II CSK 50/11 · Sąd Najwyższy

Sygn. akt II CSK 50/11

POSTANOWIENIE

Dnia 19 października 2011 r.

Sąd Najwyższy w składzie :

SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący)

SSN Bogumiła Ustjanicz

SSA Agnieszka Piotrowska (sprawozdawca)

w sprawie z wniosku E. M.

przy uczestnictwie S. M.

o podział majątku wspólnego,

po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej

w dniu 19 października 2011 r.,

skargi kasacyjnej wnioskodawczyni

od postanowienia Sądu Okręgowego

z dnia 10 września 2010 r.,

oddala skargę kasacyjną.

Uzasadnienie

Postanowieniem z dnia 10.09.2010 roku w sprawie 354/10, Sąd Okręgowy

oddalił apelację wnioskodawczyni E. M. od postanowienia Sądu Rejonowego z dnia

7 maja 2008 roku (517/07), który przyznał uczestnikowi S. M. wszystkie, bliżej

opisane w sentencji postanowienia, nieruchomości wchodzące w skład majątku

wspólnego byłych małżonków E. M. i S. M., zasądził od uczestnika na rzecz

wnioskodawczyni spłatę w wysokości 272.697,31 zł, płatną w sposób wskazany w

postanowieniu

oraz

nakazał

wnioskodawczyni

wydanie

uczestnikowi

wyszczególnionych w postanowieniu nieruchomości w określonych w sentencji

terminach.

Sąd II instancji podzielił zarówno ustalenia faktyczne jak i wnioski prawne

Sądu Rejonowego, z których wynika, że strony pozostawały małżeństwem

w okresie od 16.09.1989 roku do dnia 10.11.2006 roku, w trakcie którego,

w oparciu o między innymi darowizny poczynione na ich rzecz przez rodziców

i dziadków uczestnika S. M., zgromadziły majątek wspólny w postaci bliżej

opisanych nieruchomości położonych w K., objętych księgami wieczystymi

prowadzonymi przez Sąd Rejonowy o numerach Kw nr [...],[...] oraz [...].

W czasie trwania małżeństwa strony nabyły także do majątku objętego

wspólnością ustawową udział wynoszący 1/3 część we współwłasności działek nr

240/5 i 242/5, położonych w K., objętych księgą wieczystą prowadzoną przez Sąd

Rejonowy Kw nr [...] oraz udział wynoszący 1/3 część we współwłasności działek nr

240/4 i 242/4, położonych w K., objętych księgą wieczystą prowadzoną przez Sąd

Rejonowy Kw nr [...].

Pozostałe udziały w opisanych wyżej nieruchomościach są własnością matki

uczestnika J. M. i jego rodzeństwa. Działki te są położone obok siebie, zabudowane

pawilonami handlowymi usytuowanymi w jednym ciągu na zasadzie zabudowy

szeregowej,

mają

wspólne

instalacje:

wodno-kanalizacyjną,

grzewczą

i elektryczną. W pawilonach tych uczestnik oraz jego matka i rodzeństwo prowadzą

działalność handlową w różnych branżach (spożywcza, drogeryjna).

W jednym z tych pawilonów znajduje się kwiaciarnia, którą prowadzi

wnioskodawczyni E. M., w poważnym stopniu skonfliktowana z byłym mężem,

teściową i rodzeństwem męża.

Dokonując podziału majątku wspólnego, Sąd Rejonowy określił jego wartość

według stanu na dzień ustania wspólności ustawowej, a według cen na datę działu

na kwotę 577.396 zł, zaś wartość udziału przypadającego każdemu z małżonków

na kwotę 288.698 zł.

Przyznając uczestnikowi całość majątku z obowiązkiem spłaty na rzecz byłej

żony i nie uwzględniając wniosku E. M. o wyodrębnienie lokalu użytkowego w

postaci kwiaciarni i przyznania jej tego lokalu na własność, zaś pozostałych

składników majątkowych na rzecz uczestnika ze stosownym rozliczeniem, Sąd I

instancji wskazał, że propozycji wnioskodawczyni sprzeciwia się istniejący między

E. M. oraz pozostałymi współwłaścicielami pawilonów handlowych konflikt, mogący

uniemożliwić wszystkim współwłaścicielom nie zakłócone korzystanie z tej

nieruchomości.

Działalność gospodarcza prowadzona na tej nieruchomości przez członków

rodziny M. jest bowiem zorganizowana na zasadzie ścisłej współpracy rodzinnej,

zaś wszystkie koszty utrzymania pawilonów handlowych, związane ze wspólną

infrastrukturą, są ponoszone wspólnie.

