II CSK 506/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 506/11

POSTANOWIENIE

Dnia 21 czerwca 2012 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Marta Romańska (przewodniczący)

SSN Dariusz Dończyk (sprawozdawca)

SSN Maria Szulc

Protokolant Anna Banasiuk

w sprawie z wniosku J. T.

przy uczestnictwie J. S., Je. T., T.

S. i Gminy O.

o wpis prawa własności w księdze wieczystej Kw nr … 20563 / numer

elektroniczny …3776/10, …20563/8,

po rozpoznaniu na rozprawie w Izbie Cywilnej w dniu 21 czerwca 2012 r.,

skarg kasacyjnych wnioskodawczyni oraz uczestników postępowania T. S. i Je. T.

od postanowienia Sądu Okręgowego w K.

z dnia 9 marca 2011 r.,

uchyla zaskarżone postanowienie i przekazuje sprawę Sądowi

Okręgowemu w K. do ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia

o kosztach postępowania kasacyjnego.

Uzasadnienie

Referendarz Sądowy Sądu Rejonowego w S. dnia 27 sierpnia 2010 r.,

uwzględniając wniosek J. T., wpisał w księdze wieczystej Kw nr … 20563

(…3776/10, …20563/8) w dziale II T. K. S. do 1/8 części, J. W. S. do 1/8 części, J.

M. T. do 1/8 części, Je. K. T. oraz jego żonę J. M. T. do 5/8 części na prawach

wspólności

ustawowej

jako

współwłaścicieli

w

miejsce

dotychczasowego

właściciela – Gminy O. Podstawę wpisu stanowiły: decyzja Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lipca 2010 r. nr 533 oraz z dnia 31 marca

2010 r. nr 280, prawomocne postanowienia: Sądu Powiatowego w P. z dnia 21

lipca 1966 r., … 316/66, Sądu Rejonowego w P. z dnia 25 marca 1991 r., …

899/91/4 i z dnia 9 listopada 1998 r., … 6280/98/2, akt notarialny rozwiązania

przedwstępnej umowy sprzedaży pod warunkiem oraz umowa sprzedaży z dnia

27 marca 2007 r., Rep. … 2523/2007 r. notariusza W. K. w P., znajdujących się w

aktach … 38570.

Sąd Rejonowy w S., po rozpoznaniu skargi uczestnika postępowania Gminy

O. na wpis referendarza sądowego, postanowieniem z dnia 5 listopada 2010 r.,

utrzymał w mocy zaskarżony wpis. Ustalił, że Gmina O. została wpisana do księgi

wieczystej Kw nr … 20563 na podstawie prawomocnej decyzji Wojewody […] nr

…7114/92 z dnia 4 sierpnia 1992 r. Decyzja, stanowiąca podstawę wpisu Gminy

O., została prawomocnie unieważniona decyzją Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji nr 280 z dnia 31 marca 2010 r. Ostateczna decyzja administracyjna,

mimo jej zaskarżenia do sądu administracyjnego stanowi podstawę wpisu do księgi

wieczystej. Przedłożona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z

dnia 31 marca 2010 r. wyczerpała administracyjny tok informacji, była zatem

decyzją ostateczną i mogła stanowić podstawę wpisu do księgi wieczystej. Sąd

Rejonowy ustalił ponadto, że ostateczną decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi

z dnia 21 września 2007 r. (…335/07) stwierdzono nieważność orzeczenia Ministra

Rolnictwa z dnia 12 marca 1959 r. (znak …7010/580) oraz utrzymanego nim w

mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w P. z dnia 30

listopada 1955 r. (znak …6/55). Przedmiotem tych orzeczeń był „majątek ziemski

G.” należący do spadkodawców wnioskodawczyni, a na mocy dekretu PKWN z

dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej objęty został reformą

rolną. Skutkiem uchylenia orzeczeń Ministra Rolnictwa z dnia 12 marca 1959 r.

oraz utrzymanego nim w mocy orzeczenia Prezydium Wojewódzkiej Rady

Narodowej w P. z 30 listopada 1955 r. było to, że Skarb Państwa w dacie

wydawania decyzji komunalizacyjnej, na podstawie której do księgi wieczystej nr …

20563 wpisana została Gmina O., nie był właścicielem nieruchomości. Do czasu

uchylenia przez właściwy organ decyzji komunalizacyjnej, nie było podstaw do

kwestionowania prawa własności Gminy O. do tej nieruchomości. Podstawa taka

zaistniała w postaci ostatecznej decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i

Administracji nr 280 z dnia 31 marca 2010 r. (znak …09/10/MK). Następstwo

prawne wnioskodawczyni i uczestników postępowania (poza Gminą O.) zostało w

sprawie wykazane.

Na skutek apelacji uczestnika postępowania Gminy O., Sąd Okręgowy w K.,

postanowieniem z dnia 15 marca 2011 r., zmienił zaskarżone postanowienie Sądu

Rejonowego w S. w ten sposób, że uchylił wpis w dziale II księgi wieczystej KW nr

… 21412 z dnia 27 sierpnia 2010 r. i oddalił wniosek o wpis. Uwzględniając treść

przepisów art. 38 ust. 2 i art. 34 zd. drugie ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach

wieczystych i hipotece (jedn. tekst: Dz.U. z 2001 r. Nr 124, poz. 1361 ze zm., dalej:

„u.k.w.h.”), Sąd drugiej instancji ocenił, że powołane przy wpisie dokumenty nie

mogły stanowić podstawy zaskarżonego wpisu. Przedłożone dokumenty (załączone

w aktach księgi wieczystej Kw nr …38570 Sądu Rejonowego w S.) wykazują

następstwo

prawne

uczestników

postępowania

i wnioskodawczyni

(poza

uczestniczką Gminą O.) po pierwotnym właścicielu majątku ziemskiego G. – L. M.

Przedłożona decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji nr 277 z 31

marca 2010 r. (tak, błędnie w uzasadnieniu Sądu Okręgowego, gdyż chodziło o

decyzję nr 280), stwierdza nieważność decyzji Wojewody […] z dnia 4 sierpnia

1992 r. – potwierdzającej nabycie przez Gminę O. z mocy prawa nieodpłatnie

własność nieruchomości zabudowanej, oznaczonej w ewidencji gruntów nr geod.

137/1 po powierzchni 37900 m2 oraz nr 137/3 o powierzchni 15200 m2, stanowiącej

zespół pałacowo-parkowy. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją nr 532

(tak błędnie w uzasadnieniu Sądu Okręgowego, gdyż chodziło o decyzję nr 533) z

dnia 2 lipca 2010 r. przez wyżej wymienionego Ministra. Decyzja ta mogła być

podstawą wpisu do księgi wieczystej, gdyż wywołuje skutek ex tunc. Oznacza to, że

Gmina O. nie posiada tytułu prawnego do tej nieruchomości.

