II CSK 517/07 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 517/07

POSTANOWIENIE

Dnia 14 lutego 2008 r.

Sąd Najwyższy w składzie:

SSN Antoni Górski (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz (sprawozdawca)

SSN Krzysztof Strzelczyk

w sprawie z wniosku J. K. i J. K.

przy uczestnictwie B. B., L. B., B. C., S. P., J. P., P. K., E. K.

oraz Gminy Ł. - Urzędu Miasta Ł.

o ustanowienie służebności drogi koniecznej,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 14 lutego 2008 r.,

skargi kasacyjnej uczestników postępowania P. K. i E. K.

od postanowienia Sądu Okręgowego w Ł. z dnia 29 stycznia 2007 r., sygn. akt III Ca

(…),

uchyla

zaskarżone

rozpoznania

Sądowi

postanowienie

Okręgowemu

i

przekazuje

w

Ł.,

sprawę

pozostawiając

do

ponownego

temu

Sądowi

rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Orzekając po raz drugi po uchyleniu poprzedniego postanowienia przez Sąd

Wojewódzki w Ł., w sprawie z wniosku J. K. i J. K. z udziałem B. B., L. B., B. C., S. P., J.

P., E. K., P. K. i Gminy Miasta Ł., postanowieniem z dnia 15 czerwca 2005 r.,

uzupełnionym postanowieniem z dnia 16 września 2005 r., Sąd Rejonowy w Ł. ustanowił

służebność drogi koniecznej na rzecz każdoczesnego właściciela nieruchomości

położonej w Ł. przy ul. J., oznaczonej jako działka nr (…)/2, dla której w Sądzie

Rejonowym w Ł. prowadzona jest księga wieczysta KW nr (...), przez nieruchomość

położoną w Ł. przy ul. S., oznaczoną jako działka o nr (...)/2, dla której w Sądzie

Rejonowym dla w Ł. prowadzona jest księga wieczysta KW nr (…), nieruchomość

położoną w Ł. przy ul. S., oznaczoną jako działka o nr (...)/3, dla której w Sądzie

Rejonowym w Ł. prowadzona jest księga wieczysta KW nr (...) oraz przez nieruchomość

położoną w Ł. przy ul. S., oznaczoną jako działka o nr (...)/4, dla której w Sądzie

Rejonowym w Ł. prowadzona jest księga wieczysta KW nr (...), zgodnie z wariantem II

projektu

przebiegu

drogi

koniecznej

uwidocznionym

na planie

sytuacyjnym

sporządzonym przez biegłego, który stanowi integralną część postanowienia. Nadto Sąd

pierwszej instancji zasądził solidarnie od wnioskodawców J. i J. małżonków K. na rzecz

uczestników L. i B. małżonków B. solidarnie kwotę 8 360 zł tytułem wynagrodzenia za

ustanowienie służebności i ustalił, że każdy uczestnik ponosi koszty postępowania

związane ze swoim udziałem w sprawie, zaś w pozostałej części wniosek oddalił.

Na skutek apelacji uczestników B. B. i L. B., zaskarżonym postanowieniem z dnia

29 stycznia 2007 r. Sąd Okręgowy w Ł. zmienił powyższe postanowienie w ten sposób,

że przebieg drogi koniecznej wytyczył przez nieruchomość położoną w Ł. przy ul. J.,

oznaczoną jako działka nr (…)/1, dla której w Sądzie Rejonowym w Ł. prowadzona jest

księga wieczysta KW nr (...), zgodnie z wariantem I projektu przebiegu drogi koniecznej

uwidocznionym na planie sytuacyjnym sporządzonym przez biegłego, który stanowi

integralną część postanowienia. Dalej Sąd Okręgowy orzekł o zmianie zaskarżonego

postanowienia w pkt 2 w ten sposób, że zasądził od wnioskodawców J. i J. małżonków

K. solidarnie na rzecz uczestników P. i E. małżonków K. solidarnie kwotę 8 197 zł

tytułem wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogi koniecznej.

U podstaw powyższego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia faktyczne

i ich ocena prawna:

Nieruchomość władnąca wyodrębniona została w 1984 r. w wyniku podziału

nieruchomości pierwotnie oznaczonej jako plac 36 o powierzchni 1 999 m2, dla której

prowadzona była przez Sąd Rejonowy w Ł. księga wieczysta KW nr (…). W wyniku tego

wyodrębniona została także nieruchomość obciążona, oznaczona jako działka o nr

(…)/1 o powierzchni 854 m2, a ponadto działka oznaczona nr (…)/3 o powierzchni

290 m2, w dacie podziału projektowana pod drogę. Właścicielami działki nr (…)/1 są

obecnie uczestnicy E. K. i P. K., zaś działki nr (…)/3 – wnioskodawcy, którzy nabyli ją od

W. i P. D. Podziału nieruchomości dokonano z inicjatywy W. D., przy czym Wojewódzki

Zarząd Urbanistyki, Architektury i Nadzoru Budowlanego, opiniując pozytywnie podział

nieruchomości przy ul. J. zastrzegł, że do czasu realizacji drogi publicznej dojazd do

działki oznaczonej nr (…)/2 należy zapewnić przez działkę nr (…)/1.

