Supreme Court quashes appeal decision for omitting lease contract evidence in adverse possession case.

Sygn. akt II CSK 507/09

POSTANOWIENIE

Dnia 17 marca 2010 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Grzegorz Misiurek (przewodniczący)

SSN Teresa Bielska-Sobkowicz

SSN Krzysztof Strzelczyk (sprawozdawca)

w sprawie ze skargi Ireny K.

przy uczestnictwie Skarbu Państwa Nadleśnictwa S., Stanisława K., Barbary K.,

Zbigniewa K., Sławomira K., Mariana K., Romana K. i Jarosława B.

o wznowienie postępowania zakończonego prawomocnym postanowieniem

Sądu Rejonowego w O. z dnia 30 sierpnia 2005 r., po rozpoznaniu na posiedzeniu

niejawnym

w Izbie Cywilnej w dniu 17 marca 2010 r.,

skargi kasacyjnej uczestnika postępowania Skarbu Państwa Nadleśnictwa S. od

postanowienia Sądu Okręgowego w P.

z dnia 21 maja 2009 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie w części zmieniającej

postanowienie

Sądu

pierwszej

instancji

oraz

orzekającej

o kosztach postępowania i przekazuje sprawę do ponownego

rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P. pozostawiając temu

Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 25 lutego 2009 r. Sąd Rejonowy w O., ze skargi

Ireny K., wznowił postępowanie w sprawie o stwierdzenie nabycia własności

nieruchomości przez zasiedzenie zakończonej prawomocnym orzeczeniem tego

Sądu z dnia 30 sierpnia 2005 r. (sygnatura akt [...]) – w części dotyczącej

nieruchomości oznaczonej numerem ewidencyjnym 489, położonej w T. oraz

zmienił postanowienie wydane w tej sprawie w ten sposób, że stwierdził, iż

wymienioną nieruchomość nabyli przez zasiedzenie z dniem 1 lutego 1985 roku

skarżąca Irena K. i jej mąż Andrzej K.

Podstawę rozstrzygnięcia Sądu stanowiły następujące ustalenia faktyczne.

Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo w S. złożył do Sądu Rejonowego

w O. wniosek o stwierdzenie nabycia własności przez zasiedzenie z dniem 1

października 2002 roku działek leśnych położonych w obrębie O. o powierzchni

321,19 ha, w obrębie T. o pow. 13,1523 ha, w obrębie P. o pow. 319,98 ha i w

obrębie B. o pow. 1823,93 ha.

Sąd Rejonowy w O., po dokonaniu ogłoszenia o toczącym się postępowaniu,

postanowieniem z dnia 30 sierpnia 2005 roku stwierdził nabycie przez Skarb

Państwa – Lasy Państwowe z dniem 1 stycznia 1985 roku działek leśnych

położonych w obrębie O. o powierzchni 321,19 ha, w obrębie T. o powierzchni

13,1523 ha, w obrębie P. o powierzchni 319,98 ha i w obrębie B. o powierzchni

1823,93 ha. W skład tych nieruchomości weszła również działka oznaczona

obecnie numerem ewidencyjnym 489 (poprzedni nr 534) o pow. 0,9517 ha

położona w T. Działkę tę nabyli małżonkowie Andrzej i Irena K. w pierwszej

połowie lat 60-tych nieformalną umową od Marii B., która później dnia 24

października 1975 roku uzyskała na całe gospodarstwo rolne o pow. 7,53 ha akt

własności ziemi. Dnia 6 kwietnia 1976 roku Maria B. przekazała to gospodarstwo

rolne wraz z wymienioną działką na Skarbu Państwa.

Przedmiotowa działka graniczyła z siedliskiem należącym do Andrzeja i Ireny

małżonków K., którzy po jej nabyciu postawili budynek mieszkalny w granicach obu

działek. Andrzej K. rozpoczął też budowę domu leżącego w całości na działce

kupionej od Marii B. Dom ten wykończył i w nim zamieszkał w latach 1984 – 1985

jego syn Roman K., któremu rodzice przekazali tę działkę i zaczął na niej

samodzielnie gospodarzyć. W 2000 roku Nadleśnictwo S. zawarło z Romanem K.

umowę dzierżawy łąk na okres 5 lat, określając tylko ich powierzchnie.