Na uwzględnienie wniosku nie pozwalała jednak decyzja Ministra Rolnictwa

i Rozwoju Wsi z 21 września 2007 r., utrzymana w mocy decyzją tego Ministra

z 31 października 2007 r., co do której skarga i skarga kasacyjna zostały oddalone

przez Naczelny Sąd Administracyjny, wyrokiem z dnia 1 lipca 2009 r., … 1259/08.

Decyzja ta stwierdza jedynie nieważność orzeczenia Ministra Rolnictwa z 12 marca

1959 r. oraz utrzymanego nim orzeczenia Prezydium WRN w P. z 30 listopada

1955 r. w części wymienionych działek, w tym działek nr 137/1 i 137/3, objętych

księgą wieczystą, w której miał nastąpić wpis, z powodu wady prawnej polegającej

na tym, że została wydana bez wniosku uprawnionej osoby, czy majątek ziemski G.

podpada pod działanie dekretu o reformie rolnej, wbrew przepisom rozporządzenia

Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z 1 marca 1945 r. Decyzja ta nie rozstrzyga,

czy nieruchomości te podlegały reformie rolnej na podstawie dekretu PKWN z dnia

6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr 4, poz. 17 ze zm.,

dalej: „dekret PKWN”). Zatem nie można w sposób definitywny i pewny stwierdzić,

że poprzednik prawny Gminy O. - Skarb Państwa nie jest właścicielem tego

majątku. Wymagać to będzie dalszego dowodzenia. Z dokumentów sprawy, a

zwłaszcza z zaświadczenia z 1 marca 2010 r. z zamkniętej księgi wieczystej nr

…787, wynika, że Skarb Państwa w dniu 17 maja 1961 r. został wpisany jako

właściciel tego majątku i nim dysponował. Jeśli zaś się zważy, że prawo własności

nieruchomości ziemskich wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN

przeszło na Skarb Państwa z mocy prawa z dniem wejścia w życie tego dekretu, to

tym samym nie można było pominąć Skarbu Państwa na podstawie tej ostatniej

decyzji Ministra Rolnictwa. Kwestie wątpliwe i sporne, jak to, czy nieruchomość

podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN nie mogą być rozstrzygane

przez sąd wieczystoksięgowy. Należą one do postępowania przewidzianego w art.

10 u.k.w.h. o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym.

Od

postanowienia

Sądu

Okręgowego

skargę

kasacyjną

wnieśli

wnioskodawczyni oraz uczestnicy postępowania T. S. i Je. T. Wnioskodawczyni w

ramach drugiej podstawy kasacyjnej zarzuciła naruszenie:

- art. 6268 § 2 k.p.c., art. 6269 k.p.c., art. 31 ust. 2 u.k.w.h., art. 34 zd. 2

u.k.w.h. oraz art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r.

o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności

nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233 ze

zm.) poprze oddalenie wniosku o wpis w księdze wieczystej z uwagi na

niepewność Sądu co do kwestii właściciela nieruchomości po dacie wejścia

w życie dekretu PKWN o reformie rolnej, wywołaną treścią art. 2 ust. 1

dekretu;

- art. 234 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c.

poprzez oddalenie wniosku o wpis w oparciu o niepewność Sądu co do

faktu, czy prawo własności nieruchomości, której dotyczy postępowanie, nie

należy do Skarbu Państwa;

- art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2

k.p.c. poprzez uznanie, że przedmiotowa nieruchomość może być

własnością Skarbu Państwa, w sytuacji, gdy z treści załączonych do wniosku

dokumentów urzędowych w postaci ostatecznych decyzji Ministra Spraw

Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca 2010 r. oraz z dnia 2 lipca

2010 r. wynika, że Skarb Państwa nie jest i nie był właścicielem

nieruchomości objętej postępowaniem;

- art. 365 § 1 k.p.c. w zw. z art. 382 k.p.c., art. 391 § 1 k.p.c. i art. 13 § 2

k.p.c. poprzez oddalenie wniosku o wpis w oparciu o występujące, zdaniem

Sądu, wątpliwości co do kwestii, czy Skarb Państwa nie nabył z mocy

dekretu PKWN własności Majątku Ziemskiego G., którego część stanowiła

objęta niniejszym postępowaniem nieruchomość, w sytuacji, gdy kwestia ta

była już przedmiotem badania sądu i podstawą rozstrzygnięcia we

wcześniejszych postępowaniach wieczystoksięgowych dotyczących innej

nieruchomości, która stanowiła część wskazanego majątku, a prawomocne

orzeczenie wydane w tych sprawach wiązało sąd, co skutkuje faktem, iż

w niniejszej sprawie Sąd Okręgowy nie był uprawniony do przyjęcia

odmiennego stanowiska, czy poddawania w wątpliwość kwestii stanowiących

podstawę rozstrzygnięcia w wydanym uprzednio prawomocnym orzeczeniu

sądu;

Wnioskodawczyni w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej zarzuciła

naruszenie art. 2 ust. 1 dekretu PKWN poprzez błędną wykładnię oraz art. 6 k.c.

poprzez przyjęcie, że wskazany przepis dekretu ustanawia domniemanie przejścia

na własność Skarbu Państwa każdej nieruchomości, w tym nieruchomości, której

częścią były niegdyś tereny objęte mniejszym postępowaniem, i w konsekwencji

przerzucenie na wnioskodawczynię obowiązku wykazania, że tereny te nie

podlegały reformie rolnej oraz oddalenie wniosku o wpis z uwagi na brak wykazania

przez wnioskodawczynię, że przedmiotowa nieruchomość nie stanowi własności

Skarbu Państwa, w sytuacji gdy wskazany przepis dekretu nie ustanawia

opisanego domniemania, a zatem okoliczność spełnienia przez przedmiotową

nieruchomość kryteriów pozwalających objąć ją reformą rolną winna zostać

wykazana przez Gminę O., aby stanowiło to postawę oddalenia wniosku o wpis,

skoro to ten podmiot wywodzi z tego faktu skutki prawne.