Analogiczny podział nieruchomości został przeprowadzony także na działce

położonej w Ł. przy ul. S., objętej pierwotnie księgą wieczystą KW nr (...) o łącznej

powierzchni 1 978 m2. Została ona podzielona na trzy geodezyjnie wyodrębnione działki

o nr (...)/2, (...)/3 i (...)/4, stanowiące mienie komunalne Gminy Miasta Ł. Użytkownikami

wieczystymi wszystkich trzech działek są aktualnie uczestnicy B. i L. małżonkowie B.

Przez działki nr (...)/3 i (...)/2 miała biec droga publiczna, co przewidywał plan

zagospodarowania przestrzennego, ustalony uchwałą z dnia 5 kwietnia 1990 r.,

uchyloną uchwałą z 1993 r. W piśmie z dnia 25 stycznia 1990 r. ówczesny Urząd

Dzielnicowy zwrócił się do Państwowego Biura Notarialnego w Ł. o wpisanie w dziale III

księgi wieczystej KW nr (...) służebności przejazdu i przechodu przez działkę nr (...)/4 na

rzecz każdoczesnego właściciela działki nr (...)/3 – do czasu realizacji projektowanej

ulicy. Droga publiczna ostatecznie nie powstała.

Uczestnicy S. i J. małżonkowie P. oraz ich córka B. C. są właścicielami

nieruchomości stanowiącej działkę przy ul. S. w Ł., oznaczoną nr (…). Nieruchomość ta

jest ogrodzona i zabudowana domkiem letniskowym.

Działki oznaczone nr (...)/1 i (...)/2 są zabudowane budynkami o znaczącej

kubaturze. Jeszcze jako niewyodrębnione, zostały one zbyte przez W. i P. D. na rzecz

małżonków S. i L., którzy zaczęli tam wspólnie wznosić domy. M. S. korzystał z

przejazdu przez działkę małż. L., czyniąc to za ich zgodą. Korzystał także z przejazdu

przez działki nr (...)/2, (...)/3 i (...)/3, natomiast nie przejeżdżał przez ogrodzoną działkę

nr (…). Do czasu, gdy właścicielem działki nr (...)/1 był B. L., przez tę działkę do działki

nr (...)/2 dojeżdżały samochody sanitarne.

B. L. zbył swoją działkę uczestnikom E. i P. małżonkom K., którzy odmówili M. S.

zgody na dalsze korzystanie z przejazdu przez ich działkę. Następnie M. S., już w toku

postępowania

o ustanowienie

służebności

drogi

koniecznej,

sprzedał

działkę

wnioskodawcom.

Wymienione wyżej działki znajdują się w otulinie Lasu Ł. Na większości

wzmiankowanych działek posadowione są budynki, a część z nich jest przegrodzona.

Sądy obu instancji opierały się na opinii biegłego, która wskazywała przebieg

drogi koniecznej dla działki nr (...)/2 w czterech możliwych wariantach. W wariancie

pierwszym droga przebiega przez działkę nr (...)/1. Ma ona wówczas długość 29,62 m,

zaś ustanowienie służebności pociąga za sobą konieczność wzniesienia ogrodzenia tej

samej długości, przeniesienia śmietnika, wzmocnienia płyty szamba, przebudowy

ogrodzenia frontowego, rozebrania i postawienia dwóch garaży. W wariancie drugim

droga mogłaby przebiegać wschodnią stroną działek położonych przy ul. S., na długości

57,75 m. W tym wariancie należałoby wyciąć drzewa w pasie 4,5 m, w tym 15 sztuk

brzóz, 3 osiki i 1 dąb, wybudować ogrodzenie na długości drogi, przestawić studzienkę

telekomunikacyjną. Według wariantu trzeciego drogę można przeprowadzić zachodnią

stroną wspomnianych działek przy ul. S. Wówczas zachodziłaby potrzeba budowy

ogrodzenia o długości 71,5 m. Przy wyborze wariantu czwartego, polegającego na

przeprowadzeniu drogi koniecznej przez działkę przy ul. S., należałoby natomiast

dokonać wycinki 4 sosen, 2 brzóz i żywopłotu, przesadzić jałowiec, przesunąć bramę,

wybudować 58,5 m ogrodzenia.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy wybrał jako właściwy wariant

drugi, mając na uwadze, że wówczas wynagrodzenie za ustanowienie służebności

wynosiłoby – bez uwzględnienia koniecznych naniesień – kwotę 2 528 zł, najniższą

w porównaniu z wariantem trzecim i czwartym. Łącznie z naniesieniami w tym wariancie

wynagrodzenie wynosi 8 360 zł, pomijając wartość drzew, które trzeba będzie wyciąć i

za które nie trzeba będzie płacić odszkodowania miastu. Realizacji wariantu czwartego

Sąd pierwszej instancji nie zakładał, bowiem szerokość dojścia i dojazdu do działki

budowlanej wynosić powinna co najmniej 5 m, zaś na dostęp do budynków potrzeba co

najmniej 4,5 m. W tym stanie rzeczy trzeba dodatkowo rozebrać budynek garażowy. W

tym wariancie wynagrodzenie wyniosłoby 3 804 zł oraz 42 380 zł naniesienia,

bez wliczania w to wartości rozbiórki i przestawienia budynku garażowego.

