II CSK 532/08 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 532/08

POSTANOWIENIE

Dnia 13 marca 2009 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Helena Ciepła (przewodniczący)

SSN Zbigniew Kwaśniewski (sprawozdawca)

SSN Katarzyna Tyczka-Rote

w sprawie z wniosku M.M.

przy uczestnictwie B.B. i B.B.

o wpis,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 13 marca 2009 r.,

skargi kasacyjnej uczestniczki postępowania B.B.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł.

z dnia 16 czerwca 2008 r., sygn. akt [...],

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Sąd pierwszej instancji dokonał w dniu 23 stycznia 2007 r. wpisu hipoteki

przymusowej na rzecz M.M., na udziale dłużnika B.B. w ½ części w nieruchomości.

Powyższe orzeczenie będące wpisem zaskarżyła apelacją uczestniczka

postępowania B.B., domagając się wykreślenia wpisu. Zarzuciła, że wcześniej

nabyła własność całej nieruchomości na skutek podziału majątku wspólnego, a w

momencie dokonywania tego podziału nieruchomość była wolna od jakichkolwiek

praw osób trzecich.

Sąd drugiej instancji oddalił apelację, ustalając, że uczestnicy postępowania

zawarli umowę o podział majątku wspólnego w dniu 4 października 2006 r., a Sąd

pierwszej instancji dokonał wpisu hipoteki w dniu 23 stycznia 2007 r. na podstawie

wniosku o wpis z dnia 20 lutego 2006 r. oraz wymienionych w uzasadnieniu

postanowienia tytułów wykonawczych.

W ocenie Sądu odwoławczego wniosek o wpis hipoteki prawidłowo

rozpoznany został w pierwszej kolejności, ponieważ został on zarejestrowany

w dniu 20 lutego 2006 r., a wniosek o wpis zmiany właściciela został złożony

dopiero w dniu 9 października 2006 r., a więc po dokonanym w dniu 4 października

2006 r. przeniesieniu ½ udziału we własności nieruchomości z B.B. na B.B.

Powołując się na judykaturę Sąd Okręgowy stwierdził, że jedynie w przypadku, gdy

wniosek o wpis hipoteki złożony został po zawarciu przez właściciela umowy

przenoszącej własność to wniosek taki nie może zostać uwzględniony. Sąd ten

uznał zarazem, że sytuacja taka nie występuje w niniejszej sprawie, ponieważ

wniosek o wpis hipoteki został złożony już w dniu 20 lutego 2006 r., a umowa o

podział majątku uczestników postępowania została zawarta dopiero w dniu 4

października 2006 r.

Uwzględniając, że wpis ma moc wsteczną od chwili złożenia wniosku o jego

dokonanie, to wpis hipoteki przymusowej w dniu 23 stycznia 2007 r. jest więc

skuteczny od dnia 20 lutego 2006 r. i tym samym oddziaływa na sferę praw

apelującej, która stała się właścicielką obciążonego hipoteką udziału dopiero w dniu

4 października 2006 r.

Skarga kasacyjna uczestniczki postępowania, zaskarżającej postanowienie

Sądu drugiej instancji w całości, oparta została na obu podstawach kasacyjnych.

W ramach pierwszej zarzucono naruszenie art. 109 ust. 1 u.k.w.h. poprzez

dokonanie wpisu hipoteki przymusowej na nieruchomości, która w dniu rozpoznania

wniosku nie była już nieruchomością dłużnika. Zarzut naruszenia art. 29 u.k.w.h.

uzasadniono przyjęciem, że data złożenia uwzględnionego następnie wniosku

o wpis hipoteki przymusowej i jej wpisania jest datą powstania tego prawa. Z kolei

naruszenie art. 155 § 1 k.c. uzasadniono błędnym pośrednio przyjęciem, że

rozporządzenie

nieruchomością następuje dopiero z chwilą dokonania wpisu

zmiany właściciela w księdze wieczystej.