Uczestnik postępowania T. S. w ramach drugiej podstawy kasacyjnej

zarzucił naruszenie:

- art. 6268 § 2 k.p.c. w zw. z art. 189 k.p.c. poprzez wydanie postanowienia

przekraczającego zakres kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym

i niesłuszne stwierdzenie, iż wnioskodawca ma interes prawny w żądaniu

uzgodnienia treści księgi wieczystej ze stanem prawnym, a to w związku

z uznaniem, że ostateczne decyzje administracyjne – wydane przez Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi stanowiące podstawę wpisu współwłasności

w księdze

wieczystej,

stwierdzające

nieważność orzeczenia

Ministra

Rolnictwa z 12 marca 1959 r. oraz utrzymanego nim orzeczenia Prezydium

Wojewódzkiej Rady Narodowej z dnia 30 listopada 1955 r. – nie mogą

stanowić podstawy wpisu do księgi wieczystej jako, że w ocenie Sądu drugiej

instancji nie rozstrzygają ostatecznie, czy nieruchomości podlegały reformie

rolnej na podstawie dekretu PKWN, mimo że stwierdzają bezwzględną

nieważność decyzji, na podstawie których prawo własności L. M. zostało

wykreślone z działu II księgi wieczystej, co doprowadziło do uchylenia

postanowień wydanych przez Sąd pierwszej instancji i oddalenia wniosku o

wpis;

- art. 6269 k.p.c. poprzez oddalenie wniosku o wpis prawa do księgi

wieczystej pomimo braku przeszkód do dokonania takiego wpisu;

- art. 244 § 1 k.p.c. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez odmowę uznania

mocy dowodowej dokumentów urzędowych jakimi są: decyzja Ministra

Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 września 2007 r. oraz utrzymująca tę

decyzję w mocy decyzja tego organu z dnia 31 października 2007 r. oraz

decyzja Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 31 marca

2010 r. nr 282 i utrzymująca tę decyzję w mocy decyzja tego organu nr 535

z dnia

lipca

2010

r.

oraz

niewskazanie

podstawy

faktycznej

rozstrzygnięcia, tj. przyczyn, z powodu których odmówił tym dokumentom

wiarygodności;

- art. 365 § 1 k.p.c. w związku z nieuwzględnieniem przez Sąd Okręgowy

prawomocnych orzeczeń Sądu Rejonowego w S. dokonujących wpisów

współwłasności wnioskodawczyni i uczestników postępowania (za wyjątkiem

Gminy O.) w prowadzonych przez ten sąd księgach wieczystych Kw nr

…38570, …38675, mimo że przedmiotowe wpisy zostały dokonane w

oparciu o te same dokumenty, które stanowiły podstawę złożonego w

niniejszej sprawie wniosku o wpis;

- art. 38 ust. 2 u.k.w.h. w zw. z art. 328 § 2 k.p.c. poprzez jego zastosowanie,

mimo ze przepis ten nie obowiązywał w chwili orzekania, bowiem został

skreślony ustawą o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego,

ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz Prawo o notariacie

z dnia 11 maja 2001 r.

W ramach pierwszej podstawy kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił

naruszenie:

- art. 1 w zw. z art. 3 u.k.w.h. poprzez niewłaściwe zastosowanie tych

przepisów, a to w związku z wydaniem orzeczenia, które doprowadziło do

powstania stanu niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym

stanem prawnym;

- art. 34 zd. 2 u.k.w.h. poprzez niewłaściwe zastosowanie tego przepisu

w związku

z

nieujawnieniem

współwłasności

nieruchomości,

mimo

wykazania odpowiednimi dokumentami ich następstwa prawnego po osobie

wpisanej jako poprzedni właściciel.

Uczestnik postępowania Je. T. w ramach pierwszej podstawy kasacyjnej

zarzucił naruszenie art. 140 k.c. w zw. z art. 2 i art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji

polegające na oddaleniu wniosku złożonego w sprawie mimo bezsprzecznego

następstwa prawnego osób wskazanych we wniosku po dawnych właścicielach

nieruchomości i braku uprawnienia Gminy i Skarbu Państwa w tym zakresie.

W ramach drugiej podstawy kasacyjnej uczestnik postępowania zarzucił

naruszenie:

- art. 6268 § 1 i 2 oraz art. 6269 k.p.c. wbrew domniemaniom wynikającym

z art. 3 ust. 1 i 2 u.k.w.h., polegające na przekroczeniu zakresu kognicji sądu

wieczystoksięgowego i bezpodstawne uznanie praw Skarbu Państwa do

nieruchomości objętych wnioskiem, mimo braku w treści księgi wieczystej

oraz złożonych przy wniosku dokumentów informacji potwierdzających ich

nacjonalizację,

wynikające z przyjęcia

błędnego założenia, że sąd

wieczystoksięgowy zobowiązany jest uwzględnić nacjonalizację dokonaną

z mocy prawa w trybie dekretu PKWN poprzez przyjęcie domniemania, że

wszelkie nieruchomości przekraczające normy obszarowe ustanowione

w tym dekrecie stały się własnością Skarbu Państwa, a zanegowanie

w postępowaniu

wieczystoksięgowym

tytułu

właścicielskiego

Skarbu

Państwa w tym zakresie jest możliwe dopiero w wyniku przedłożenia

właściwej decyzji Wojewody stwierdzającej, że dana nieruchomość nie

podlega pod działanie przedmiotowego dekretu;

- art. 31 u.k.w.h. poprzez uznanie praw Skarbu Państwa i Gminy O., mimo

braku jakichkolwiek podstaw w treści księgi i złożonych dokumentów,

świadczących o przysługujących im prawie;

- art. 34 u.k.w.h. poprzez uznanie, że wnioskodawczyni i uczestnikom

postępowania (z wyjątkiem Gminy O.) nie służą uprawnienia właścicielskie

do nieruchomości mimo wykazania przez nich następstwa prawnego po

ostatnim właścicielu nieruchomości, jak również mimo wykazania, iż

podstawy wpisów właścicielskich ujawnionych po wpisie osoby ostatniego

prywatnego właściciela nieruchomości zostały uznane za nieważne i

wyeliminowane z obrotu prawnego, a uznanie uprawnień Skarbu Państwa i

Gminy O. do nieruchomości objętej wnioskiem, mimo braku „odpowiednich

dokumentów”;

- art. 31 ust. 2 u.k.w.h. oraz art. 3 ust. 1, art. 4 i art. 31 ust. 2 u.k.w.h. w zw.

z art. 234 k.p.c. i art. 13 § 2 k.p.c. oraz art. 626 8 § 2 k.p.c. w zw. z art. 244

§ 1 i art. 234 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2 k.p.c. na skutek przyjęcia przez Sąd

Okręgowy, że załączone do wniosku dokumenty w postaci ostatecznych

decyzji

administracyjnych

stwierdzających

nieważność

orzeczeń

stanowiących podstawę wpisu Skarbu Państwa i Gminy O., nie dają

podstawy do wykreślenia prawa własności Gminy O. i wpisania prawa

własności na rzecz wnioskodawczyni i uczestników postępowania (oprócz

Gminy O.).

Uczestnicy postępowania wnieśli o uchylenie zaskarżonego orzeczenia

i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez oddalenie apelacji Gminy O., ewentualnie

- tak również wnioskodawczyni - o uchylenie zaskarżonego postanowienia i

przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

I. W trakcie postępowania kasacyjnego uczestniczka postępowania Gmina

O. podniosła, że już po wydaniu zaskarżonego skargą kasacyjną postanowienia

Wojewódzki Sąd Administracyjny w W., wyrokiem z dnia 16 grudnia 2011 r., …

1864/10, uchylił decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 lipca

2010 r. nr 533 oraz poprzedzającą ją decyzję nr 280 z dnia 31 marca 2010 r.,

przyjmując równocześnie, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu.