Uznając za zasadną apelację uczestników B. B. i L. B., Sąd Okręgowy za

bezsporne przyjął, że nieruchomość wnioskodawców nie ma żadnego dostępu do drogi

publicznej i daje to wnioskodawcom prawo żądania ustanowienia służebności drogowej.

Skoro zatem spełniona jest przesłanka roszczenia z art. 145 § 1 k.c., sporną kwestią

pozostawał jedynie sposób przeprowadzenia drogi koniecznej, a więc wybór

odpowiedniego wariantu.

Sąd drugiej instancji za zasadny uznał zarzut naruszenia art. 145 § 2 k.c.

Wskazał, że nieruchomości wnioskodawców i uczestników małżonków K. stanowiły

niegdyś jedną nieruchomość, która miała nieograniczony dostęp do drogi publicznej.

Opiniując pozytywnie podział działki o nr (...), Wojewódzki Zarząd Urbanistyki,

Architektury i Nadzoru Budowlanego wyraźnie zastrzegł, że do czasu realizacji drogi

publicznej należy zapewnić dojazd do działki nr (...)/2 przez działkę nr (...)/1 i jak wynika

z ustaleń faktycznych w sprawie, taki dojazd rzeczywiście istniał przez pewien okres

czasu. Zachodzi zatem przesłanka ze zdania drugiego art. 145 § 2 k.c. - potrzeba

ustanowienia drogi jest następstwem sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej. Za

konieczne uznał zatem Sąd drugiej instancji rozstrzygnięcie kwestii, czy służebność

drogi koniecznej dla nieruchomości stanowiącej działkę nr (...)/2 winna być ustanowiona

na nieruchomości stanowiącej działkę nr (...)/1, czy też na innej nieruchomości

sąsiedniej, co jest niewątpliwie wygodniejsze.

Rozważając tę kwestię Sąd Okręgowy zwrócił uwagę na brzmienie art. 145 § 2

zd. drugie k.c., zgodnie z którym jeżeli potrzeba ustanowienia drogi jest następstwem

sprzedaży gruntu lub innej czynności prawnej, sąd zarządzi, o ile to jest możliwe,

przeprowadzenie drogi przez grunty, które były przedmiotem tej czynności prawnej. Z

powyższego przepisu wynika, zdaniem Sądu, że ma on obowiązek zarządzić taki

przebieg drogi, o ile to tylko jest możliwe, a niekoniecznie najwygodniejsze czy

najtańsze. W okolicznościach danej sprawy przeprowadzenie drogi koniecznej dla

działki nr (...)/2 przez działkę nr (...)/1 jest możliwe. Wymaga zresztą dokonania

stosunkowo niewielu, technicznie możliwych nakładów. Przede wszystkim nie stoi na

przeszkodzie takiemu przeprowadzeniu drogi koniecznej zbyt mała odległość pomiędzy

ogrodzeniem a ścianą budynku garażowego, która zdaniem uczestników postępowania

nie spełnia wymogów prawa budowlanego. Tak wytyczony przejazd przez nieruchomość

obciążoną jest dostępny nawet dla największych pojazdów; nieruchomość władnąca ma

mieć odpowiedni dostęp do drogi publicznej, a więc wystarczający, nie zaś

najwygodniejszy.

Sąd Okręgowy podniósł także, że rozważany w postępowaniu apelacyjnym drugi

wariant przebiegu drogi koniecznej – zbieżny ze wskazanym w postanowieniu Sądu

pierwszej instancji – nie został ostatecznie przyjęty, gdyż przeprowadzenie drogi przez

działkę nr (...)/1 nie powoduje znacznie większego uszczerbku dla tego gruntu niż dla

gruntów sąsiednich. Przeprowadzenie w ten sposób drogi nie zmienia charakteru

nieruchomości obciążonej. Natomiast przy wariancie drugim obciążyć trzeba aż trzy

działki, faktycznie je pomniejszając, oraz wyciąć aż 19 drzew, niekiedy o znacznym

obwodzie pnia. Odszkodowanie z tego tytułu na rzecz Funduszu Ochrony Środowiska –

gdyby było należne – wyniosłoby aż 105 874,10 zł. Poza tym nie udowodniono, że

właściwy organ w ogóle wyraziłby zgodę na taką wycinkę. W ocenie Sądu taka zgoda

stoi pod znakiem zapytania, gdyż miejsce posadowienia nieruchomości jest atrakcyjne

przyrodniczo.

Ustalając wysokość wynagrodzenia za ustanowienie służebności, Sąd Okręgowy

oparł się na opinii biegłego, który wskazał wartość utraty gruntu pod drogę w kwocie

8 197 zł. Biegły w opinii wskazywał także na inne elementy, jego zdaniem konstytuujące

wynagrodzenie, jak choćby obciążenie z tytułu usytuowania śmietnika, braku

bezpośredniego dostępu do szamba i miejsca parkingowego. To jednak, w ocenie Sądu

a quo, nie są już składniki wynagrodzenia jako takiego, lecz odszkodowania, którego

nikt z uczestników się nie domagał. Rozstrzygnięcie w tym zakresie nie może natomiast

zapaść z urzędu.

Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia uczestnicy E. K. i P. K. oparli na

obu podstawach art. 3983 § 1 k.p.c. W zakresie podstawy naruszenia prawa

materialnego, skarżący zarzucili błędną wykładnię: 1) art. 145 § 1 k.c., polegającą na

uznaniu, że użyte w przepisie pojęcie „wynagrodzenia” może ograniczać się wyłącznie

do odszkodowania za utratę wartości gruntu, pomimo, iż poza tą wartością pozostała

utrata wartości nieruchomości wynikająca z utrudnienia korzystania z jej infrastruktury,

koszty adaptacji na potrzeby drogi, zagospodarowanie nieruchomości i bieżące koszty

utrzymania drogi; 2) art. 145 § 1 i 2 k.c., polegającą na uznaniu, że właściwy dostęp do

drogi publicznej nie musi spełniać warunków wynikających z przepisów prawa

budowlanego, w szczególności zaś określonych przepisami § 14 ust. 3, § 23 ust. 3 i § 36

ust. 2 pkt 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 12 kwietnia 2002 r. w sprawie

warunków technicznych, jakim powinny odpowiadać budynki i ich usytuowanie (Dz. U.

Nr 75, poz. 690 z późna. zm., t. jedn.: Dz. U. z 2002 r. Nr 75, poz. 690 z późn. zm.;

dalej: „rozporz. MI”); 3) art. 145 § 2 w zw. z § 3 k.c., polegającą na ustanowieniu

służebności bez należytego uwzględnienia skutków płynących dla wszystkich wariantów

możliwego

ustalenia

przebiegu

drogi

w kontekście

społeczno-gospodarczego

przeznaczenia nieruchomości, stanu zagospodarowania nieruchomości w dacie

orzekania, a także rzeczywistych kosztów przeprowadzenia drogi dojazdowej, jak

również strat poniesionych przez właścicieli nieruchomości, przez które mogła być

wytyczona droga dojazdu do nieruchomości wnioskodawców.

W zakresie podstawy naruszenia przepisów postępowania, skarżący zarzucili

natomiast obrazę: 1) art. 328 § 2 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., polegającą na

pominięciu w uzasadnieniu postanowienia części materiału dowodowego, zwłaszcza

przeprowadzonego z urzędu w postępowaniu apelacyjnym dowodu z opinii biegłego

oraz dowodów przeprowadzonych w postępowaniu przed sądem pierwszej instancji, co

w konsekwencji uniemożliwia ustalenie sposobu, w jaki Sąd drugiej instancji doszedł do

ustalenia wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności oraz wariantu

przebiegu drogi; 2) art. 232 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., poprzez dopuszczenie z

urzędu dowodu z opinii biegłego, który to dowód w żadnym zakresie nie został przyjęty

w orzeczeniu, chociaż na wskazane okoliczności przeprowadzone były dowody, których

strony nie kwestionowały; 3) art. 386 § 6 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c., polegające na

nieuwzględnieniu poglądu wyrażonego w postanowieniu Sądu drugiej instancji przy

rozpoznaniu

sprawy

po

raz

pierwszy,

a

odnoszącego

się

do

konieczności

przeprowadzenia drogi koniecznej przez działkę, która powstała w wyniku podziału.

Wskazując na powyższe podstawy zaskarżenia, skarżący wnosili o uchylenie

zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W pierwszej kolejności należy rozważyć zarzuty podniesione przez skarżącego

w ramach podstawy naruszenia przepisów postępowania, gdyż dopiero niewadliwe

przeprowadzenie postępowania warunkuje możliwość prawidłowego zastosowania

prawa materialnego przy orzekaniu o istocie sprawy.

Zarzut naruszenia art. 328 § 2 k.p.c. - pomijając jego niewłaściwe powołanie

w związku z art. 13 § 2 k.p.c., z pominięciem zaś art. 391 § 1 k.p.c. - okazał się

uzasadniony. Nie można bowiem tracić z pola widzenia istotnej funkcji uzasadnienia

sądowego, jakim jest przekonywanie stron (uczestników) postępowania do słuszności

podjętego rozstrzygnięcia. Obok tego uzasadnienie stanowi także najważniejszy, a w

wielu aspektach jedyny element umożliwiający przeprowadzenie kontroli instancyjnej,

względnie kasacyjnej orzeczenia. Z powyższych powodów obowiązkiem sądu, zarówno

pierwszej, jak i drugiej instancji, jest wyjaśnienie w uzasadnieniu wszystkich tych

czynników, które wpłynęły na kształt rozstrzygnięcia.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie wskazywano, że art. 328 § 2

k.p.c. wyjątkowo tylko może wypełniać drugą podstawę kasacyjną. Dzieje się tak

wówczas, gdy uzasadnienie orzeczenia jest sporządzone w sposób na tyle wadliwy lub

niekompletny, że zasadniczo uniemożliwia przeprowadzenie kontroli kasacyjnej, a więc

ocenę przez Sąd Najwyższy prawidłowości zastosowania prawa w danej sprawie (por.

m.in. orzeczenia SN: z dnia I PKN 97/97, OSNAPiUS 1998, nr 4, poz. 121; z dnia 26

listopada 1999 r., III CKN 460/98, OSNC 2000, nr 5, poz. 100; z dnia 5 kwietnia 2002 r.,

II CKN 1368/00, niepubl.; z dnia 20 lutego 2003 r., I CKN 65/01, nie publ.; z dnia 18

marca 2003 r., IV CKN 1862/00, nie publ.).