Zarzuty sformułowane w ramach drugiej podstawy kasacyjnej obejmują

naruszenie art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. art. 233 § 1 k.p.c. w zw.

z art. 316 § 1 k.p.c. i w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. oraz w zw. z art. 6266 k.p.c., art. 6268

§ 1 k.p.c. i art. 6269 k.p.c. Skarżąca uzasadnia zarzuty ich naruszenia wadliwym

uznaniem Sądu, że zmiana właściciela nieruchomości dokonana przed wydaniem

postanowienia o wpisie hipoteki nie rodzi skutku w postaci odmowy dokonania

wpisu. Nadto skarżąca kwestionuje wadliwość ustalenia, że wniosek o wpis hipoteki

został złożony w dniu 20 lutego 2006 r. w sytuacji, gdy został on oddalony

postanowieniem Sądu z dnia 13 października 2006 r., a wnioskodawca złożył

ponowny wniosek w dniu 27 października 2006 r., a więc już po zawarciu przez

uczestników postępowania umowy o podział majątku wspólnego i po złożeniu przez

uczestniczkę wniosku o wpisanie jej jako właścicielki nieruchomości.

Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie

sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w Ł., akcentując

w uzasadnieniu skargi kasacyjnej stanowisko, że po oddaleniu wniosku o wpis

w jego

pierwotnym

brzmieniu,

dokonana

przez

wnioskodawcę

w

dniu

27 października 2006 r. korekta żądania powinna zostać potraktowana jako

kolejny, nowy wniosek o wpis. Nadto skarżąca wywodzi, że w dniu zawarcia umowy

o podział majątku stała się ona właścicielką całej nieruchomości, ponieważ umowa

przenosząca własność nieruchomości jest umową konsensualną i wywiera skutki

niezależnie od wpisu nowego właściciela do księgi wieczystej, gdyż jedynie wpis

hipoteki ma charakter konstytutywny.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie wobec braku w niej

uzasadnionych podstaw.

Wbrew stanowisku skarżącej, Sąd drugiej instancji nie dopuścił się

naruszenia art. 316 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. ponieważ nie wyraził

przypisywanego mu przez skarżącą – na uzasadnienie tego zarzutu – poglądu, że

zmiana właściciela nieruchomości dokonana przed wydaniem postanowienia

o wpisie hipoteki nie rodzi skutku w postaci dokonania wpisu. Sąd odwoławczy

oceniał bowiem sekwencję czasową zgoła innych zdarzeń, a mianowicie datę

złożenia wniosku o wpis hipoteki przymusowej (a nie wydania postanowienia

o wpisie) i datę dokonania czynności prawnej skutkującej zmianą właściciela

nieruchomości.

Również pozostałe przepisy prawa procesowego, wskazane w ramach

drugiej podstawy kasacyjnej, nie zostały naruszone przez Sąd odwoławczy. Wbrew

stanowisku skarżącej, wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie został oddalony

postanowieniem

Sądu

pierwszej

instancji.

Oddalenia

wniosku

dokonał

postanowieniem z dnia 13 października 2006 r.) referendarz sądowy, natomiast

Sąd Rejonowy postanowieniem z dnia 23 stycznia 2007 r. uwzględnił skargę

wnioskodawcy na postanowienie referendarza sądowego i dokonał wpisu hipoteki

przymusowej na podstawie wniosku z dnia 20 lutego 2006 r. Sprecyzowanie tego

wniosku, dokonane w skardze na postanowienie referendarza sądowego, było więc

możliwe i dopuszczalne, ponieważ orzeczeniem Sądu pierwszej instancji w

postępowaniu wieczystoksięgowym był dopiero wpis dokonany przez ten Sąd w

dniu 23 stycznia 2007 r. W okresie poprzedzającym wydanie tego orzeczenia

wnioskodawca uprawniony był zatem do sprecyzowania pierwotnego brzmienia

wniosku o wpis hipoteki przymusowej złożonego w dniu 20 lutego 2006 r., i z

uprawnienia tego skutecznie skorzystał. Chybione jest więc stanowisko skarżącej

jakoby wnioskodawca dokonał sprecyzowania wniosku oddalonego wcześniej przez

Sąd pierwszej instancji, skoro do jego sprecyzowania doszło już w skardze na

postanowienie referendarza sądowego, rozpoznanej i uwzględnionej następnie

przez Sąd Rejonowy.