W ocenie Sądu II instancji, brak jest przesłanek w świetle art. 211 k.c. oraz

przytoczonego przez Sąd orzecznictwa SN, do uwzględnienia sposobu podziału

zaproponowanego przez wnioskodawczynię.

Przyjęty przez Sąd Rejonowy sposób podziału majątku wspólnego

małżonków nie narusza prawa ani interesów wnioskodawczyni, albowiem

zasądzona na rzecz E. M. spłata pozwoli jej na urządzenie działalności

gospodarczej w innym miejscu.

W skardze kasacyjnej wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa

materialnego, a to art. 211 k.c. przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie,

polegające na przyjęciu, że zniesienie współwłasności poprzez wyodrębnienie

lokalu użytkowego, mieszczącego prowadzoną przez nią kwiaciarnię i przyznanie

go wnioskodawczyni jest, z uwagi na konflikt z pozostałymi współwłaścicielami,

niemożliwe, podczas gdy przyjęty przez Sąd sposób podziału majątku wspólnego

stanowi odstępstwo od prymatu podziału fizycznego rzeczy wspólnej, a nie

wystąpiły w sprawie wskazane w art. 211 k.c. przesłanki uniemożliwiające taki

podział.

Skarżąca zarzuciła także naruszenie przepisów postępowania - art. 316 § 1

k.p.c. w związku z art. 46 k.r.o. i art. 1035 k.c. przez naruszenie nakazu dokonania

podziału majątku wspólnego zgodnie ze stanem faktycznym i prawnym istniejącym

w dacie tego podziału.

Formułując powyższe zarzuty wnioskodawczyni domagała się uchylenia

zaskarżonego postanowienia i przekazania sprawy Sądowi Okręgowemu celem jej

ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Skarga kasacyjna E. M. nie zasługuje na uwzględnienie, albowiem wbrew jej

zarzutom, Sąd II instancji uwzględnił przy ferowaniu zaskarżonego postanowienia

stan faktyczny i prawny istniejący w dacie orzekania, a wnioskodawczyni nie

wskazała w skardze przekonujących argumentów przemawiających za trafnością

tezy o naruszeniu przez Sąd Okręgowy art. 211 k.c. w sposób w skardze

wskazany.

W świetle art. 211 i 212 k.c., podział fizyczny składników majątku wspólnego

jest istotnie podstawowym sposobem działu masy majątkowej należącej do byłych

małżonków. Zasada ta podlega ograniczeniom w sytuacjach, w których podział taki

byłby

sprzeczny

z

przepisami

ustawy

lub

społeczno-gospodarczym

przeznaczeniem rzeczy albo pociągałby za sobą istotną zmianę rzeczy lub znaczne

zmniejszenie jej wartości.

W orzecznictwie formułowane jest stanowisko, że sam tylko wzgląd na

stosunki osobiste istniejące między współwłaścicielami nie może niweczyć

priorytetowego uprawnienia współwłaściciela wynikającego z art. 211 k.c. do

otrzymania części rzeczy wspólnej w naturze, stąd odmowa ustanowienia przez

sąd odrębnej własności lokali może mieć miejsce tylko wówczas, gdy za tą odmową

przemawia nie tyle sama sytuacja konfliktowa między współwłaścicielami, lecz

całokształt okoliczności sprawy (por. postanowienia Sądu Najwyższego: z dnia

5 maja 1999 r., III CKN 95/99, niepubl., z dnia 12 października 2000 r., IV CKN

1525/00, Lex nr 52541, z dnia 2 lutego 2001, IV CKN 251/00, Lex nr 52532, z dnia

4 października 2002 r., III CKN 128/00, OSNC 2003, nr 12, poz. 170).

Z orzecznictwa wynika także, iż istniejący między współwłaścicielami

budynku poważny konflikt może stanowić okoliczność uzasadniającą odmowę

zniesienia

współwłasności

przez

ustanowienie

odrębnej

własności

lokali

(por. wyroki Sądu Najwyższego z dnia 3 października 1980 r., III CRN 126/80,

OSNC 1981, nr 8, poz. 150, z dnia 7 kwietnia 2000 r., IV CKN 8/00, Lex nr 52677).

Występujący między współwłaścicielami konflikt nie stanowi wprawdzie,

w świetle przytoczonych regulacji prawnych, bezwzględnej negatywnej przesłanki

dla dokonania zniesienia współwłasności przez podział rzeczy, albowiem nie

wymienia

stosunków

osobistych

między

współwłaścicielami

jako

czynnika

limitującego taki podział, ale czynnik ten może i powinien być rozważany

w aspekcie zgodności podziału rzeczy ze społeczno - gospodarczym jej

przeznaczeniem i faktu, że z powodu poważnego skonfliktowania współwłaścicieli

rzecz nie będzie mogła być po podziale wykorzystywana w sposób odpowiadający

jej przeznaczeniu.