Odnosząc się do tej nowej okoliczności, należy stwierdzić, że w postępowaniu

kasacyjnym, zgodnie z art. 39813 § 2 k.p.c., nie jest dopuszczalne powoływanie

nowych faktów i dowodów, a Sąd Najwyższy jest związany ustaleniami faktycznymi

stanowiącymi podstawę zaskarżonego orzeczenia. W konsekwencji – abstrahując

od zakresu kognicji sądu w postępowaniu wieczystoksięgowym - nie istniała

możliwość

poszerzenia

podniesiony

przez

podstawy

uczestnika

faktycznej

rozstrzygnięcia

postępowania

w postępowaniu

o

nowy

fakt

kasacyjnym.

Ponieważ jednak skarga kasacyjna została uwzględniona, a sprawa została

przekazana do ponownego rozpoznania Sądowi Okręgowemu, przedmiotem oceny

tego Sądu będzie to, czy jest to okoliczność, która może zostać podniesiona w

postępowaniu, a jeżeli tak, jakie wywołała konsekwencje.

W odniesieniu do rozważań Sądu Okręgowego należy przed dalszym

rozpoznaniem skargi kasacyjnej uzupełnić, że wnioskodawczyni we wniosku o wpis

powołania się także na dokumenty przytoczone przez Sądy obu instancji, tj. decyzję

Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 21 września 2007 r. oraz utrzymującą ją w mocy

decyzją tego Ministra z 31 października 2007 r., nadto na wyrok Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 1 lipca 2009 r., … 1259/08.

II. Zgodnie z art. 31 ust. 2 u.k.w.h., wpis potrzebny do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym

może nastąpić, gdy niezgodność będzie wykazana orzeczeniem sądu lub innymi

odpowiednimi dokumentami. Wpis w księdze wieczystej może być wadliwy już

w chwili jego dokonania m.in. wówczas, gdy nastąpił na podstawie ostatecznej

decyzji administracyjnej, która następnie została uchylona albo stwierdzono jej

nieważność, czy też na podstawie nieważnej czynności prawnej. Powstaje

wówczas zagadnienie, czy usunięcie niezgodności między treścią księgi wieczystej

a rzeczywistym stanem prawnym może nastąpić tylko w ramach powództwa

przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym), czy też może to nastąpić w postępowaniu

wieczystoksięgowym poprzez przedłożenie, zgodnie z art. 31 ust. 2 u.k.w.h.,

orzeczenia sądu innego niż wydanego w następstwie rozpoznania powództwa,

o którym mowa w art. 10 ust. 1 u.k.w.h., lub odpowiedniego dokumentu. W tym

drugim przypadku, możliwe byłoby więc wykreślenie ostatniego wadliwego wpisu

i powrócenie do stanu poprzedniego (bądź stanu sprzed kilku nawet wpisów),

zgodnego z rzeczywistym stanem prawnym i ewentualnie dokonanie nowego wpisu

w razie wykazania, zgodnie z art. 34 u.k.w.h., następstwa prawnego po osobie

ujawnionej

(niewadliwie)

w

księdze

wieczystej.

Za

drogą

postępowania

przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. wypowiedziano się m.in. w uzasadnieniach

uchwał siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 2009 r., III CZP

80/09 (OSNC 2010, nr 6, poz. 84) oraz z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09

(OSNC 2010, nr 10, poz. 131), nadto w postanowieniu Sądu Najwyższego z dnia

14 lutego 2003 r., IV CK 108/02 (Lex nr 457975). Sąd Najwyższy, w składzie

rozpoznającym skargę kasacyjną, przychyla się do nurtu orzecznictwa, które nie

wyklucza

możliwości

usunięcia

niezgodności

treści

księgi

wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym na podstawie orzeczenia sądu lub innych

odpowiednich

dokumentów

bez

potrzeby

wykorzystania

postępowania

przewidzianego w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia

19 listopada 2004 r., V CK 251/04, PS 2006, nr 3, poz. 113, postanowienia: z dnia

22 lutego 2007 r., III CSK 344/06, OSNC 2008, nr 1, poz. 12, z dnia

10 października 2007 r., I CSK 232/07, Lex nr 621132, z dnia 5 listopada 2008 r.,

I CSK 169/08, Lex nr 560498, z dnia 25 sierpnia 2011 r., II CSK 665/10, OSP 2012,

nr 3, poz. 31).

Z oczywistych względów, wynikających z tego, że wpis jest orzeczeniem,

które z chwilą uprawomocnienia się wiąże sąd, który je wydał, usunięcie

niezgodności treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym na

podstawie art. 31 ust. 2 u.k.w.h. nie może zmierzać do weryfikacji prawidłowości

dokonanego już wpisu, co jest możliwe tylko w ramach procedury odwoławczej

dotyczącej tego wpisu (w ramach rozpoznania apelacji, czy skargi kasacyjnej). Z tej

przyczyny nieuzasadnione są zarzuty zawarte w skargach kasacyjnych zmierzające

do nadania znaczenia okoliczności, że wpis prawa własności Skarbu Państwa do

nieruchomości objętej księgą wieczystą nastąpił sprzecznie z właściwymi

przepisami, o których będzie mowa w dalszej części uzasadnienia. Nawet jednak

prawidłowo dokonany wpis, na podstawie odpowiedniego co do formy dokumentu,

może być wadliwy od samego początku – tak, jak to już zasygnalizowano – w razie

nieważności bądź bezskuteczności czynności prawnej albo uchylenia, zmiany lub

stwierdzenia

nieważności

decyzji

administracyjnej.

Niezgodność

wpisu

z rzeczywistym stanem prawnym może być także konsekwencją rozpoznania

konkurujących ze sobą wniosków o wpis, według kolejności ich wpływu (art. 626 6

§ 1 k.p.c.). W takich przypadkach, wadliwość dokonanego wpisu może potwierdzać

późniejsze, odpowiednio, orzeczenie sądu albo ostateczna decyzja administracyjna

odnoszące się do zdarzenia prawnego ujętego w dokumencie, który stanowił

materialnoprawną podstawę wpisu. Możliwość uwzględnienia takiego orzeczenia

albo

innego

odpowiedniego

dokumentu

w

ramach

postępowania

wieczystoksięgowego będzie uzależniona od tego, czy ustalenie rzeczywistego

stanu prawnego nieruchomości będzie możliwe na podstawie wskazanego

orzeczenia sądu lub innego odpowiedniego dokumentu. Nie będzie tak wówczas,

gdy ustalenie stanu prawnego nieruchomości będzie wymagało uwzględnienia

innych dodatkowych okoliczności ponad te, które były przedmiotem oceny

wyrażonej

w

orzeczeniu

sądu

lub

innym

dokumencie,

np.