Godzi się przy tym zauważyć, że stosowanie przez sąd drugiej instancji art. 328 §

2 k.p.c. zależy w istotnym stopniu od treści rozstrzygnięcia. Mimo bowiem

merytorycznego charakteru postępowania apelacyjnego, zawiera ono w sobie także

element kontrolny w stosunku do postępowania przed sądem pierwszej instancji;

swoista

prolongata

merytorycznego

charakteru

postępowania

pozwala

zająć

stanowisko, że sąd odwoławczy, dokonując we własnym zakresie ustaleń faktycznych,

korzysta głównie z materiału zebranego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym (zob.

zwłaszcza uzasadnienie uchwały SN z dnia 23 marca 1999 r., III CZP 59/98, OSNC

1999, nr 7-8, poz. 124). Jest więc oczywiste, że wymagania odnośnie uzasadnienia

orzeczenia sądu drugiej instancji są inne wówczas, gdy sąd odwoławczy w całości lub w

znacznej części przychyla się do ustaleń i oceny sądu pierwszej instancji, aniżeli w tym

przypadku, gdy na skutek przyjęcia odmiennego stanowiska co do rozstrzygnięcia

merytorycznego, ustalenia i ocenę sądu a quo zastępuje własną. Stosownie do tego,

pominięcie określonych rozważań w zakresie wskazania podstawy faktycznej lub

prawnej rozstrzygnięcia będzie mogło być uznane za uzasadnione z uwagi na brak

istotnych zmian w relacji do podstaw orzeczenia pierwszoinstancyjnego.

Ponadto w orzecznictwie Sądu Najwyższego wielokrotnie podkreślano, iż zarzuty

powoływane w ramach drugiej podstawy kasacyjnej są zawsze uzasadnione tylko

wówczas, gdy wpływ uchybień na wynik sprawy jest „istotny”, tzn. z uwagi na ich rodzaj

lub skalę, kształtowały one bądź współkształtowały treść zaskarżonego orzeczenia (tak

m.in. w postanowieniu SN z dnia 10 lutego 1997 r., I CKN 57/96, OSNC 1997 nr 6-7,

poz. 82).

Zarzucane przez skarżących uchybienie, polegające na nieustosunkowaniu się

przez Sąd do przeprowadzonego w przewodzie apelacyjnym dowodu w postaci opinii

biegłego z zakresu budownictwa, wywarło kwalifikowany wpływ na wynik sprawy. Sąd

Okręgowy dopuścił na podstawie art. 232 zd. drugie k.p.c. dowód z opinii biegłego z

zakresu budownictwa na okoliczność ustalenia m.in. zakresu i wartości robót

niezbędnych dla przeprowadzenia drogi koniecznej w wariancie I i II wyznaczonym

przez biegłego z zakresu geodezji. Zleconą opinię biegły K. H. wykonał i jak można

sądzić, stanowiła ona podstawę ustaleń Sądu i dokonania wyboru jednego z wariantów

przebiegu drogi koniecznej, co wynika ze zbieżności kwoty nakładów oszacowanych

przez biegłego z nakładami powołanymi w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Rzecz jednak w tym, że w uzasadnieniu Sąd nie dał wyrazu swojemu przekonaniu co do

wiarygodności i mocy dowodowej tej oraz innych opinii biegłych powołanych w sprawie

na okoliczność wysokości wynagrodzenia za ustanowienie służebności drogowej, mimo

że odmiennie od Sądu pierwszej instancji ocenił okoliczności faktyczne sprawy i

uzupełnił ustalenia Sądu a quo o wspomnianą opinię, na której ustaleniach

najwidoczniej częściowo się oparł przy określeniu wysokości wynagrodzenia w sentencji

postanowienia.

Z brzmienia pkt 3 postanowienia w przedmiocie dopuszczenia dowodu z opinii

biegłego

wynika,

że

Sąd

drugiej

instancji

z

góry

wykluczył

przedstawienie

uzupełniających opinii na okoliczności podane w pkt 1 sentencji przez biegłych: S. S.,

P. K. i B. P. Może to oznaczać, że kwalifikował ustalenia poczynione przez tych biegłych

jako niewystarczające. Należało jednak oczekiwać, że przyczyny zarówno powołania

biegłego, jak i odmowy mocy dowodowej opiniom innych biegłych zostaną przez Sąd

drugiej instancji szczegółowo wyjaśnione w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia.

Tego elementu ewidentnie zabrakło.