Ponieważ zarzuty mieszczące się w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

okazały się bezzasadne, przeto oceny zasadności zarzutów sformułowanych

w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej należało dokonać z uwzględnieniem

stanu faktycznego będącego podstawą orzekania dla Sądu drugiej instancji.

Bezzasadny okazał się zarzut błędnej wykładni art. 155 § 1 k.c., ponieważ

Sąd odwoławczy – nawet pośrednio – nie wyraził przypisywanego mu w skardze

kasacyjnej poglądu jakoby rozporządzenie nieruchomością następowało dopiero

z chwilą dokonania wpisu zmiany właściciela w księdze wieczystej.

Decydujące znaczenie dla oceny zarzutów naruszenia art. 109 ust. 1 u.k.w.h.

i art. 29 u.k.w.h. ma więc przede wszystkim odpowiedź na pytanie, czy w świetle

tych przepisów dopuszczalne jest wpisanie do księgi wieczystej hipoteki

przymusowej, gdy dłużnik zbył nieruchomość, której obciążenia domaga się

wierzyciel – wnioskodawca, dokonując tego zbycia już po złożeniu przez

wierzyciela wniosku o wpis hipoteki.

W tej kwestii zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie Sądu Najwyższego

prezentowane są dwa przeciwstawne stanowiska. W uchwale z dnia 9 marca

1995 r., sygn. akt III CZP 149/94 (Mon. Prawn. 1995, nr 11, s. 336), oraz

w orzeczeniach z dnia 16 maja 1997 r., sygn. akt III CKU 66/97 (niepubl.), z dnia

20 marca 1998 r., sygn. akt 541/97 (niepubl.), z dnia 13 grudnia 2001 r., sygn. akt

IV CKN 369/01 (niepubl.), z dnia 21 stycznia 2004 r., sygn. akt CK 346/02

(niepubl.), i z dnia 23 stycznia 2004 r., sygn. akt III CK 245/02 (OSP 2005/1/3),

Sąd Najwyższy stwierdził, że wniosek o wpis hipoteki przymusowej nie może być

uwzględniony, gdy w chwili wpisu dłużnik nie jest już właścicielem nieruchomości,

którą zbył po złożeniu wniosku o wpis hipoteki. Stanowisko to zostało uzasadnione

treścią

art.

u.k.w.h.,

zgodnie

z którym

hipotekę

ustanawia

się

na

nieruchomościach dłużnika, oraz art. 6268 § 2 k.p.c., z którego wywiedziono

obowiązek sądu kontrolowania, czy wpis hipoteki następuje przeciwko takiemu

właścicielowi nieruchomości. który jest dłużnikiem wnioskodawcy. W orzeczeniach

tych Sąd Najwyższy powołał się także na art. 316 § 1 w zw. z 13 § k.p.c., w myśl

których sąd dokonuje wpisu na podstawie stanu faktycznego i prawnego z chwili

orzekania, a zatem zbycie prawa, od którego uzależnione jest wpisanie innego

prawa, nie może być pominięte także wtedy, gdy nastąpiło po złożeniu wniosku

o wpis hipoteki. Stwierdził też, że art. 29 u.k.w.h. nadaje retroaktywną skuteczność

wpisowi dopiero po jego dokonaniu.

Odmienny pogląd wyraził Sąd Najwyższy między innymi w orzeczeniach

z dnia 12 czerwca 2008 r., sygn. akt III CSK 54/08, z dnia 23 października 1996 r.

sygn. akt l CKU 13/96, z dnia 24 września 2004 r., sygn. akt I CK 365/04 (niepubl.),

oraz w uchwale z dnia 29 kwietnia 2008 r., sygn. akt III CZP 17/08 (niepubl.),

w których stwierdził, że przeniesienie prawa własności nieruchomości i dokonanie

w księdze wieczystej wpisu na rzecz nabywcy nie stanowi przeszkody do wpisu

hipoteki przymusowej na podstawle złożonego wcześniej wniosku o jej wpis.