związanych

z koniecznością oceny możliwości zastosowania przepisów o rękojmi wiary

publicznej ksiąg wieczystych (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

5 listopada 2008 r., I CSK 169/08 oraz z dnia 27 lipca 2010 r., II CSK 155/10, Lex

nr 621140). W takich przypadkach będzie zachodziła konieczność przedstawienia

wyroku wydanego w następstwie rozpoznania powództwa wytoczonego na

podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Należy mieć bowiem na uwadze, że istnienie tego

powództwa

jest

związane

wieczystoksięgowego,

ze

specyficznymi

ograniczonego

co

do

cechami

zakresu

postępowania

kognicji,

w

którym

rozpoznanie wniosków o wpis następuje według określonej kolejności (art. 626 6

k.p.c.), a stosowanie przepisów o wznowieniu postępowania jest wyłączone

(art. 6263 k.p.c.). Już z samej konstrukcji tego postępowania wynika, że wpis w

księdze wieczystej nie musi być zawsze zgodny z rzeczywistym stanem prawnym.

Skoro więc w ramach postępowania wieczystoksięgowego nie wszystkie prawnie

doniosły okoliczności mogą być uwzględnione (np. wada oświadczenia woli, czy

działanie w zaufaniu do rękojmi wiary publicznej ksiąg wieczystych), a zakres

środków dowodowych jest ograniczony, to musiał zostać stworzony odpowiedni tryb

postępowania

umożliwiający

i przeprowadzenia

w postępowaniu

takich

podnoszenie

dowodów,

wieczystoksięgowym

tego

rodzaju

okoliczności

których

nie

można

uwzględnić

w

podważania

domniemań

celu

wynikających z art. 3 u.k.w.h. (por. postanowienie Sądu Najwyższego z dnia

27 lipca 2010 r., II CSK 155/10, Lex nr 621140). Ocena, czy orzeczenie sądu lub

inny odpowiedni dokument stanowi wystarczającą podstawę do usunięcia

niezgodności między treścią księgi wieczystej a rzeczywistym stanem prawnym,

czy też zachodzi potrzeba ustalenia dodatkowych, prawnie doniosłych, okoliczności

wykraczających poza zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego musi być

dokonana z uwzględnieniem podstawy, wadliwego, według składającego wniosek

na podstawie art. 31 ust. 2 u.k.w.h., wpisu.

Dokumentem, o którym mowa w powołanym przepisie jest także ostateczna

decyzja administracyjna, chociażby została zaskarżona do sądu administracyjnego

(por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia 23 lutego 2005 r., III CK 537/04,

Biul. SN 2005, nr 5, poz. 10 oraz z dnia 12 grudnia 2007 r., V CSK 295/07, Lex nr

488976). Dotyczy to również decyzji, wydanych w sytuacjach, o których mowa

w art. 16 ust. 1 k.p.a. W wyroku z dnia 19 listopada 2004 r., V CK 251/04 (PS

2006, nr 3, poz. 113) Sąd Najwyższy przyjął, że ostateczna decyzja wydana na

podstawie art. 18 ust. 1 w zw. z art. 5 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 1990 r. –

Przepisy

wprowadzające

ustawę

o

samorządzie

terytorialnym

i

ustawę

o pracownikach samorządowych (Dz.U. z 1990 r. Nr 32, poz. 191 ze zm.), jest

wiążąca dla sądu powszechnego i może być wyeliminowana jako podstawa wpisu

gminy w księdze wieczystej tylko w sposób przewidziany w art. 16 k.p.a. Dokładnie

taka sytuacja dotyczyła Gminy O., w odniesieniu do której została unieważniona

decyzja administracyjna stwierdzająca nabycie przez Gminę, z mocy ustawy

komunalizacyjnej, własności nieruchomości, objętej księgą wieczystą Kw nr

…21412. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przesądzono, że wprawdzie nabycie

prawa

własności

nieruchomości

przez

gminy

na

podstawie

ustawy

komunalizacyjnej następowało z mocy prawa, to jednak wyłącznie ostateczna

deklaratoryjna decyzja administracyjna stanowi dowód nabycia tego prawa (por

uzasadnienie uchwały siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 1993 r.,

III CZP 64/93, OSNC 1993, nr 12, poz. 209 oraz postanowienie Sądu Najwyższego

z dnia 24 lutego 2010 r., III CSK 144/09, Lex nr 578044). Z tej przyczyny,

wyeliminowanie z obrotu prawnego takiej decyzji wyłącza możliwość wykazywania

przez gminę - także w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym - że nabyła ona z mocy ustawy komunalizacyjnej

własność określonej nieruchomości.

Sąd Okręgowy nie wyłączył możliwości uwzględnienia, jako dokumentu,

o którym mowa w art. 31 ust. 2 u.k.w.h., ostatecznych decyzji administracyjnych

Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji nr 280 z dnia 31 marca 2010 r. oraz

nr 533 z dnia 2 lipca 2010 r. – stwierdzających nieważność decyzji Wojewody

potwierdzającej nabycie prawa własności do nieruchomości przez Gminę O. na

mocy przepisów ustawy komunalizacyjnej. Przyjął na ich podstawie, że Gmina O.

nie posiada tytułu prawnego do nieruchomości. Jednakże uwzględnieniu wniosku o

wpis prawa własności sprzeciwiała się treść decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju

Wsi z dnia 21 września 2007 r. (utrzymanej w mocy decyzją z dnia 31 października

2007 r.) - stwierdzającej nieważność orzeczeń wydanych w dniach 30 listopada

1955 r. oraz 12 marca 1959 r. w przedmiocie podlegania nieruchomości pod art. 2

ust. 1 lit. e) dekretu PKWN - która nie rozstrzyga, czy nieruchomość objęta księgą

wieczystą podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN, a zatem czy stanowi

własność Skarbu Państwa. Rozstrzygnięcie tej niepewności powinno nastąpić w

postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym przewidzianym w art. 10 ust. 1 u.k.w.h. Odniesienie się do stanowiska

Sądu drugiej instancji wymaga wcześniejszego przedstawienia zasad wpisu do

ksiąg wieczystych prawa własności Skarbu Państwa do nieruchomości przejętych

na cele reformy rolnej.