Mając na względzie powyższe ustalenia Sąd Rejonowy w O., uznając za

uzasadnioną skargę o wznowienie postępowania, stwierdził zasiedzenie własności

nieruchomości jak w postanowieniu.

W apelacji uczestnik Skarb Państwa – Lasy Państwowe Nadleśnictwo S.

zarzucił błąd w ustaleniach faktycznych stanowiących podstawę rozstrzygnięcia

przez oparcie tychże na dowodach z zeznań świadków, pomijając materiał

dowodowy z dokumentów wskazujących, iż od 1976 roku przedmiotowa

nieruchomość stanowiła własność Skarbu Państwa oraz pomijając okoliczność

zawarcia umowy dzierżawy części przedmiotowej nieruchomości.

Postanowieniem z dnia 21 maja 2009 r. Sąd Okręgowy w P. zmienił zaskarżone

postanowienie tylko w ten sposób, że stwierdził zasiedzenie własności tej samej

nieruchomości przez uczestnika Romana K. z dniem 1 października 2005 r. i

oddalił w pozostałej części apelację Skarbu Państwa.

Sąd Okręgowy podzielił zarzut nieuwzględnienia istotnej okoliczności

a mianowicie prawomocnej decyzji Naczelnika Gminy M. z 6 kwietnia 1976 roku o

przejęciu m. in. przedmiotowej nieruchomości na własność Państwa w trybie

ustawy z 29 maja 1974 roku o przekazywaniu gospodarstw rolnych na własność

Państwa za rentę i spłaty pieniężne (k. 34 – 35), a następnie prawomocnej decyzji

nr 604/d/2/76 tegoż organu z 29 maja 1976 roku o przekazaniu jej na rzecz

Państwowych Lasów Nadleśnictwo O. (k. 20 – 21). Obowiązujący bowiem w czasie

biegu terminu zasiedzenia przepis art. 177 k.c. wyłączał możliwość zasiedzenia

nieruchomości będącej przedmiotem własności państwowej. Przepis ten został

uchylony dopiero ustawą z dnia 28 lipca 1990 roku o zmianie ustawy – Kodeks

cywilny (Dz. U. z 18 sierpnia 1990 roku z późn. zm.) – z mocą obowiązującą od 1

października 1990 roku (art. 1 pkt 33 tej ustawy).

Jednakże stosownie do art. 10 tej ustawy, jeżeli przed dniem jej wejścia

w życie

istniał

stan,

który

według

przepisów

dotychczasowych

wyłączał

zasiedzenie nieruchomości a według przepisów obowiązujących po wejściu w życie

tej ustawy prowadzi do zasiedzenia, to zasiedzenie biegnie od dnia wejścia jej

w życie; przy czym termin ten ulega skróceniu o czas, w którym powyższy stan

istniał przed wejściem w życie ustawy, lecz nie więcej niż o połowę.

Sąd Okręgowy podzielił w całości ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego

dotyczące:

stanu

posiadania,

jego

zakresu

oraz

następstwa

posiadaczy

nieruchomości i przyjął je za własne. Na podstawie tych ustaleń przyjął, że

zasiedzenie nieruchomości nastąpiło na podstawie art. 172 § 1 i 2 k.c. w brzmieniu

ustawy z 28 lipca 1990 roku (Dz.U. Nr 55, poz. 321) w związku z art. 10 tej ustawy

z dniem 1 października 2005 roku (trzydziestoletni okres zasiedzenia, skrócony

o połowę, z początkiem terminu biegu od 1 października 1990 roku i zaliczeniu na

rzecz uczestnika Romana K. na podstawie przepisu art. 176 § 1 k.c. posiadania

poprzedników: Andrzeja i Ireny K.).