Stanowisko to podziela Sąd Najwyższy w obecnym składzie.

Jak zauważył Sąd Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 29 kwietnia

2008 r. i w uzasadnieniu postanowienia z dnia 12 czerwca 2008 r. problem

dopuszczalności wpisu hipoteki w takich okolicznościach powstaje w wyniku

niezachowania przez sąd wieczystoksięgowy zasady kolejności rozpoznawania

wniosków o wpis według daty wpływu, czego skutkiem, przy przyjęciu pierwszego

stanowiska, jest pozbawienie treści normatywnej przepisów o hipotecznym

zabezpieczeniu

wierzytelności, a

w konsekwencji pozbawienie

wierzyciela

możliwości zaspokojenia oraz postawienie niesolidnego dłużnika i nabywcy

nieruchomości, mimo wzmianki o wniosku o wpis hipoteki, w bezpodstawnie

korzystniejszej sytuacji, co nie może być społecznie aprobowane. Podzielić także

należy

stanowisko

Sądu

Najwyższego

wyrażone

we

wskazanych

wyżej

orzeczeniach, że choć z przepisów regulujących postępowanie wieczystoksięgowe

nie wynika wprost ustawowy obowiązek rozpoznawania przez sąd kolizyjnych

wniosków o wpis według kolejności ich wpływu, jednak taką zasadę rozpoznawania

wniosków można wywieść z art. 6266 § 1 i art. 6267 § 1 k.p.c., a także z wyrażonej

w art. 3 Konstytucji zasady równości wobec prawa. Naruszenie zasady

rozpoznawania wniosków w kolejności wpływu może prowadzić do pozbawienia

jakiegokolwiek znaczenia prawnego wniosku, który wpłynął wcześniej i nie został

przez Sąd załatwiony przed wnioskiem złożonym później, co nie może pozostawać

bez

wpływu

na

wykładnię

wskazanych

wyżej

przepisów.

Postępowanie

wieczystoksięgowe ukierunkowane jest na zapewnienie księgom wieczystym

prawdziwości wpisów dla bezpieczeństwa obrotu. Między innymi dlatego należy

niezwłocznie po wpłynięciu wniosku o wpis dokonać w księdze wieczystej wzmianki

o wniosku, która wyłącza rękojmię wiary publicznej ksiąg wieczystych, a tym

samym

dobrą

wiarę

nabywcy,

który

nie

może

wówczas

zasłaniać

się

nieznajomością wniosku o wpis i musi liczyć się z tym, że stan prawny

nieruchomości może ulec zmianie. Przyjęcie w takiej sytuacji dopuszczalności

dokonania wpisu hipoteki nie narusza więc uzasadnionych praw nabywcy ani

bezpieczeństwa obrotu.

Zgodzić się również należy ze stanowiskiem Sądu Najwyższego wyrażonym

w

uzasadnieniu uchwały z dnia 29 kwietnia 2008 r., że w postępowaniu

wieczystoksięgowym ma zastosowanie art. 192 pkt 3 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c., bowiem przepisy o tym postępowaniu nie zawierają regulacji szczególnej

w tym przedmiocie. Przepis art. 192 pkt 3 k.p.c. chroni drugą stronę przed

skutkami zbycia w toku procesu nieruchomości, o którą toczy się spór, co dotyczy

także

spraw

o

ukształtowanie

prawa

wobec

tej

nieruchomości.

Zbycie

nieruchomości po złożeniu wniosku o obciążenie jej hipoteka przymusową, a więc

w toku sprawy o ukształtowanie ograniczonego prawa rzeczowego na tej

nieruchomości, i po uczynieniu w księdze wieczystej wzmianki o wniosku nie ma

zatem wpływu na dalszy bieg sprawy o wpis hipoteki i nie uzasadnia odmowy

wpisu, który odniesie skutek wobec nabywcy.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji postanowienia na

podstawie art. 39814 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c.