III. Dekret PKWN wymieniał w art. 2 ust. 1 w pkt b) - e) kategorie

nieruchomości ziemskich, które przechodziły z mocy prawa, na własność Państwa

na cele reformy rolnej. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych z dnia

1 marca 1945 r. w sprawie wykonania dekretu Polskiego Komitetu Wyzwolenia

Narodowego z dnia 6 września 1944 r. o przeprowadzeniu reformy rolnej (Dz.U. Nr

10, poz. 51 ze zm., dalej: „rozporządzenie”) przewidywało jedynie w odniesieniu do

nieruchomości wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu (stanowiących własność

albo współwłasność osób fizycznych lub prawnych, jeżeli ich rozmiar łączny

przekracza bądź 100 ha powierzchni ogólnej, bądź 50 ha użytków rolnych, a na

terenie województw poznańskiego, pomorskiego i śląskiego, jeśli ich rozmiar łączny

przekracza 100 ha powierzchni ogólnej, niezależnie od wielkości użytków rolnych

tej powierzchni) orzekanie, czy dana nieruchomość podpadała pod działanie tego

przepisu. Kompetencja w tym zakresie należała w I instancji do wojewódzkich

urzędów ziemskich (§ 5 ust. 1). W § 5 ust. 2 rozporządzenia przewidziano prawo

wniesienia przez strony odwołania od decyzji urzędu ziemskiego do Ministra

Rolnictwa i Reform Rolnych. Powołany przepis § 5 rozporządzenia był przedmiotem

wielu, niejednolitych wypowiedzi Sądu Najwyższego, Trybunału Konstytucyjnego

oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego odnoszących się do zagadnień, czy

obecnie przepis ten obowiązuje, a w związku z tym, czy spór o to, że dana

nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN należy do

drogi administracyjnej, nadto, czy w każdej sytuacji – chociażby na potrzeby wpisu

prawa własności nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa w księdze wieczystej –

należało wydać deklaratoryjną decyzję administracyjną w trybie przewidzianym

w § 5 rozporządzenia potwierdzającą, że dana nieruchomość podpada pod

działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Obecnie w orzecznictwie Sądu

Najwyższego oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego odnośnie obowiązywania

§ 5 rozporządzenia odrzucono (por. uchwała siedmiu sędziów Naczelnego Sądu

Administracyjnego z dnia 10 stycznia 2011 r., I OPS 3/10, ONSAiWSA 2011, nr 2,

poz. 23 oraz uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., III CZP 21/11,

OSNC 2011, nr 12, poz. 133) stanowisko Trybunału Konstytucyjnego, wyrażone

w uzasadnieniu postanowienia z dnia 1 marca 2010 r., P 107/08 (OTK-A Zb.

Urzęd., 2010, nr 3, poz. 27), że przepis ten, mimo braku jego uchylenia, przestał

obowiązywać z chwilą zakończenia reformy rolnej, tj. kiedy weszła w życie ustawa

z dnia 12 marca 1958 r. o sprzedaży państwowych nieruchomości rolnych oraz

uporządkowaniu niektórych spraw związanych z przeprowadzeniem reformy rolnej

i osadnictwa rolnego (Dz.U. Nr 17, poz. 71 ze zm.). Konsekwencją obowiązywania

§ 5 wymienionego rozporządzenia jest stanowisko, że przepis ten może stanowić

podstawę orzekania w drodze administracyjnej o tym, czy dana nieruchomość lub

jej część wchodzi w skład nieruchomości ziemskiej, o której mowa w art. 2 ust. 1 lit.

e)

dekretu

PKWN

(por.

powołane

wyżej

uchwały

Naczelnego

Sądu

Administracyjnego oraz Sądu Najwyższego). Odnośnie do trzeciego zagadnienia,

przyjęto, że nie było zawsze potrzeby wydawania decyzji, o której mowa w § 5 ust.

1 rozporządzenia, gdy nieruchomość podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e)

dekretu PKWN (por. uzasadnienie uchwały Sądu Najwyższego z dnia 17 lutego

2011 r., III CZP 121/10, OSNC 2011, nr 10, poz. 109). Konieczność rozstrzygania

w tym trybie aktualizowała się dopiero wówczas, gdy zainteresowany (właściciel

nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej lub jego następcy prawni)

kwestionował, że dana nieruchomość podpada pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e)

dekretu PKWN. Zazwyczaj przyczyną uruchomienia tego trybu orzekania było

faktyczne przejęcie na cele reformy rolnej określonej nieruchomości przez właściwy

urząd (por. § 10 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Reform Rolnych), czy też

złożenie wniosku o wpis prawa własności na rzecz Skarbu Państwa w księdze

hipotecznej (gruntowej). Rozstrzygnięcie administracyjne, wydane na podstawie § 5

rozporządzenia, przesądzało jedynie o tym, czy dana nieruchomość lub jej część

podpadała pod działanie art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN. Decyzja administracyjna,

wydana w tym trybie, nie rozstrzygała, czy nieruchomość podpada pod działanie

innych podstaw przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej, określonych art. 2

ust. 1 lit. b) - d) dekretu PKWN .

Wydanie omawianej decyzji nie było potrzebne dla ujawnienia prawa

własności Skarbu Państwa do nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej.

Nabycie prawa własności takich nieruchomości następowało z mocy prawa bez

potrzeby

wydania

decyzji

deklaratoryjnych

stwierdzających

ten

skutek

(por. uchwała Sądu Najwyższego z dnia 18 maja 2011 r., III CZP 21/11). Natomiast,

zgodnie z art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r.

o wpisywaniu

w

księgach

hipotecznych

(gruntowych)

prawa

własności

nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej (Dz.U. Nr 39, poz. 233 ze zm.),

tytułem do wpisania na rzecz Skarbu Państwa w księdze hipotecznej (gruntowej)

prawa własności nieruchomości ziemskich, wymienionych w art. 2 ust. 1 lit. b), c),

d) i e) dekretu PKWN, było

zaświadczenie

starosty,

stwierdzające,

że

nieruchomość ziemska jest przeznaczona na cele reformy rolnej według

powołanych wyżej przepisów. W typowych sytuacjach wpis prawa własności

Skarbu Państwa do księgi hipotecznej (gruntowej), a później do księgi wieczystej,

następował na wniosek właściwego (co ulegało zmianie w związku z wielokrotnymi

zmianami struktur administracji) organu administracji na podstawie zaświadczenia

potwierdzającego, że dana nieruchomość lub jej część podlega działaniu przepisów

dekretu PKWN. Był to dokument konieczny do pozytywnego uwzględnienia wniosku

Skarbu Państwa (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 marca 1999 r., III RN

165/98, OSNP 2000, nr 3, poz. 90, uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 kwietnia

1994 r., III CZP 28 kwietnia 1994 r., III CZP 49/94, OSNC 1994, nr 11, poz. 218,

postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 12 grudnia 2007 r., V CSK 322/07, Lex nr

623849). Zgodność takiego zaświadczenia z prawdziwym stanem rzeczy, tj. czy

wymieniona w zaświadczeniu nieruchomość rzeczywiście podlegała przepisom

dekretu PKWN nie była przedmiotem kontroli sądu wieczystoksięgowego

(por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 22 grudnia 1948 r., C 344/48, PiP 1949,

nr 4, poz. 122). Z tej przyczyny, w razie kwestionowania przez właściciela (jego

następców prawnych) nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej zasadności

wpisu prawa własności do nieruchomości na rzecz Skarbu Państwa na podstawie

przepisów

dekretu

PKWN

w

orzecznictwie

przyjmowano

konieczność

rozstrzygnięcia tego typu sporu w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi

wieczystej z rzeczywistym stanem prawnym (art. 10 ust. 1 u.k.w.h.) nawet

wówczas, gdy właściciel (jego następcy prawni) nieruchomości legitymował się

ostateczną

decyzją

administracyjną,

wydaną

na

podstawie

§

ust.