Uczestnik postępowania Skarb Państwa – Nadleśnictwo S. zastępowane w

postępowaniu kasacyjnym przez Prokuratorię Generalną Skarbu Państwa wniósł

skargę kasacyjną od postanowienia sądu drugiej instancji. Zarzucił w niej

naruszenie przepisów postępowania tj.: art. 382 k.p.c. w związku z art. 378 § 1

k.p.c. przez pominięcie dowodu z umów dzierżawy gruntu ornego, w tym umowy

zawartej dnia 1 stycznia 2000 r. między Skarbem Państwa – Nadleśnictwem S. a

uczestnikiem postępowania Romanem K., której przedmiotem była część działki nr

489; art. 328 § 2 k.p.c. w związku z art. 391 § 1 k.p.c. i art. 378 § 1 k.p.c. przez

nieodniesienie się do zarzutu apelacji polegającego na błędzie w ustaleniach

faktycznych oraz niewyjaśnienie, dlaczego sąd uznał, że uczestnik aż do 1

października 2005 r. mimo zawarcia w czasie biegu zasiedzenia dwóch umów

dzierżawy części nieruchomości objętej wnioskiem. W

ramach

podstawy

wymienionej w art. 3983 § 1 pkt 1 k.p.c. uczestnik zarzucił naruszenie art. 172 § 2

k.c. w związku z art. 172 § 1 k.c. i 336 k.c. przez jego błędne zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy nastąpiło

nabycie przez zasiedzenie własności nieruchomości, podczas gdy z ustaleń sądu

pierwszej instancji, przyjętych za własne przez sąd drugiej instancji, nie wynika, aby

ziściły się przesłanki prowadzące do zasiedzenia własności. Na tych podstawach

skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu w P.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Trafny jest przede wszystkim zarzut dotyczący niezachowania przez Sąd

drugiej instancji wymagań przewidzianych w art. 328 § 2 k.p.c. dla uzasadnienia

wyroku sądu drugiej instancji. Jest to sytuacja szczególna albowiem nie każde

uchybienie w zakresie konstrukcji uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej instancji

może stanowić podstawę skutecznego zarzutu kasacyjnego. W orzecznictwie Sądu

Najwyższego przyjmuje się zgodnie, że zarzut naruszenia przepisów art. 328 § 2

k.p.c. może stanowić zasadną podstawę skargi kasacyjnej tylko wtedy, gdy

uzasadnienie zaskarżonego orzeczenia nie posiada wszystkich koniecznych

elementów bądź zawiera tak oczywiste braki, które uniemożliwiają kontrolę

kasacyjną (por. wyrok SN z dnia 27 marca 2008 r., III CSK 315/07, LEX nr 390105;

wyrok SN z dnia 21 lutego 2008 r., III CSK 264/07, LEX nr 465952; wyrok z dnia

26 sierpnia 2009 r., I CSK 26/09, niepubl.). Art. 328 § 2 k.p.c. ma, z mocy art. 391

k.p.c., odpowiednie zastosowanie do uzasadnienia orzeczenia sądu drugiej

instancji.

Nie

musi ono

zawierać

wszystkich

elementów

właściwych

dla

postępowania w pierwszej instancji. Jeżeli sąd drugiej instancji w pełni akceptuje

uzasadnienie orzeczenia sądu pierwszej instancji i wskazane w nim ustalenia

faktyczne, to wystarczy, że da temu wyraz w treści uzasadnienia swego orzeczenia,

bez powtarzania szczegółowych ustaleń faktycznych i wnioskowań, zawartych

w motywach

zaskarżonego

orzeczenia.

Wskazane

uproszczenie,

jest

dopuszczalne jednak tylko wtedy, gdy sąd drugiej instancji w całości opiera swe

rozstrzygnięcie na ustaleniach faktycznych sądu niższej instancji. W przypadku,

gdy ten sąd dokonuje odmiennych ustaleń w stosunku do tych, na których oparł się

sąd pierwszej instancji albo też dokonuje dalszych własnych ustaleń powinien te

zmiany uzasadnić tak, aby możliwe było przeprowadzenie kontroli kasacyjnej.

W rozpoznawanej sprawie sąd drugiej instancji podzielił wprawdzie w całości

ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego dotyczące stanu posiadania, jego zakresu

oraz następstwa posiadaczy nieruchomości i przyjął je za własne, rzecz jednak

w tym, że ustalenia te były adekwatne do przyjętego przez sąd pierwszej instancji

okresu zasiedzenia, który upłynął dnia 1 lutego 1985 r. Tymczasem uwzględnienie

art. 177 k.c. oraz zastosowanie art. 10 ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o zmianie

ustawy – Kodeks cywilny wymagało dodatkowych ustaleń, co do posiadania

samoistnego przedmiotowej nieruchomości w późniejszym okresie, aż do

1 października

2005

r..