Powyższe uchybienie jest poważne, gdyż pozbawiło ono zarówno uczestników

postępowania, jak i Sąd Najwyższy, możliwości oceny, które z opinii biegłych i w jakim

zakresie Sąd drugiej instancji uwzględnił, a których nie uwzględnił ustalając przebieg

drogi koniecznej. Jest to sprzeczne z wyraźnym brzmieniem art. 328 § 2 k.p.c., gdyż

obowiązkiem sądu meriti jest podanie co najmniej przyczyn, dla których innym niż

uwzględnione przy ustaleniu stanu faktycznego dowodom odmówił wiarygodności

i mocy dowodowej. Niemożliwość weryfikacji przesłanek, na jakich oparł się Sąd

Okręgowy, uniemożliwia ocenę prawidłowości zastosowania prawa materialnego w

niniejszej sprawie,

co

już wystarczająco

uzasadniało uchylenie

zaskarżonego

postanowienia i przekazanie sprawy Sądowi drugiej instancji do ponownego

rozpoznania.

Pozostałe zarzuty podnoszone w ramach drugiej podstawy kasacyjnej okazały się

nieuzasadnione. Odnośnie do naruszenia art. 232 zd. drugie k.p.c. należy zwrócić

uwagę, że w postępowaniu nieprocesowym znacznie silniej niż w procesie odznacza się

czynnik interesu publicznego. Jak trafnie wskazał Sąd Najwyższy w uzasadnieniu

postanowienia z dnia 8 maja 2000 r., V CKN 43/00 (OSNC 2000 nr 11, poz. 206), w

postępowaniu o ustanowienie drogi koniecznej o wynagrodzeniu na rzecz właściciela

nieruchomości obciążonej orzeka się z urzędu. Sąd Okręgowy nie mógł zatem uchylić

się od przeprowadzenia wszystkich dowodów, które były konieczne do prawidłowego

ustalenia wysokości tego wynagrodzenia. Przepis art. 232 zd. drugie k.p.c. daje sądowi

praktycznie dyskrecjonalną władzę decydowania o tym, czy dopuszczenie dowodu

niezawnioskowanego przez strony jest konieczne (por. m.in. wyroki SN: z 17 września

1999 r., I CKN 1138/98, OSNC 2000, nr 4, poz. 64; z dnia 22 lutego 2006 r., III CK

341/05, OSNC 2006 nr 10, poz. 174; z dnia 2 lutego 2007 r., IV CSK 366/06, niepubl.) i

w okolicznościach rozważanej sprawy taka potrzeba mogła zachodzić. Problem leży w

czym innym, a mianowicie w tym, że - jak już wyjaśniono - Sąd nie wykazał w sposób

prawidłowy w uzasadnieniu postanowienia przesłanek dopuszczenia dowodu z

dodatkowej opinii biegłego, nie powiązał wniosków tej opinii z własnymi ustaleniami w

sprawie, a nadto nie dokonał w ogóle oceny innych dowodów istotnych z punktu

widzenia ustalenia przebiegu drogi koniecznej oraz wysokości wynagrodzenia za jej

przeprowadzenie.

Nie została także wykazana zasadność zarzutu naruszenia art. 386 § 6 k.p.c.

„Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania”, o jakich mowa w tym

przepisie, rozciągają się tylko na te elementy uzasadnienia uchylającego poprzednio

zapadłe w sprawie orzeczenie sądu pierwszej instancji, których logiczną konsekwencją

było uchylenie orzeczenia sądu I instancji z przekazaniem sprawy do ponownego

rozpoznania bądź uznanie pewnego zarzutu za nieuzasadniony. Nowe rozstrzygnięcie

sądu pierwszej instancji ponownie rozpoznającego sprawę musi być zawsze wyrazem

oceny i decyzji tego sądu, którego skrępowanie orzeczeniem sądu instancji wyższej ma

na celu jedynie zapobieżenie powtórzeniu się okoliczności powodujących wadliwość

uchylonego orzeczenia (por. wyrok SN z dnia 20 lutego 2002 r., V CKN 757/00, niepubl.,

LEX nr 56021). Stan związania oceną prawną nie występuje, jeżeli ustalenia faktyczne

dokonane przy ponownym rozpoznaniu sprawy nie pokrywają się z ustaleniami,

na których opierało się uchylone orzeczenie (tak m.in. w wyroku SN z dnia 24 kwietnia

2002 r., IV CKN 946/00, niepubl.).

Orzekając o uchyleniu pierwszego orzeczenia Sądu Rejonowego co do istoty

sprawy, Sąd Wojewódzki w Ł. zaznaczył w uzasadnieniu, że argumentacja

przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia jest nie tylko nieprzekonująca,

lecz niepoparta także wystarczającym materiałem dowodowym. Uznał za chybioną tezę,

że z uwagi na treść art. 145 § 2 k.c. droga konieczna musi być przeprowadzona przez

działkę o nr (...)/1, wskazał natomiast, że przy ponownym rozpoznaniu sprawy Sąd

Rejonowy

powinien

ustalić

stopień

obciążenia

poszczególnych

nieruchomości

sąsiednich w różnych wariantach, bez czego merytoryczne rozstrzygnięcie było

przedwczesne.