rozporządzenia, przesądzającą, że dana nieruchomość lub jej część nie podpadała

pod działanie przepisu art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu. Konieczność wytoczenia

powództwa na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., z wyłączeniem możliwości

wykreślenia z księgi wieczystej wadliwego wpisu prawa własności na rzecz Skarbu

Państwa i ponownego wpisu jego poprzedniego właściciela (ewentualnie w jego

miejsce jego następców prawnych), wynikała z tego, że ze względu na ograniczony

zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego (obecnie z art. 626 8 § 2 k.p.c.) nie

można było w tym postępowaniu ustalić, czy dana nieruchomość nie podpadała

pod inne podstawy przejęcia nieruchomości na cele reformy rolnej przewidziane

w art. 2 ust. 1 b) - d) dekretu PKWN. Stanowisko to należy jednak powiązać ze

specyficznym dokumentem, na podstawie którego dokonywano wpisu w księgach

hipotecznych (gruntowych), a później, wieczystych prawa własności Skarbu

Państwa do nieruchomości przejętej na cele reformy rolnej, tj. z zaświadczeniem

organu administracji, o którym mowa w art. 1 ust. 1 dekretu z dnia 8 sierpnia

1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa własności

nieruchomości przejętych na cele reformy rolnej, stwierdzającego, że nieruchomość

jest przeznaczona na cele reformy rolnej według przepisów art. 2 ust. 1 lit. b), c), d)

i e) dekretu PKWN. W świetle przedstawionej argumentacji, jeżeli nieruchomość

przeszła na własność Skarbu Państwa na mocy art. 2 ust. 1 lit. e) dekretu PKWN,

to ostateczna decyzja administracyjna wydana na podstawie § 5 ust. 1

rozstrzygająca definitywnie i wiążąco dla sądów powszechnych kwestie nabycia

(lub też nie nabycia) przez Skarb Państwa prawa własności do nieruchomości na

tej podstawie prawnej mogłaby stanowić odpowiedni dokument, o którym mowa

w art. 32 ust. 1 u.k.w.h., wykazujący niezgodność treści księgi wieczystej

z rzeczywistym stanem prawnym w razie wadliwego ujawnienia w księdze

wieczystej prawa własności Skarbu Państwa na podstawie art. 2 ust. 1 lit. e)

dekretu PKWN.

IV. Ustalone okoliczności rozpoznanej sprawy były jednak odmienne pod tym

względem, że wpis prawa własności Skarbu Państwa w księdze wieczystej,

obejmującej nieruchomość wchodzącą w skład majątku ziemskiego G., nie nastąpił

na podstawie zaświadczenia wymienionego w art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów

z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych)

prawa własności nieruchomości przejętych na cele reformy rolne. Sąd Okręgowy

nie ustalił dokładnie ani podstawy materialnoprawnej nabycia, ani podstawy wpisu

prawa własności Skarbu Państwa, przyjmując jedynie, że „w dniu 17 maja 1961 r.

Skarb Państwa został wpisany jako właściciel majątku”. Według skarżących, czego

nie sposób zweryfikować w postępowaniu kasacyjnym, wydane na podstawie § 5

rozporządzenia orzeczenie Prezydium WRN w P. z 30 listopada 1955 r. (znak

…6/55), utrzymane w mocy orzeczeniem Ministra Rolnictwa z 12 marca 1959 r.

(znak …7010/580), stanowiło podstawę nabycia, a nie tylko podstawę wpisu prawa

własności Skarbu Państwa do nieruchomości. Sąd Okręgowy trafnie ocenił, że

stwierdzenie nieważności orzeczeń Prezydium WRN w P. z 30 listopada 1955 r.

oraz Ministra Rolnictwa z 12 marca 1959 r. oznacza, że faktycznie nie istnieje

decyzja administracyjna rozstrzygająca, czy nieruchomość objęta księgą wieczystą

podpada pod działanie przepisów dekretu PKWN, a ściślej pod hipotezę jego art. 2

ust. 1 lit. e). Istnienie takiej decyzji byłoby konieczne, dla wykazania rzeczywistego

stanu prawnego nieruchomości, wówczas, gdyby z treści dokumentów, które

stanowiły podstawę dokonanych w niej wpisów wynikało, że zachodzą okoliczności

– chociażby wymagające wyjaśnienia – które wskazują na to, że nieruchomość

mogła podpadać pod działanie przepisów dekretu PKWN. Wbrew jednak

stanowisku Sądu drugiej instancji, nie wskazuje na to powołana w uzasadnieniu

decyzji Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 21 września 2007 r. okoliczność, że

orzeczenie Prezydium WRN w P. z 30 listopada 1955 r. zostało wydane bez

wniosku uprawnionej osoby. Odwrotnie, gdyby taki wniosek był, uprawnione byłoby

wnioskowanie, że nieruchomość mogła zostać przejęta na cele reformy rolnej, co

spowodowało

określoną

reakcję

właściciela

nieruchomości.

Przejęcia

nieruchomości na cele reformy rolnej nie potwierdza także decyzja Wojewody

wobec stwierdzenia jej nieważności. W postępowaniu wieczystoksięgowym nie

został także złożony dokument - w postaci zaświadczenia właściwego organu

administracji wydanego na podstawie art. 1 ust. 1 dekretu Rady Ministrów z dnia 8

sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach hipotecznych (gruntowych) prawa

własności nieruchomości na cele reformy rolnej - w istocie, co do swej funkcji,

poświadczającego, że nieruchomość podlegała przepisom dekretu PKWN (por.

uzasadnienie uchwały Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 kwietnia 1996 r., W

15/95, OTK Zb. Urzęd. 1996, nr 2, poz. 13). Istnienia, czy nawet przypuszczenia

wystąpienia takiego stanu rzeczy nie można przyjmować bezpośrednio z

powołaniem się na przepisy dekretu PKWN albowiem ustalenie wystąpienia

przesłanek faktycznych uzasadniających zastosowanie tych przepisów przekracza

zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego. Sąd Okręgowy nie wskazał więc takich

okoliczności,

wynikających

z

dokumentów

złożonych

w

postępowaniu

wieczystoksięgowym, które wskazywałyby na niepewność, że nieruchomość

podlegała przejęciu z mocy prawa przez Skarb Państwa na cele reformy rolnej na

podstawie przepisów PKWN.