Pomimo

stwierdzenia

zasiedzenie

własności

nieruchomości, które nastąpiło w późniejszym terminie, Sąd drugiej instancji nie

poczynił

żadnych samodzielnych ustaleń, co do samoistnego posiadania

nieruchomości przez Romana K. do dnia 1 października 2005 r., w każdym razie w

uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia brak wskazania podstawy faktycznej, która

usprawiedliwiałaby rozstrzygnięcie tej treści.

Trzeba jednocześnie podnieść, że wymóg posiadania samoistnego, jako

warunek nabycia własności nieruchomości przez zasiedzenie, nie odnosi się

wyłącznie do chwili objęcia nieruchomości w posiadanie, lecz całego okresu

posiadania wymaganego do nabycia w ten sposób własności. Sytuacja w tym

zakresie może zaś ulegać zmianie (tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 16 maja

2007 r., sygn. akt III CSK 75/07, niepubl.)

Odpowiednie stosowanie art. 328 § 2 k.p.c. w postępowaniu apelacyjnym

(art. 391 § 1 k.p.c.) nakazuje przyjąć, że wymogi uzasadnienia sądu drugiej

instancji ulegają częściowo modyfikacji, także z uwagi na treść art. 378 § 1 k.p.c.

Skoro przepis ten nakłada na sąd obowiązek rozpoznania wszystkich zarzutów

zawartych

w

apelacji,

to

jednocześnie

istnieje

obowiązek

sporządzenia

uzasadnienia wyroku przez sąd drugiej instancji w taki sposób, by zawierało ono

przedstawienie oceny tych zarzutów. W wypadku kwestionowania w apelacji oceny

dowodów i ustaleń poczynionych w sądzie pierwszej instancji, muszą one zostać

poddane kontroli i ocenie instancyjnej, której wyniki winny być przedstawione

w uzasadnieniu wyroku sądu drugiej instancji. Powinność rozpoznania sprawy

w granicach apelacji oznacza, między innymi, nakaz wzięcia pod uwagę,

rozważenia i oceny wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów i wniosków;

nierozpoznanie zarzutów apelacji stanowi obrazę tego przepisu.

W związku z tym zasadnie podnosi się w skardze kasacyjnej pominięcie

przez sąd drugiej instancji, podniesionego w apelacji zarzutu błędu w ustaleniach

faktycznych związanego między innymi z pominięciem zawarcia umowy dzierżawy

całości lub części nieruchomości objętej wnioskiem. Uchybienie to rozciągnęło się

również na postępowanie dowodowe przed sądem drugiej instancji, który zgodnie

z art. 382 k.p.c., ma obowiązek orzekania na podstawie całości materiału

dowodowego zebranego w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym.

Dowód z umów dzierżawy dopuścił sąd pierwszej instancji. Ich zawarcie ma istotne

znaczenie zarówno dla ustalenia zakresu faktycznego posiadania nieruchomości

przez Romana K. i jego poprzedników jak i dla oceny czy sprawowane w ten

sposób faktyczne władztwo nad nieruchomością może być uznane z posiadanie

samoistne w rozumieniu art. 336 k.c.

Jak wynika z dotychczasowych rozważań, zarzuty naruszenia przepisów

postępowania okazały się uzasadnione a dotyczyły one niezachowania tych

obowiązków procesowych sądu, które pozwałyby zrekonstruować podstawę

faktyczną orzekania. Jak trafnie zwrócił wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia

15 maja 2009 r. (sygn. akt II CSK 707/2008, niepubl.), o prawidłowym

zastosowaniu prawa materialnego można mówić dopiero wówczas, gdy ustalenia

stanowiące podstawę wydania zaskarżonego wyroku pozwalają na ocenę tego

zastosowania. Brak stosownych ustaleń uzasadnia zarzut naruszenia prawa

materialnego przez niewłaściwe jego zastosowanie.

Z tych wszystkich względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 398 15 § 1

k.p.c. orzekł jak wyżej.