Dalej

prowadzone

postępowanie

dowodowe

doprowadziło

do

zgromadzenia obszernego materiału, uzupełnionego jeszcze przez Sąd Okręgowy przy

rozpoznaniu apelacji od kolejnego postanowienia pierwszoinstancyjnego. W ramach

tego materiału znajdują się opinie biegłych, na podstawie których mogło – już w oparciu

o prawidłowo przeprowadzone porównanie obciążenia poszczególnych nieruchomości –

dojść nawet do rozstrzygnięcia zbieżnego z obranym przez Sąd Rejonowy w Ł.

w postanowieniu wstępnym z dnia 26 marca 1996 r.

W uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia Sąd Okręgowy wyraźnie zastrzegł,

że przeprowadzenie drogi koniecznej przez działkę o nr (...)/1 jest nie tylko obiektywnie

możliwe, lecz także wymaga dokonania stosunkowo niewielu nakładów o względnie

ograniczonej wartości. W dalszym ciągu uzasadnienia Sąd a quo rozważył i ocenił

pozytywnie bilans obciążenia dla tej nieruchomości w porównaniu z innymi gruntami

sąsiadującymi z nieruchomością wnioskodawców, co nie tylko nie naruszało art. 386 § 6

k.p.c., lecz było wręcz zgodne z opisaną wyżej oceną prawną Sądu Wojewódzkiego.

Wobec powyższych uwag, które już dostatecznie wyjaśniają motywy orzeczenia

kasacyjnego, pozostaje jedynie kilka uwag uzupełniających odnośnie do zarzutów

naruszenia prawa materialnego.

W niniejszej sprawie ma zastosowanie przepis art. 145 k.c. Jego treść jest

złożona. W § 1 stanowi się ogólny wymóg zapewnienia nieruchomości niemającej

odpowiedniego dostępu do drogi publicznej potrzebnej służebności drogowej, co dla

właściciela tej nieruchomości jest źródłem roszczenia wobec właścicieli sąsiednich

gruntów. Dalsze fragmenty przepisu, tj. § 2 i 3, zawierają natomiast dyrektywy, którymi

powinien kierować się sąd orzekający w przedmiocie ustanowienia służebności; przy

tym godzi się zauważyć, że przez zastrzeżenie klauzuli generalnej „interesu społecznogospodarczego” w art. 145 § 3 k.c., ustawodawca wskazał dyrektywę ogólną, podczas

gdy w § 2 zawarto dyrektywy szczegółowe, pozwalające na bliższe określenie, co

konkretnie należy uwzględnić jako leżące w interesie z jednej strony właściciela

nieruchomości pozbawionej dostępu do drogi publicznej, z drugiej zaś właścicieli

nieruchomości sąsiednich. Wzajemne ważenie interesów uczestników postępowania

jest zatem istotą roli, jaką ma spełnić sąd w postępowaniu (por. postanowienie SN z

dnia 26 września 2000 r., III CKN 413/00, niepubl.).

W skardze kasacyjnej skarżący wywodzą w związku z tym dwa istotne

zagadnienia prawne. Pierwsze z nich sprowadza się do oceny, czy przy wytyczaniu

przebiegu drogi koniecznej sąd powinien uwzględniać normy prawa budowlanego,

zwłaszcza dotyczące posadowienia na gruncie budynków oraz innych urządzeń.

Ponadto skarżący zmierzają do wyjaśnienia przez Sąd Najwyższy, jak powinno być

ustalane wynagrodzenie za ustanowienie służebności, w szczególności zaś, czy

wynagrodzenie z tytułu ustanowienia służebności drogi koniecznej powinno obejmować

koszty urządzenia drogi, odszkodowanie z tytułu utraty wartości nieruchomości

obciążonej, zwrot poniesionych kosztów zagospodarowania nieruchomości obciążonej

przez jej właścicieli, jak również zwrot bieżących opłat z tytułu korzystania z

nieruchomości obciążonej.

Udzielając kolejno odpowiedzi na tak postawione zagadnienia prawne, należy

wskazać, że w dotychczasowym orzecznictwie nie było wypowiedzi jednoznacznie

odnoszących się do norm prawa budowlanego w kontekście przeprowadzenia drogi

koniecznej. Jedynie w uzasadnieniu postanowienia z dnia 4 lutego 2000 r., II CKN

734/98 (niepubl.) zauważono, że w okolicznościach rozważanej sprawy fakt, że skrajny

pas drogi, który przebiegał w odległości zaledwie pół metra od budynku mieszkalnego

skarżącego, nie ograniczał jednak korzystania z pomieszczeń w tym budynku,

zwłaszcza z sypialni. To z kolei, przy uwzględnieniu sporadyczności ruchu na

ustanowionej drodze, nie świadczyło o nadmiernej uciążliwości jej przeprowadzenia

przez nieruchomość obciążoną.

W celu udzielenia odpowiedzi na przedstawione w skardze zagadnienia,

konieczne wydaje się rozważenie ogólnego charakteru prawnego przepisów, o których

była mowa wyżej.