Z tych przyczyn uzasadniony jest wniosek, że rozstrzygając o apelacji Sąd

Okręgowy przekroczył zakres kognicji sądu wieczystoksięgowego określonej

przepisem art. 6268 § 2 k.p.c., przyjmując bez oparcia w treści dokumentów

złożonych w postępowaniu wieczystoksięgowym, że zachodzi wątpliwość, czy

nieruchomość została przejęta na cele reformy rolnej, co może zostać wyjaśnione

w postępowaniu o uzgodnienie treści księgi wieczystej z rzeczywistym stanem

prawnym. Za uzasadnione należało więc uznać zarzuty naruszenia art. 626 8 § 2

k.p.c., art. 6269 k.p.c., art. 234 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., art. 1

ust. 1, art. 3 ust. 1, art. 31 ust. 2 i art. 34 zd. drugie u.k.w.h. oraz art. 1 ust. 1

dekretu Rady Ministrów z dnia 8 sierpnia 1946 r. o wpisywaniu w księgach

hipotecznych (gruntowych) prawa własności nieruchomości na cele reformy rolnej.

Naruszenie wskazanych przepisów postępowania mogło mieć istotny wpływ na

wynik sprawy. Ponadto uzasadniony był zarzut naruszenia art. 38 ust. 2 u.k.w.h.

przez jego zastosowanie, gdyż, jak zasadnie podniesiono w jednej ze skarg

kasacyjnych, przepis ten nie obowiązywał już w chwili wydania zaskarżonego

postanowienia.

Pozostałe zarzuty nie były uzasadnione. Nietrafny był zarzut naruszenia art.

234 k.p.c. w zw. z art. 382, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. powiązany

z nieuwzględnieniem domniemania wynikającego z art. 3 ust. 2 u.k.w.h. Należy

zwrócić uwagę na to, że dokument w postaci decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych

i Administracji nr 280 z dnia 31 marca 2010 r. podważał nie tylko domniemanie

z art. 3 ust. 1 u.k.w.h., że wpis prawa własności na rzecz Gminy O. nastąpił

zgodnie z rzeczywistym stanem prawnym, ale również domniemanie wynikające

z art. 3 ust. 2 u.k.w.h., iż prawo własności Skarbu Państwa wykreślone z księgi

wieczystej nie istnieje. Wykreślenie tego prawa w stosunku do Skarbu Państwa

nastąpiło bowiem w związku z nabyciem tego prawa (ex lege) przez Gminę O. Bez

znaczenia przy tym pozostają motywy zawarte w uzasadnieniu powołanej wyżej

decyzji, w szczególności, iż przesłanką rozstrzygnięcia było przyjęcie przez organ

administracji, że Skarbowi Państwa nie przysługiwało prawo własności do

nieruchomości. W związku właśnie z podważeniem domniemania wynikającego z

art. 3 ust. 2 u.k.w.h. zachodziła potrzeba oceny skutków prawnych wywołanych

decyzją Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 21 września 2007 r.,

a mianowicie, czy dokument ten podważał podstawę wpisu prawa własności na

rzecz Skarbu Państwa. Nie był uzasadniony zarzut naruszenia art. 244 § 1 k.p.c.

w zw. z art. 328 § 2, art. 382, art. 391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c., gdyż Sąd Okręgowy

nie przesądził wbrew treści dokumentów, którymi dysponował, że nieruchomość

stanowi własność Skarbu Państwa, nie zakwestionował również jakiejkolwiek

okoliczności wynikającej z dokumentów urzędowych, które oceniał. Przyczyną

oddalenia wniosku nie było ustalenie stanu faktycznego w sposób sprzeczny

z treścią

dokumentów

urzędowych,

lecz

ocena

Sądu,

że

stan

prawny

nieruchomości powinien być ustalony w drodze powództwa przewidzianego w art.

10 ust. 1 u.k.w.h. Nietrafny był zarzut naruszenia art. 365 § 1 w zw. z art. 382, art.

391 § 1 i art. 13 § 2 k.p.c. Sąd, rozpoznając nowy wniosek o wpis, nie był związany

sposobem rozstrzygnięcia wcześniejszych wniosków o wpisy złożone w księgach

wieczystych obejmujących inne części nieruchomości należącej do poprzednika

prawnego wnioskodawczyni. Sąd Okręgowy nie przyjął także, aby z przepisów

PKWN wynikało domniemanie przejścia własności nieruchomości na rzecz Skarbu

Państwa. Podniesione w związku z tym zarzuty naruszenia art. 2 ust. 1 dekretu

PKWN oraz art. 6 k.c., jak również art. 6268 § 1 i 2, art. 6269 k.p.c. w zw. z art. 2

ust. 1 dekretu PKWN, nie były zasadne. Nietrafny był zarzut naruszenia art. 140

k.c. w zw. z art. 2 i art. 64 ust. 1 i 3 Konstytucji. Sąd Okręgowy nie pozbawił ani nie

ograniczył wnioskodawczyni i uczestników postępowania prawa własności, przyjął

jedynie, że wykazanie tego prawa powinno nastąpić w innym trybie (procesowym),

a nie w postępowaniu wieczystoksięgowym (nieprocesowym). Bezzasadny był

zarzut naruszenia art. 31 ust. 1 u.k.w.h. z tej przyczyny, że Sąd uznał prawa Skarbu

Państwa i Gminy O. mimo braku jakichkolwiek podstaw w treści księgi i złożonych

dokumentów świadczących o przysługujących im prawie. Przedmiotem regulacji

zawartej w art. 31 ust. 1 u.k.w.h. jest jedynie forma dokumentu, który może być

podstawą wpisu. Sąd Okręgowy nie zakwestionował, że dokumenty załączone do

wniosku, ze względu na formę, mogą stanowić podstawę wpisu. Nie był

uzasadniony zarzut naruszenia art. 4 u.k.w.h., gdyż rozstrzygając sprawę Sąd

Okręgowy nie powołał się na domniemanie wynikające z posiadania. Bezzasadny

był także zarzut naruszenia art. 6268 § 2 w zw. z art. 189 k.p.c. albowiem Sąd

drugiej instancji uznał, że wnioskodawczyni powinna wystąpić z powództwem

opartym na podstawie art. 10 ust. 1 u.k.w.h., które co najwyżej może być uznane za

szczególny rodzaj powództwa o ustalenie (por. uzasadnienie uchwał siedmiu

sędziów Sądu Najwyższego: z dnia 15 marca 2006 r., III CZP 106/2005, OSNC

2006, nr 10, poz. 160 oraz z dnia 18 maja 2010 r., III CZP 134/09).

V. Z tych względów, na podstawie art. 39815 § 1 k.p.c. w zw. z art. 13 § 2

k.p.c. oraz art. 108 § 2 k.p.c. w zw. z art. 391 § 1, art. 398 21 i art. 13 § 2 k.p.c.,

orzeczono jak w sentencji.