Uwzględnienie więc całokształtu okoliczności faktycznych, występujących

w konkretnym przypadku, może uzasadniać odstąpienie przez sąd od jej

fizycznego podziału na rzecz przyznania rzeczy jednemu ze współwłaścicieli

z obowiązkiem spłaty na rzecz drugiego współwłaściciela.

Przenosząc te ogólne rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy, podnieść

należy w pierwszym rzędzie, że w ramach niniejszego postępowania o podział

majątku wspólnego stron, nie mógł być uwzględniony, sformułowany przez E. M.,

wniosek o wydzielenie lokalu użytkowego, w którym mieści się kwiaciarnia i

przyznanie go wnioskodawczyni na własność, albowiem działki nr 240/5, nr 242/5,

240/4 i 242/4 położone w K. i zabudowane szeregiem sklepów, stanowią przedmiot

współwłasności byłych małżonków, ale także członków rodziny uczestnika – J. M.,

M. M., W. W., M. J. i J. J.

W ramach niniejszego postępowania E. M. mogłaby domagać się co

najwyżej przyznania jej udziału wynoszącego 1/3 część w prawie własności tych

działek, dotychczas przysługującego obojgu małżonkom, a następnie w drodze

kolejnego postępowania sądowego z udziałem pozostałych współwłaścicieli, żądać

zniesienia współwłasności nieruchomości przez wyodrębnienie przedmiotowego

lokalu użytkowego mieszczącego kwiaciarnię i przyznanie jej tego lokalu

użytkowego na własność za stosownym rozliczeniem między współwłaścicielami.

Z akt sprawy wynika, że pozostali współwłaściciele nie wyrażają na to zgody

(por. k. 321 akt). Zaakceptowanie wniosku E. M. prowadziłoby więc nie tylko do

dalszej eskalacji jej konfliktu z rodziną M., ale stanowiło także zarzewie kolejnego

sporu sądowego, co niewątpliwie rzutowałoby na sposób korzystania przez

współwłaścicieli z rzeczy wspólnej zgodnie z jej społeczno- gospodarczym

przeznaczeniem.

Nie zmienia tej oceny powoływanie się przez skarżącą na fakt dalszego

prowadzenia

przez nią

kwiaciarni,

co miałoby usprawiedliwić zarzut

nie

uwzględnienia tej okoliczności przez Sąd II instancji, skoro z treści sentencji

postanowienia działowego wynika, że do momentu otrzymania spłaty może ona

korzystać z tego lokalu i jest obowiązana wydać go byłemu mężowi dopiero po

zakończeniu rozliczeń z tego tytułu.

Zwrócić uwagę ponadto należy jeszcze na dwie kwestie, istotne z punktu

widzenia zasadności rozstrzygnięcia Sądów obu instancji.

Po pierwsze zgromadzony w sprawie materiał wskazuje, że działki, na

których położone są pawilony handlowe, zostały kupione przez członków rodziny M.

(rodziców uczestnika i jego siostrę z mężem) oraz przez strony przy wydatnej

pomocy finansowej rodziny uczestnika, w tym dziadków, którzy przeznaczyli na

zakup tej nieruchomości oszczędności całego życia, w celu prowadzenia przez

rodzinę M. wspólnej działalności gospodarczej, opartej na łączących ich bardzo

silnych

więzach

rodzinnych

i

na

zasadzie

wspólnoty

rodzinnej,

czego

wnioskodawczyni nie kwestionowała.

Po drugie E. M. domagała się początkowo we wniosku, inicjującym niniejsze

postępowanie, podziału majątku wspólnego przez przyznanie całego majątku

byłemu mężowi z obowiązkiem stosownej spłaty na jej rzecz, uwzględniając jak się

wydaje, wskazane wyżej aspekty, a dopiero później, w toku postępowania przed

Sądem Rejonowym, zmieniła swoje żądanie w aktualnie dochodzonym przez nią

kierunku.

Nie odbierając, rzecz jasna, wnioskodawczyni prawa do modyfikacji

prezentowanego przez nią stanowiska, nie sposób nie zauważyć, że sama E. M.

nie dostrzegała naruszenia prawa czy też jej interesów życiowych i majątkowych w

postulowanym początkowo przez nią sposobie podziału majątku wspólnego,

przyjętym ostatecznie jako zasadny i sprawiedliwy przez Sądy orzekające w

mniejszej sprawie.

W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 398 14 k.p.c. orzeczono jak

w sentencji. Sąd Najwyższy nie przyznał uczestnikowi kosztów postępowania

kasacyjnego z uwagi na nie wniesienie przez niego odpowiedzi na skargę

kasacyjną wnioskodawczyni.