sąd polski zatem winien rozważyć, czy zachodzi tu

konflikt z pewnymi racjami o charakterze aksjologicznym, co wiąże się

z koniecznością

postawienia

pytania o ogólne

zasady prawa,

które

akt

stwierdzenia wykonalności mógłby naruszyć.

Mimo zasadniczej trafności spostrzeżeń Sądu Apelacyjnego odnośnie do

wyjątkowości

naruszenia

klauzuli

porządku

publicznego,

uzasadnienie

zaskarżonego postanowienia jest powierzchowne i pozostawia szereg otwartych

pytań.

Doktryna

oraz

orzecznictwo

są

bowiem

zgodne,

że

zasadnicza

„niesprawiedliwość proceduralna” — sprowadzająca się do naruszenia naczelnych

zasad procesowych, jak chociażby kontradyktoryjność i prawo do obrony — mieści

się w pojęciu porządku publicznego.

Należy w związku z tym zwrócić uwagę, że zgodnie z art. 1 Protokołu nr 2 do

Konwencji lugańskiej, Państwa-strony zobowiązały się do uwzględniania przy

stosowaniu i wykładni jej postanowień zasad wynikających z orzeczeń wydanych

przez sądy innych państw członkowskich. Ponadto, z uwagi na uwagi na daleko

idące podobieństwo tekstu Konwencji lugańskiej do przepisów Konwencji

brukselskiej z dnia 27 września 1968 r. o jurysdykcji i wykonywaniu orzeczeń

sądowych w sprawach cywilnych i handlowych (dalej: „konwencja brukselska”),

niezbędne jest uwzględnienie orzeczeń Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości

wydanych na podstawie tej ostatniej konwencji. W tym kontekście powołać trzeba

wyrok Trybunału z dnia 21 maja 1980 r. w sprawie 125/79 Bernard Denilauler

przeciwko SNC Couchet Frères (Zb. Orz. 1980, s. 1553), w którym wywiedziono,

że u podstaw Konwencji brukselskiej leży założenie o przeprowadzeniu

postępowania merytorycznego w taki sposób, który gwarantuje pozwanemu prawo

do obrony. Liberalne podejście do wymagań uznania i wykonania orzeczenia

w państwie

innym

niż

państwo

jego

wydania

jest,

zdaniem

Trybunału

Sprawiedliwości, uzasadnione z tego względu, że postępowanie w kraju

pochodzenia orzeczenia zwykle jest postępowaniem kontradyktoryjnym (pkt 13

uzasadnienia).

W innym wyroku Trybunału, wydanym dnia 28 marca 2000 r. w sprawie C7/98 Dieter Krombach przeciwko André Bamberski (Zb. Orz. 2000, s. I-1935),

podkreślono natomiast, że odwołanie się do klauzuli porządku publicznego może

być uznane za uzasadnione w przypadkach szczególnych, a zwłaszcza wówczas,

gdy realizacja prawa do obrony i wysłuchania pozwanego była uzależniona od zbyt

daleko idących wymagań, jak np. osobiste stawiennictwo pozwanego w sądzie

meriti (uwagi w pkt 36-44 uzasadnienia).

Przeprowadzona przez Sąd Najwyższy analiza uzasadnienia zaskarżonego

postanowienia prowadzi do wniosku, że zarzuty żalącego dłużnika nie zostały przez

Sąd Apelacyjny należycie rozpatrzone, zaś ich oddalenie, bez właściwie dokonanej

oceny prawnej, było przedwczesne. Zaskarżone postanowienie, jako niepoddające

się kontroli kasacyjnej, nie mogło zatem się ostać. W szczególności nie oceniono,

czy ze względu na sposób doręczenia skarżącemu nakazu zapłaty, z błędnym

tłumaczeniem pouczenia o sposobie zaskarżenia, mógł on podjąć w odpowiednim

terminie obronę przed sądem włoskim, ani też, czy pouczenie to istotnie

gwarantowało zachowanie zasady kontradyktoryjności. Skarżący nie zarzucał

naruszenia art. 27 ust. 2 Konwencji, niewątpliwie jednak uchybienia proceduralne

sądu państwa pochodzenia orzeczenia, o ile wystąpiły, mogą, jak wskazano wyżej,

w określonych wypadkach ocenione być również jako naruszające zasadę

porządku publicznego.

Skoro powyższe ustalenia już przesądzają o wyniku sprawy, jedynie na

marginesie wypada zauważyć, że ostatni z zarzutów — naruszenia art. 385 k.p.c.

w zw. z art. 397 § 2 k.p.c. — był oczywiście chybiony. Zgodnie z obowiązującym

w Rzeczypospolitej Polskiej prawem, sędziowie są niezawiśli i podlegają jedynie

Konstytucji i ustawom (art. 178 ust. 1 Konstytucji RP). Ocena zasadności lub

bezzasadności wniesionego przez stronę środka prawnego należy tylko do sądu.

W tak ujęte kompetencje sądów powszechnych Sąd Najwyższy — jako organ

powołany do nadzoru judykacyjnego, a więc zapewnienia spójności orzecznictwa

sądowego — nigdy nie może ingerować. Kontrola kasacyjna zawsze dokonuje się

z pozycji zgodności aktu stosowania prawa oraz postępowania przed sądem drugiej

instancji z obowiązującymi normami prawnymi (por. wyrok SN z dnia 5 grudnia

2006 r., II CSK 327/06, niepubl.). Z powyższych względów jedynie wyjątkowo

przepis art. 385 k.p.c. będzie stanowił usprawiedliwioną podstawę skargi

kasacyjnej. Jak wskazał Sąd Najwyższy w postanowieniu z 8 maja 2002 r., III CKN

917/00 (niepubl.), naruszenie tego przepisu miałoby miejsce wtedy, gdyby sąd

uznał, że apelacja jest bezzasadna i nie oddalił jej albo gdyby ją oddalił, uznając ją

jednocześnie za zasadną. Taka sytuacja w sprawie niniejszej nie miała jednak

miejsca.

Mając na względzie powyższe, Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. w zw. z art. 37 ust. 2 Konwencji orzekł jak w sentencji.

db