Zarówno ustawa z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane (t. jedn.: Dz. U. z 2006

r. Nr 156, poz. 1118 z późn. zm.; dalej: „pr. bud.”), jak i wspomniane rozporządzenie

Ministra Infrastruktury należą do przepisów prawa publicznego, określających stosunki

pomiędzy organami nadzoru budowlanego a podmiotami uczestniczącymi w procesie

budowlanym. Przepisy regulujące usytuowanie budynków, budowli i innych urządzeń

związanych z gruntem mają na celu zapewnienie poszanowania ładu przestrzennego.

Znajdują one zastosowanie przy projektowaniu i budowie nowych budynków, a także

przy innych działaniach, które są wymienione w § 2 rozporz. MI, jak np. remont i

przebudowa istniejącego budynku. Nie dotyczą natomiast kontroli posadowienia na

gruncie budynków i urządzeń istniejących, a niepoddawanych jakimkolwiek tego rodzaju

działaniom (por. wyrok NSA z dnia 14 listopada 2006 r., II OSK 1333/05, ONSAiWSA

2007 nr 4, poz. 99). Szczególne znaczenie przypada omawianym przepisom w toku

postępowania administracyjnego zmierzającego do wydania pozwolenia na budowę (art.

35 ust. 1 pkt 2 pr. bud.).

Nie można odmówić pewnej słuszności wywodom skarżących, których zdaniem

Sądy meriti nie wzięły pod uwagę szeregu przepisów rozporządzenia, w tym § 14 ust. 3

rozporz. MI. Rolą sądu nie jest jednak zastępowanie organu administracji publicznej,

bowiem inny jest cel i charakter postępowania w przedmiocie ustanowienia drogi

koniecznej. To postępowanie ma wszak prowadzić do zapewnienia nieruchomości

„odpowiedniego” dostępu do drogi publicznej. Rozważać zgodność przebiegu

ustanawianej drogi z przepisami budowlanymi można zatem jedynie w ramach

kryteriów: interesu społeczno-gospodarczego (art. 145 § 3 k.c.) i obciążenia gruntów

sąsiednich (art. 145 § 2 zd. pierwsze k.c.), jednak nie można i nie powinno się traktować

przepisów budowlanych jako bezwzględnej przeszkody do przeprowadzenia drogi

koniecznej przez inną nieruchomość.

Gdy zaś chodzi o drugie z zagadnień prawnych wywiedzionych w skardze

kasacyjnej, wystarczy ograniczenie się do uwagi, że w ustawie mowa o ustanowieniu

służebności „za wynagrodzeniem” (art. 145 § 1 k.c.), nie zaś „za odszkodowaniem”.

Konsekwentnie trzeba przyjąć, że wolą ustawodawcy nie było wyłącznie wyrównanie

uszczerbku, jaki następuje w majątku właściciela nieruchomości obciążonej wskutek

ustanowienia służebności drogowej. Wynagrodzenie ma być ogólnie ekwiwalentem za

znoszenie cudzego przejazdu i przechodu przez nieruchomość. W uzasadnieniu

postanowienia SN z dnia 2 czerwca 2000 r., II CKN 1060/98 (niepubl.) wskazano, iż nie

stoi na przeszkodzie ustanowieniu służebności fakt, że nieruchomość obciążona straci

nieco na wartości. Natomiast w uzasadnieniu postanowienia z dnia 8 maja 2000 r., V

CKN 43/00 (OSNC 2000 nr 11, poz. 206) Sąd Najwyższy wywiódł, iż pojęcie

wynagrodzenia jest szersze niż pojęcie odszkodowania. W razie powstania szkody, fakt

ten musi być brany pod uwagę przy określeniu wysokości i ewentualnie rodzaju

należnego wynagrodzenia, choć należy się ono właścicielowi nieruchomości obciążonej

także wtedy, gdy żadnej szkody nie poniósł. Natomiast na właścicielu, który powołuje się

na szkodę wyrządzoną mu na skutek obciążenia jego nieruchomości służebnością

drogową, ciąży dowód zgodnie z regułą art. 6 k.c. Podobne wnioski płyną także z

innych, publikowanych orzeczeń Sądu Najwyższego (por. m.in. uzasadnienia uchwał: z

dnia 1 grudnia 1979 r., III CZP 68/70, OSNCP 1971 nr 5, poz. 81; z dnia 8 września

1988 r., III CZP 76/88, OSPiKA 1990 nr 5-6, poz. 257).

Podzielając ten pogląd uznać trzeba, że przewidziane w art. 145 § 1 k.c.

wynagrodzenie za ustanowienie drogi koniecznej należy się właścicielowi nieruchomości

obciążonej bez względu na poniesienie szkody na skutek ustanowienia służebności i

obejmuje wszystkie koszty i nakłady na urządzenie i utrzymanie drogi w zakresie, w

jakim uprawniony ze służebności nie ponosi ich bezpośrednio. Wynagrodzenie, o jakim

mowa, może także obejmować wyrównanie uszczerbku majątkowego, jaki właściciel

nieruchomości obciążonej poniósł na skutek ustanowienia służebności drogowej,

jednakże w takim przypadku właściciel nieruchomości obciążonej powinien wykazać, że

go poniósł.

Mając na względzie powyższe, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 §

2 k.p.c. należało orzec, jak w sentencji.